كەيدە ورتا جاسقا كەلگەندە تاجىريبەلى ماماندار دا الەۋمەتتىك, دەنساۋلىق, وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى جۇمىسىنان ايىرىلىپ قالىپ جاتادى. وكىنىشكە قاراي, ءومىرىنىڭ بەل ورتاسىنان اسقاندا ءوز كاسىبىنەن قول ءۇزىپ قالاتىنداردىڭ, ءتىپتى زەينەتكە شىعىپ كەتكەندەردىڭ اراسىندا دا مىقتى قىزمەتكەرلەر از ەمەس. كوپ جاعدايدا قولداۋ بولماسا, ولارعا قايتا جۇمىس تابۋ نەمەسە ءوز كاسىبىنە ورالۋ وڭايعا سوقپايدى.
مىسالى, كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەگە ورايلاس, الماتىدا ۇدايى بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسى وتكىزىلىپ, جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسقانى تۋرالى اقپاراتتار الىپ جاتامىز. ال ورتا جاستان اسقان ادامدار مەن ءالى دە قىزمەت اتقارامىن دەيتىن زەينەتتەگى مامانداردى قالاي جۇمىسپەن قامتۋعا بولادى؟
وسى ارادا الدىمەن الماتىدا بيىل جىل باسىنان بەرى بوس ورىنداردىڭ 26 جارمەڭكەسى وتكىزىلىپ, وعان 10 553 بوس جۇمىس ورنى بار قالانىڭ 1 298 كاسىپورنى مەن مەكەمەسى جانە 27 182 ادام قاتىسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ناتيجەسىندە, 500-دەي جۇمىسسىز جۇمىس تاۋىپ, 200-گە جۋىق ادام كاسىپتىك وقىتۋعا جىبەرىلگەن.
دەگەنمەن جاسى قىرىقتان اسقان, ەلۋدى ەڭسەرگەن, ياكي بولماسا الپىستى القىمداعان ادامداردى ءجۇز جەردەن جاقسى مامان بولسا دا, كەز كەلگەن مەكەمە جۇمىسقا قابىلداي سالمايتىنى بەلگىلى. شەشىم قابىلدايتىن باسشىلار دا ورتا جاستان اسقانداردى ءوز ۇجىمىنا قوسۋعا اسىقپايدى, ءتىپتى جاقتىرمايدى دەسەك تە بولادى. ەسەسىنە بۇل ادامداردىڭ ءوز ارتىقشىلىقتارى بار ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون. بىرىنشىدەن, ورتا جاستان اسقانداردىڭ بالالارى ەسەيىپ كەتكەندىكتەن, جۇمىسىمەن الاڭسىز اينالىسۋىنا ەش كەدەرگى جوق. ەكىنشىدەن, جۇمىسسىز قالعانعا دەيىن ءوز ماماندىعىمەن شىنداپ اينالىسقان بولسا, ءسوزسىز – تاجىريبەلى. ۇشىنشىدەن, اقىل توقتاتقان جاستاعى مامان بايسالدى شەشىمدەر قابىلدايدى. ال ۋاقىتپەن, جىلدارمەن كەلەتىن اقىل مەن تاجىريبەنىڭ قارا كۇشتەن ارتىق ەكەنى تاعى ايان.
سونىمەن مىڭ تاعدىرلى مەگاپوليستە جاستاردى عانا ەمەس, زەينەت جاسىنا جەتپەگەندەردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە قايتا ورالاتىن بولساق, الماتى قالالىق مانساپ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ادىلەت جاڭاباەۆ ءبىراز مالىمەتپەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەلدە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوباسى اياسىندا سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنا جۇمىسقا ورنالاسۋ ءجۇرىپ جاتقانى بەلگىلى. سوندىقتان ءوز مىندەتىنە ساي مانساپ ورتالىعى جاستاردى عانا ەمەس, 50 جاستان اسقانداردى دا جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرەتىن كورىنەدى.
ءا.جاڭاباەۆ بۇگىنگى تاڭدا جاستار تاجىريبەسى باعدارلاماسى وزەكتى, ياعني العان ماماندىعى بويىنشا باستاپقى جۇمىس تاجىريبەسىن الۋ ماقساتىندا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسسىز تۇلەكتەرى جۇزەگە اسىراتىن ەڭبەك قىزمەتىنىڭ ءتۇرى ەكەنىن ايتادى. جولدامانى جاڭا يگەرگەن ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تاجىريبەسى جوق, بەس جىل ىشىندە وقۋىن اياقتاعان 35 جاسقا دەيىنگى جاستار الا الادى. جالاقى 12 ايدان اسپايتىن مەرزىمگە 40 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى – 138 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى.
