ترانسماي مولشەرىن كوتەرۋدى كىمدەر كوكسەيدى؟

بۇل حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاتىستى بولعاندىقتان, بيىل «ترانسماي نەسىمەن قاۋىپتى» («Egemen Qazaqstan», 31 ناۋرىز, 2023 جىل) تاقىرىبىندا سۇح­بات جۇرگىزىپ, بىرنەشە ايدان كەيىن «اع­زاعا زيان ترانسماي مولشەرىن قالاي ازاي­­تامىز؟» («Egemen Qazaqstan», 2 ماۋ­­سىم, 2023 جىل) دەگەن تاقىرىپتا ما­قالا جازعانبىز. بۇعان دا مارگارين مەن سپرەدتەردەگى گيدروگەنەزدەلگەن مايلاردى قازىرگى 2%-دان 20%-عا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىنعان باق-تاعى مۇددەلى اقپاراتتار سەبەپ بولعان ەدى.

ءتىپتى مامىر ايىندا بيزنەستە پايدا تابۋدى كوزدەيتىن وسى مۇددەنى توق­تاتۋ ءۇشىن ەلوردادا «تاماق ونىمدەرىن­دەگى ترانسمايلار مەن قالدىق ۆەتەرينا­ريا­لىق پرەپاراتتاردى ۇلتتىق جانە حالىق­ارالىق نورمالاۋ» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەل دە ۇيىمداستىرىلدى.

ماماندار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىندە ادام اعزاسىنا اسا زياندى ماي قىشقىل­دارىنىڭ ترانسيزومەرلەرىن كوبەيتۋدىڭ كەسىرى وراسان بولاتىنىن ايتىپ, دالەلدە­رىمەن دايەكتەپ بەرسە دە, سول ءبىر وداقتىڭ ۇسىنىسىنان كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن باسقا دا ۇيىمدار بۇل يدەيانىڭ زاڭسىز ءارى ماعىناسىز ەكەنىنە قاراماستان بەلسەندى تۇردە نەگە قايتا تالقىلاي باستادى؟

بىرنەشە ايدان بەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن «اتامەكەن» ۇكپ الاڭدارىندا ماي ونىمدەرىن وندى­رۋشىلەردىڭ سالالىق وداقتارىنىڭ ءبىرىنىڭ ۇسىنىسى توڭىرەگىندە پىكىرتالاستار ءجۇرىپ جاتىر. وداق دەنساۋلىققا اسا زيان­دى ەكەنىن بىلە تۇرا, ازىق-ت ۇلىك كومپانيالارىنا ءوز ونىمدەرىنە رۇقسات ەتىلگەن 2%-دىڭ ورنىنا 20%-عا دەيىن ترانسمايلاردى قوسۋعا رۇقسات بەرۋدى ۇسىنادى. بۇل يدەيا وندىرۋشىلەرگە تابيعي شيكىزات شىعىندارىن كۇرت تومەندەتۋگە جانە ولاردىڭ پايداسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى-مىس.

دەگەنمەن قازاق تاماقتانۋ اكادە­ميا­­سىنىڭ جەتەكشى مامانى, ەاەو تەحني­كا­لىق رەگلامەنتتەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى يرينا كراسنوۆا بۇل ۇسىنىستىڭ زاڭدى كۇشى جوق ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. سەبەبى قازاقستان بۇل ماسەلەدە حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردەن اتتاپ كەتە المايدى. دسۇ مۇشەسى رەتىندە ءبىزدىڭ ەل سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالاردى (سفش) قولدانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قوسىلۋعا مىندەتتەمە العان جانە بۇل – دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بارلىق مەملەكەت ورىنداۋعا مىندەتتى قۇجاتتار پاكەتىنىڭ بولىگى.

– سفش كەلىسىمىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس دسۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارى حالىقارالىق ستان­دارتتارمەن, اتاپ ايتقاندا, «كودەكس الي­مەنتاريۋس» كوميسسياسى, حالىق­ارالىق ەپيزووتيالىق بيۋرو سياقتى حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ تالاپتارىمەن, سونداي-اق وسىمدىكتەردى قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنتسيانىڭ ەرەجەلەرىمەن ۇيلەستىرىلۋگە ءتيىس. ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ادال قاتىسۋشىسى رەتىندە بۇل جۇمىستى كوپتەن بەرى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا حالىقارالىق ستان­دارتتارمەن جانە جوعارىدا اتال­عان ۇيىم­داردىڭ تالاپتارىمەن ۇيلەس­تىرىل­گەن قاۋىپسىزدىك نورماتيۆتەرى قولدا­نى­لادى. سفش كەلىسىمى, ەگەر ولار قاجەت دەپ ساناسا, ەلدەرگە سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق قورعاۋدىڭ ىشكى دەڭگەيىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرە الادى. بىراق حالىقارالىق قۇجاتتار تالابىنان دا اسىپ تۇسەتىن قورعانۋدىڭ قاتاڭ دەڭگەيى قاجەت. ياعني قازاقستان ءتيىستى عىلىمي نەگىزدەمەسى بولسا, حالىقارالىق ۇيىمدار كوزدەگەننەن دە گورى نەعۇرلىم قاتاڭ ستاندارتتاردى قابىلداي الادى. اتاپ ايتقاندا, وندىرۋشىلەرگە دسۇ نورمالارىمەن رۇقسات ەتكەننەن از ترانسمايلاردى قولدانۋعا رۇقسات ەتە الادى: مىسالى, 2%-دىڭ ورنىنا 1%-عا عانا رۇقسات بەرۋ نەمەسە دانيا, اۋستريا, شۆەتسيا, يسلانديا, نورۆەگيا جانە فينلياندياداعىداي ترانسمايلاردى پايدالانۋعا تولىق تىيىم سالۋعا بولادى, – دەيدى ي.كراسنوۆا.

