پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ ماقساتىندا «1st business and science event» فورۋمىن ۇيىمداستىردى. عىلىمي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىن بيزنەس وكىلدەرىنە تانىستىرعان عالىمدار فورۋم اياسىندا وتكەن كورمەدە ەلىمىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس الەۋەتىن دامىتۋعا ارنالعان جوبالارىن دا ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ, جالپى, ەل عىلىمىنىڭ الدىنا ماڭىزدى مىندەتتەر قويىپ, ەكونوميكانى دامىتۋعا بەت بۇرۋ جانە ناقتى پايدا اكەلۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. وسى ورايدا اكادەميا پرەزيدەنتى كۇنسۇلۋ زاكاريا فورۋم بارىسىندا «عالىمدارعا عىلىمي الەۋەتتى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن بيزنەس-قاۋىمداستىقتار قانشالىقتى قاجەت بولسا, عالىمداردىڭ دا يننوۆاتسيالىق, تەحنولوگيالىق شەشىمدەرى بيزنەستى قىزىقتىرا بىلۋگە ءتيىس. بۇل باعىتتا ەكىجاقتى ءارى جىلدام جۇزەگە اساتىن ءىس-قيمىلدار قاجەت», دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
ەلىمىزدە تالانتتى, اسىرەسە عىلىمعا قۇشتار جاستار كوپ. بىراق قوعامدا عىلىمدى ناسيحاتتاۋ جاعى كەمشىن. اكادەميانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ اتاپ وتكەندەي, جاستاردى يننوۆاتسياعا, زاماناۋي تەحنولوگيالارعا بەيىمدەۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.
– بۇگىندە الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە شىعىپ جاتقان «Oyla» عىلىمي-تانىمدىق جۋرنالىنىڭ ءبىراز ۇزىلىستەن كەيىن ەلىمىزدە جارىققا شىعۋى قۋانتادى. وسىنداي باسىلىمدار ارقىلى عىلىمدى ناسيحاتتاپ وتىرۋ قاجەت. كەيىنگى جىلداردا دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلى عىلىمدا كوش ىلگەرى كەتتى. كۆانتتىق تەحنولوگيالار, كۆانتتىق كومپيۋتەرلەردى مەڭگەرۋدە العا وزدى. ال ءبىز ارتتا قالىپ كەلەمىز. كوپتەگەن عالىمنىڭ ونەرتابىستارى, باياندامالارى مەن جاريالاعان ماقالالارى شاڭ باسقان سورەلەردە قالىپ قويىپ جاتىر. سوندىقتان ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن تارتىمدى جوبالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدە التىن كوپىرگە اينالاتىن الاڭدار عالىمدارعا اشىق بولۋعا ءتيىس, – دەدى ا.جۇمادىلداەۆ.
فورۋم بارىسىندا بەلگىلى بيزنەس وكىلدەرى دە تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ, عىلىمدى دامىتۋدىڭ تەتىكتەرىنە توقتالدى. زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ينجەنەر-فيزيك, بەلگىلى بيزنەسمەن مۇحتار جاكىشەۆ ەلىمىزدىڭ جەر قويناۋىن ءتيىمدى پايدالانۋعا قاتىستى ويلارىمەن ءبولىسىپ, الەمدە تۋىنداپ وتىرعان ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىق, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەڭەستىك كەزەڭدە سالىنعان ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى جىلدارعا دەيىن ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعى بايقالماي كەلدى.
– سونداي-اق كەزىندە كومىر ستانساسى كوپتەپ سالىندى. ولاردىڭ ءبىرىنىڭ سولتۇستىككە, ال ەندى ءبىرىنىڭ وڭتۇستىككە ورنالاسۋى ورتالىق ازيا, تىپتەن رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىن ەلەكر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە بۇل ستانسانىڭ كوبىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا 40-50 جىلدان استى. وسى جىلداردا ستانسالار جاڭارتىلدى, جوندەۋدەن ءوتتى. ەندىگى كەزەكتە ەنەرگەتيكالىق داعدارىستان شىعۋ جولىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشۋمەن بايلانىستىرىپ وتىرمىز. بىراق الەمدەگى قولدانىستاعى اتوم ستانسالارى ءبىزدىڭ ەنەرگيا جۇيەمىز ءۇشىن تىم ۇلكەن. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ ەنەرگيا جۇيەمىزدىڭ قالىبىنا تۇسەتىن تەحنولوگيا ىزدەۋىمىز قاجەت. ول تەحنولوگيانى ويلاپ تاۋىپ, سالعاننان كەيىن بارىپ سىناقتان وتكىزۋ ماڭىزدى. ناتيجەسىنە كوز جەتكىزگەننەن كەيىن عانا ستانسا سالۋ تۋرالى شەشىمگە كەلۋگە بولادى. نەمەسە ءوز جۇيەمىزدى قازىرگى ۇلكەن اتوم ستانسالارى دەڭگەيىنە جەتكىزۋگە ءتيىسپىز, – دەدى مۇحتار جاكىشەۆ.
يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر قاشاندا عىلىممەن ىقپالداستىقتا دامۋى كەرەك. وسى ورايدا «Alageum Electric» ەنەرگەتيكالىق كومپانياسى باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەركەبۇلان ءىلياسوۆ جوعارى وقۋ ورىندارى, جەكە ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىمەن بايلانىسىن نىعايتا وتىرىپ, كومپانيا الداعى ۋاقىتتا جاڭا ونىمدەر شىعارۋ, سەرىكتەس قالالاردى دامىتۋعا قاتىستى جوبالارىمەن ءبولىستى. ال «Sergek» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قايرات احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن كومپانيادا جاسالعان ساراپتامالىق شەشىمدەر عىلىمنىڭ قاتىسۋىنسىز جۇزەگە اسىپ كەلگەن. ەندىگى كەزەكتە ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋعا قاتىستى اقپاراتتاردى تەرەڭ تالداۋ, زەرتتەۋلەرگە عالىمداردى تارتۋ مىندەتى تۇر. Smart City شەڭبەرىندە قوعامدىق قاۋىپسىزدىك, كولىك جانە ەكولوگيا سياقتى باعىتتاردى كەڭەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. كومپانيا ونىمدەرى Big Data كومەگىمەن كولىك قوزعالىسىن تالداۋعا, جول قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا جانە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ كوزدەرىن عىلىمي شەشىمدەردىڭ ناتيجەسىندە عانا تەرەڭ تالداۋعا مۇمكىندىك الاتىنى ءسوزسىز.
فورۋم اياسىندا «كوركەم تەلەكوم» ديرەكتورى اسەت احمەتوۆ, «Qazbiopharm» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ باس ديرەكتورى ەرعالي ءابدىرايىموۆ, «عىلىم قورىنىڭ» باسقارما توراعاسى ءابدىلدا شامەنوۆ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكادەمياسىنىڭ باستىعى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى ايدار سايتبەكوۆ, «Astana Vision» كلينيكالار جەلىسىنىڭ قۇرىلتايشىسى ۆلاديمير كيم, «قازاقستان ينجينيرينگ» R&D قۇراستىرۋ كومپانياسىنىڭ وكىلى قالقابەك ايدوس, باسقا دا بيزنەس وكىلدەرى ءار سالادا جوعارى ناتيجەگە جەتۋ عىلىمنىڭ قاتىسۋىمەن مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, وسى باعىتتاعى جەتىستىكتەرگە توقتالدى.
بيزنەس وكىلدەرى عالىمداردىڭ كوممەرتسيالاندىرۋعا دايىن عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جوبالارىمەن تانىسۋ بارىسىندا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى ازىرلەگەن «اqua dress» گيدروگەلدى تاڭعىشتار وندىرىسىنە نازار اۋداردى. گيدروگەلدى تاڭعىشتار باكتەريتسيدتىك قاسيەتكە يە. ونى دەنە جاراقاتى, كۇيىك كەزىندە, جۇمساق تىندەردىڭ زاقىمدانۋى, تەرى قابىنۋىندا قولدانىپ كەلەدى. ءوندىرىستىڭ جىلدىق قۋاتى – 10 مىڭ دانا. ەندىگى كەزەكتە «اqua dress» ءوندىرىسىن ىشكى نارىقتا عانا ەمەس, شەتەلگە شىعارۋ مىندەتى تۇر.
قازىرگى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن العا باستىرۋ ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك ساياساتىن دامىتۋدا ماڭىزدى رولگە يە. قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ۆەتەرينارلىق ينستيتۋتى ازىرلەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ جۇقپالى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ارنالعان ۆاكتسينالارى جانە انتيگەندەر, قازاق جەمىس-كوكونىس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ الما سورتتارىن كوبەيتۋگە ارنالعان جوبالارى سالانىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز.
وسى ورايدا بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۆەتەرينارلىق مەديتسينا, مولەكۋليارلى بيولوگيا, گەندىك ينجەنەريا, بيوتەحنولوگيا سالاسىندا ءتيىمدى قولدانىس تاپقان جوبالارى, عارىشتىق زەرتتەۋلەر جانە تەحنولوگيالار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ اەروعارىش, اۋىر ماشينا جاساۋ, قورعانىس سالاسىندا پايدالانۋعا بولاتىن جوعارى ساپالى بۇيىمدارىنا نازار اۋدارۋ ماڭىزدى. پروفەسسور ورالباي دارمەنوۆتىڭ قان تامىرلارىن تازارتاتىن ونەرتابىسى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ مەن ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋعا ىقپال ەتەتىن شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولسا, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى ۇسىنعان ءپروتاتيۆتى كارديواناليزاتور, «Trenko» R&D كومپانياسىنىڭ مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنە ارنالعان تەحنولوگيالارى دا جەر قويناۋى قازبالارىن ءوندىرۋ, قايتا وڭدەۋ سالاسىندا ءتيىمدى بولماق.
جيىندا ءارتۇرلى تاقىرىپقا ارنالعان شەبەرلىك دارىستەرى ءوتىپ, عىلىم مەن بيزنەس ءۇشىن ءساتتى جوبالارعا قاتىستى كەلىسىمدەر جاسالدى.
الماتى