سونداي-اق سپيكەر 50 جاستان اسقان جۇمىسسىزداردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «كۇمىس جاس» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن اتادى. وسى ساناتتاعى ازاماتتار ۇيىمنان 36 ايدان اسپايتىن مەرزىمدە جولداما الۋعا مۇمكىندىگى بار. جالاقى ءىشىنارا سۋبسيديالانادى, ياعني جۇمىس بەرۋشى مەن مەملەكەت جالاقىنى بەلگىلەيدى. ناقتىراق ايتقاندا, جۇمىسقا تۇرعان جىلى (1 ايدان 12 ايعا دەيىن) – بەلگىلەنگەن جالاقى مولشەرىنىڭ 70%-ىن تولەيدى, بىراق ول 30 اەك-تەن (103 500 تەڭگە) اسپايدى. ال جۇمىستىڭ ەكىنشى جىلىندا – جالاقىنىڭ بەلگىلەنگەن مولشەرىنىڭ 65%-ىن تولەيدى, بىراق 30 اەك-تەن (103 500 تەڭگە) اسپايدى. ءۇشىنشى جىلى (25 ايدان 36 ايعا دەيىن) – جالاقىنىڭ بەلگىلەنگەن مولشەرىنىڭ 60%-ىن تولەيدى, بىراق 30 اەك-تەن (103 500 تەڭگە) اسپايدى.
ءبىر اتاپ وتەرلىگى, سپيكەر جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنە قاتىستى جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ اياسىندا 21-35 جاس ارالىعىنداعىلارعا شاعىن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسى قاراستىرىلعانىن ەسكە سالا كەتتى. قارىز 5 ملن تەڭگەگە دەيىن, 5 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە, جىلدىق 2,5%-بەن بەرىلەدى.
«بۇل نەسيەگە قول جەتكىزۋدىڭ باستى شارتى – كەپىلدىك رەتىندە قوياتىن م ۇلىكتىڭ بولۋى. كەپىلدىك رەتىندە رەسپۋبليكا اۋماعىندا ورنالاسقان جىلجىمالى (مامانداندىرىلعان تەحنيكا) نەمەسە جىلجىمايتىن م ۇلىك قابىلدانادى. كەپىلدىككە قوياتىن دۇنيەسى بولماعان جاعدايدا كەپىلدىك قويۋشى رەتىندە جاقىندارىن (اتا-انالارى, تۋىستارى جانە ت.ب.) تارتۋعا بولادى», دەيدى ءا.جاڭاباەۆ.
الايدا مۇنداي شاعىن نەسيەلەردى تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ, قۇرىلىس نەمەسە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جوندەۋ (ونىڭ ىشىندە مالشىلار ءۇشىن ۋاقىتشا/تۇراقتى تۇرعىن ۇيلەردى) جەر ۋچاسكەلەرىن ساتىپ الۋ (كەز كەلگەن نىسانالى ماقساتپەن), باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ (پورتفەلدىك ينۆەستيتسيالار), ويىن بيزنەسىن ۇيىمداستىرۋ جانە دامىتۋ, تەمەكى نەمەسە الكوگول ونىمدەرىن ساتىپ الۋ, كرەديتورلىق بەرەشەكتى وتەۋ, بيزنەستى جۇرگىزۋگە بايلانىستى ەمەس جەكە تۇتىنۋشىلىق ماقساتتار ءۇشىن الا المايسىز.
«ميكروكرەديت بەرۋ تۋرالى شەشىمدى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا قابىلدايدى. كوميسسيا قۇرامىندا ءماسليحات دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, بيزنەس-قاۋىمداستىق, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى بار. ۇمىتكەرلەر الدىمەن كوميسسيا وتىرىسىندا وزدەرىنىڭ بيزنەس-جوبالارىن تانىستىرادى, ولار ءوز كەزەگىندە بيزنەس-جوبالاردى باعالاپ جانە ولاردىڭ ىشىنەن نەعۇرلىم باسىمدىعى جوعارىسىن تاڭداپ الادى», دەيدى مانساپ ورتالىعىنىڭ باسشىسى.
البەتتە, نەسيە الۋدان ءۇمىتتى جوبانىڭ وزەكتى, دالەلدى, ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار, ومىرشەڭ ءارى ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارى بولۋعا ءتيىس. وتىنىمدەردى قابىلداۋدى «اگرارلىق كرەديتتىك كورپوراتسيا» اكتسيونەرلىك قوعامى جۇرگىزىپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن كوميسسيا 139 جوبانى قاراپ, 113 جوبانى ماقۇلداپ, 62-ءسىن قارجىلاندىرۋعا شەشىم شىعارعان.
سونداي-اق تاقىرىپقا ورايلاس تاعى ءبىر مالىمەتتى العا تارتا كەتۋگە بولادى. ماسەلەن, ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى دەگەن دە بار. وسى ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى جانە الماتىنىڭ مانساپ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بوس ورىندار جارمەڭكەسى وتكىزىلىپ جاتادى.
