سەنبى كۇنى استانا – كوكشەتاۋ تاسجولىنىڭ بويىندا اتاقتى جۇيرىك قۇلاگەرگە ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ سالتاناتتى جاعدايدا اشىلۋ ءراسىمى ءوتتى. وعان اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي دياچەنكو, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ماقتاي ساعديەۆ, جازۋشىلار تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, نۇرعوجا وراز, اكىم تارازي جانە باسقا دا ازاماتتار قاتىسىپ, جۇرتشىلىقتى قۇلاگەر مونۋمەنتىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, وسى وقيعاعا بايلانىستى ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
قۇلاگەر – اقان سەرىنىڭ ساعىنايدىڭ اسىنداعى الامان ءبايگەدە جەكە-دارا وزىپ كەلە جاتقانىندا قاستاندىق جاسالىپ, مەرت بولعان اتاقتى جۇيرىگى ەكەنى بەلگىلى. ول ەرەيمەنتاۋداعى قۇساق كولىنىڭ تۇسىندا قانىشەر باتىراشتىڭ قولىنان مەرت بولدى. تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان بۇل قاندى وقيعا تۇلپاردى ءبارىمىز ارتىق كورەتىن قازاق حالقىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ, ەسەڭگىرەتىپ كەتتى. سوندىقتان استانانىڭ ماڭىندا قۇلاگەرگە اشىلعان مونۋمەنتتىڭ ۇلت ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن ءمانى دە, ماڭىزى دا زور دەۋگە بولادى. بۇل ەسكەرتكىشتى سالۋدىڭ يدەياسىنىڭ اۆتورى ءارى نەگىزىن ۇيىمداستىرۋشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, اتبەگى, جازۋشى سادىبەك تۇگەل. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇلاگەر بەينەسى بىشكەك قالاسىندا پروفەسسور بازاربەك سادىقوۆتىڭ شەبەرحاناسىندا جاسالدى. ءمۇسىننىڭ اۆتورى – سۇلتان يلياەۆ. بەلگىلى ءمۇسىنشى ەسكەرتكىشتى سومداعاندا قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن اقان سەرى مەن ونىڭ تۇلپارىنىڭ تراگەدياعا تولى تاعدىرىمەن ەتەنە تانىسىپ, ءمۇسىندى جاساپ شىققان. ءسويتىپ, ەسكەرتكىش ۇزىندىعى – 8 مەتر, بيىكتىگى – 5 مەتر, سالماعى – 5,5 توننا, جالپى بيىكتىگى – 11 مەتر ەڭسەلى بولىپ جاسالىندى.
ال جالپى, قۇلاگەرگە ارنالعان العاشقى بەلگى بۇعان دەيىن دە بولعانىن كوزى قاراقتى وقىرمان جاقسى ءبىلۋى ءتيىس. ول ەرەيمەنتاۋ قالاسى مەن پاۆلوۆكا ەلدى مەكەنىنىڭ ناق ورتاسىنداعى دوڭەسكە ورناتىلعان ەدى. سول كەزدەگى ەسكەرتكىش 1989 جىلى ەلىمىزدىڭ ابزال ازاماتتارىنىڭ باستاماسىمەن, بيىكتىگى 3 مەترلىك وبەليسك ەتىپ ورناتىلعان بولاتىن. الايدا, ول 17 جىل عانا تۇعىرىندا تۇرىپ, قازىرگى زاماننىڭ “باتىراشتارىنىڭ” قولىنان قاپتالعان ءتۇستى مەتالل سىپىرىلىپ اكەتىلگەن ەدى. بۇل وقيعا 1996 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ 6-ىندا بولعان. سودان بەرى سادىبەك تۇگەل سياقتى تۇلپاردى قاستەرلەي بىلەتىن ازاماتتاردان تىنىشتىق كەتىپ, اقىرىندا ولار قۇلاگەرگە ارنالعان جاڭا مونۋمەنتتى تۇرعىزۋدى قولعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءىس ولارعا وڭاي بولعان جوق. دەگەنمەن, باستاپقىدا قيىنعا تۇسكەن ىستە ولاردىڭ جانىنان جۇرەگى ەلىم, جەرىم, تۋعان وتانىم, تاريح دەپ سوعاتىن, قولى اشىق, اتىمتاي جومارت نار ازاماتتار تابىلدى. وسى ورايدا ساكەڭ ەسكەرتكىشتىڭ مەملەكەتكە سالماق تۇسىرمەي, ۇكىمەتتەن ءبىر تيىن قارجى جۇمسالماي سالىنۋىنا, ونى ورناتۋعا ناقتى كومەك كورسەتكەن البەرت راۋ, بوشاي كىتاپباەۆ, پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحاممەد كوپەي, اتبەگى ازاماتتار تالعات ەرمەگياەۆ, كەڭەس