الماتى قالالىق ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعىنىڭ جۇمىس بەرۋشىلەردى قولداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى التىناي جۇكەنوۆا: «بوس ورىندار جارمەڭكەسىن وتكىزۋ – جاستاردى, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردى, جۇمىسسىز ازاماتتاردى, سونداي-اق باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان جانە پروباتسيا باقىلاۋ قىزمەتىنىڭ ەسەبىندە تۇرعانداردى جۇمىسپەن قامتۋدى كوزدەيدى. ءبىر جاعىنان جارمەڭكە وتكىزۋ – كومپانيا وكىلدەرىنە ءوز كاسىپورىندارىنىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن تانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ال جۇمىس ىزدەۋشىلەر دە قىسقا مەرزىمدە پەرسونالدى تاڭداۋعا مۇددەلى جۇمىس بەرۋشىلەرمەن سويلەسىپ, قىزىقتىرعان بوس ورىنداردى تاڭداپ, تاڭدالعان بوس ورىنعا ءوتۋ ءۇشىن اڭگىمەلەسۋدەن وتە الادى», دەيدى.
ءبىز ماقالا باسىندا الماتىدا جىل باسىنان بەرى بارلىعى بوس ورىنداردىڭ 26 جارمەڭكەسى وتكىزىلگەنىن اتاپ وتكەنبىز. جۇمىسسىز جۇرگەندەرگە سەپتەسۋ ءۇشىن بۇل جارمەڭكەلەر جالعاسا بەرەدى. ەڭ باستىسى, جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ىنتا قاجەت.
ء«بىر اي بۇرىن الماتىدا جالپىقالالىق جارمەڭكە وتكىزىلدى. جارمەڭكەگە 160-قا جۋىق جۇمىس بەرۋشى قاتىستى, ولار ونەركاسىپتە, وندىرىستە, ساۋدا جەلىلەرىندە, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ, مەديتسينادا, فارماتسەۆتيكادا, ءبىلىم بەرۋدە 2 500-دەن اسا بوس جۇمىس ورىندارىن ۇسىندى. جارمەڭكەگە جۇمىس ىزدەگەن 5 مىڭنان اسا ادام قاتىسىپ, كەڭەس الدى. ونىڭ ىشىندە 1 مىڭنان اسا ىزدەنۋشى جۇمىسقا ورنالاسۋعا جولداما الدى, 230 ادام بەلسەندى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا ىلىكتى», دەيدى سپيكەر.
قورىتا ايتقاندا, «ىزدەنگەن جەتەر مۇراتقا» دەگەندەي, شىنداپ ەكى قولىنا ءبىر جۇمىس ىزدەگەن ادام ءوز كاسىبى بويىنشا تاجىريبە بايىتقان ماماننىڭ مەگاپوليستە جۇمىسسىز قالۋى نەعايبىل. ماسەلەن, قولاقپانداي ديپلومىڭ, كەرەمەت تاجىريبەڭ جوق بولعانىمەن, جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ادامعا اينالىساتىن ءبىر ءىس تابىلادى. ونىڭ ايعاعى, ۇنەمى ءۇي, پاتەر تازالايتىن كلينينگتىك كومپانيالار – ۇقىپتى جانداردى, بالاباقشالار – تاربيەشىلەردى, قۇرىلىس كومپانيالارى – ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرلەرىن, مەيرامحانالار – داياشىلارىن, سۇلۋلىق سالوندارى – شاشتاراز, ۆيزاجيست, مانيكيۋر, پەديكيۋردى ءمىنسىز جاسايتىنداردى ىزدەپ جاتقانى. باقۋاتتى جاندار جاقسى جالاقىعا باعباندار مەن ءۇي كۇتۋشىلەرىن تابا الماي جۇرگەنى. ال ءبىز بەن ءسىز بىلمەيتىن كاسىپتىڭ باسقا دا قانشاما جاڭا ءتۇرى بار؟! وعان قوسا زامانعا ساي بۇرىن بولماعان ماماندىقتار مەن قىزمەت تۇرلەرى پايدا بولىپ وتىر. دەگەنمەن وسىنىڭ بارىنە قاراماستان ءوز ماماندىعىڭىز بويىنشا قانشاما رەت جۇمىس ىزدەپ, كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ, ماسەلە تۋىنداپ جاتسا, وندا الماتى قالالىق مانساپ ورتالىعىنا, ياعني «الەۋمەتتىك قىزمەتتەر ۇيىنە» حابارلاسۋعا بولادى. سول سياقتى الماتى قالاسىنىڭ 8 اۋدانىندا ورتالىق ماماندارى ازاماتتاردى قابىلداپ كەڭەس بەرەدى. وسىندايدا ارەكەتتە بەرەكەت بارىن قاپەردە ۇستاعان ابزال.
الماتى