راقىشەۆ, توكەن ەگىنباەۆ, باۋىرجان يساەۆ, ايدىن راقىمباەۆ, دارحان قالەتاەۆ, اناتولى قۇلنازاروۆ, ەلسيار قاناعاتوۆ, سەرگەي دياچەنكو, قادىرحان وتاروۆ, سايات قامزەباەۆ, لاشىنتاي ءدۇيسەنوۆ, اسقاربەك ۇيسىنباەۆ, ەرمەي نۇعىمانوۆ جانە باسقا دا ازاماتتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, العىس سەزىمىن جەتكىزگىسى كەلەتىنىن جاسىرمايدى. سونىمەن ءبىرگە العاشقى كۇننەن باستاپ ەسكەرتكىشتى ورناتۋعا مورالدىك قولداۋ كورسەتكەن جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلەرى – تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, جەكەن قاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, اكىم تارازي, نۇرعوجا وراز, ءسابيت دوسانوۆ, جانبولات اۋپباەۆ, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, قويشىعارا سالعارا, انەس ساراەۆ, دۇكەنباي دوسجان, سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, نەسىپبەك ايتوۆ, تۇرسىن جۇرتباي, تابىل قۇلياس جانە باسقا دا قالامگەرلەردىڭ, قايرات ساتىبالدى باستاعان ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ قاۋىمداستىعى دا ازاماتتىق تانىتقانىن اتاپ وتۋگە بولادى. قازىر قۇلاگەر يدەياسى بۇكىل حالىقتىق سيپات الدى. بۇگىندە, ەڭ باستىسى, وسى يدەيانى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قولداپ وتىر.
– ەسكەرتكىشتى سالۋداعى باستى ماقساتىمىز, – دەيدى س.تۇگەل – ز ۇلىمدىققا تويتارىس بەرىپ, ىزگىلىكتى باياندى ەتۋ, جەر بەتىندە ءادىلدىك بار ەكەنىن پاش ەتۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋ, ونى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ, قازاق جاۋىنگەرىنىڭ, ازاماتىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, دوسى, جەڭىس جىلقىسى – قازاناتتىڭ مىقتىلىعىن, جۇيرىكتىگىن, ءتوزىمدىلىگىن كورسەتۋ. بۇل مونۋمەنت تۇڭعىش اۆتوبان بويىمەن باۋىرىن كەڭگە جازىپ, قۇيىنداپ بارا جاتقان قۇلاگەر بەينەسى, اقان سەرىدەي حالقىمىزدىڭ ارداقتى ارىستارىنىڭ ءومىرىن وكسىكپەن وتكىزگەن كەشەگى زاماندى, تاۋەلسىزدىككە يە بولعان بۇگىنگى ءومىر وزگەرىسىن, حالقىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن, تۋعان ەلىمىز – قازاقستاننىڭ قارىشتى قادامىن اڭعارتادى. قۇلاگەردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى – ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى, جاس ۇرپاققا دا ارنالعان. تاعىلىمى مول مونۋمەنتتىڭ “جاستار ەشتەمەدەن قالىس قالماڭدار, ءومىردىڭ بايگەسىندە الدا بولىڭدار, ومىرشەڭ زامانمەن كوسىلە شابىڭدار”, – دەپ تۇرعانداي كورىنەدى.
وسى كۇنى جىلقى مىنەزدى قازاقتىڭ كەۋدەسى قۋانىشقا كەرنەپ, جوعالعانىمىز تابىلىپ, وشكەنىمىز جانعان, قۇلاگەرگە ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ قازاقتىڭ كەڭ جازيرا سارىارقاسىنىڭ توسىندە ماڭگىلىك تۇعىرعا مىنگەن كۇنى بولاشاقتا وسى وقيعاعا بايلانىستى يپپودورم سالىناتىن جەردە اقشاڭقاي كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, مەرەكەلىك شارالار وتكىزىلدى. وندا قازاق تەاترىنىڭ ارتىستەرى قويىلىمدار كورسەتىپ, مىڭ بۇرالعان ءبيشى قىزدار بي بيلەپ, حالىق اندەرى ورىندالعان سوڭ, “قۇلاگەر” مەدالى ەسكەرتكىشتىڭ سالىنۋىنا ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا تابىس ەتىلىپ, “ق ۇلىنىم” اتتى جاڭا جۋرنالدىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
داستان كەنجالين, استانا.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.