بۇل جەردە دسۇ شەڭبەرىندە قول­دانىستاعى ترانسمايلار بويىنشا حالىقارالىق شەكتەۋلەر قازاقستان كىرە­تىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتىمەن دە ۇي­لەستىرىلگەن. ءبىز, دسۇ نورمالارى سياق­تى ءوز اۋماعىمىزدا تەحرەگ­لامەنت­تەردى سول نەمەسە باسقا ونىمگە بولەك وزگەرتە المايمىز. بۇل ەاەو-نىڭ بار­لىق مۇشەسى وسى تەحرەگلامەنتتى وزگەر­تۋگە دايىن بولعان جاعدايدا عانا جۇزەگە اسادى جانە ول ءۇشىن تالقىلاۋ مەن كە­لىسۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى جانە مۇقيات راسىمى­نەن ءوتۋ قاجەت. بىراق ەاەو-نىڭ باسقا ەلدەرى مەملەكەتتىڭ باسىنا تونەتىن يميدج­دىك تاۋەكەلدەرمەن قوسا, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ قىسقارۋىنا قاۋىپ توندىرەتىن وسىنداي قىم-قيعاش وقيعالارعا ارالاسقىسى كەلمەيدى.

ءبىز پىكىر سۇراعان كەزەكتى ساراپشى «قامقور» جەكە ادۆوكاتتىق كەڭسەسى» مەكەمەسىنىڭ زاڭ كومپانياسىنىڭ وكىلى يگور كورسۋنوۆ تا وسى پىكىردى ايتىپ وتىر. «ەل كونستيتۋتسياسىنا, سونداي-اق قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى زاڭىنا سايكەس رەسپۋبليكا راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق شارتتار زاڭدارىنان باسىم. حالىقارالىق دەڭگەيدە ەاەو ەلدەرى ءتيىستى تەحنيكالىق رەگلامەنتتى قا­بىلداعانىن ەسكەرسەك, قازاقستان زاڭ­دارى تالاپتىڭ دەرەكتەرىنە قارسى كەلە المايدى», دەيدى قۇقىقتانۋشى-زاڭگەر.

ءوز كەزەگىندە قازاق تاماقتانۋ اكا­دە­مياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, كورنەك­تى عالىم-نۋتريتسيولوگ, بيولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ەكى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى يۋري سينياۆسكي قازىر ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇرعىنىنا تاڭۋعا تىرىسىپ جاتقان يدەيانىڭ قاۋىپتىلىگى نەدە ەكەنىن ءتۇسىندىردى.

– ترانسمايلار – جۇرەك پەن قان تامىرلارىنا, دەنساۋلىققا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرەتىن ءونىم جانە ادامنىڭ ءومىرىن ەداۋىر قىسقارتادى. سوندىقتان تاماق ونىمدەرىندەگى ترانسمايلاردىڭ رۇقسات ەتىلگەن مولشەرىن كوبەيتۋگە (10 ەسەگە) بولا ما دەگەن سۇراق بىردە-ءبىر وركەنيەتتى ەلدە, ءتىپتى كۇن تارتىبىندە تۇرمايدى. ماسەلە مىنادا: سۋتەكتەندىرىلگەن مايلار (ونەركاسىپتىك ترانسيزومەرلەر نەمەسە ترانسمايلار) دەنساۋلىققا وتە قاۋىپتى, بۇل الەمدىك كلينيكالىق تاجىريبەدە باياعىدا دالەلدەنگەن. ەلىمىزدە ونسىز دا جۇرەك پاتولوگياسى بويىنشا كورسەتكىشتەر وتە ناشار: «جۇرەكتەن» بولعان ءولىم-ءجىتىم دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا ەكى ەسە جوعارى, قانت ديابەتىنە شالدىق­قاندار قاتارى كوبەيىپ, بۇل دەرتكە جاستار دا دۋشار بولىپ جاتىر, ارتىق سالماق, سەمىزدىك كوبەيىپ بارادى. ساراپشىلار مۇنىڭ ءبارى ترانسمايلارى بار تاعامداردى تۇتىنۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتۋداي ايتىپ كەلەدى. مەملەكەت, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىنا, ادامداردى زيان­دى تاعامداردان قورعاۋعا قامقورلىق جاساۋى كەرەك. بىرەۋدىڭ بيزنەسى مەن ساۋداداعى مۇددەسىنە جەڭىلمەۋ كەرەك. ارينە, ترانسمايلار كوممەرتسيالىق تۇرعىدان وتە ءتيىمدى, ارزان كومپونەنت ەكەنىن تۇسىنەمىز. بۇل تەك وندىرۋشىگە تانىمال كونديتەرلىك ونىمدەر مەن ماي ونىمدەرىنىڭ قۇنىن ەداۋىر تو­مەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى يۋ.سينياۆسكي.

ساراپشىلار قولدانىستاعى رەگلا­مەن­تتەگى كەز كەلگەن ورەسكەل زاڭ بۇزۋ­شىلىقتار سانيتارلىق-ەپيدەميولو­گيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى تاراپىنان قاتاڭ قاداعالاپ وتىرۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتىپ وتىر. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ترانسمايلار جونىنەن تەحرەگلامەنتكە باعىنباۋ – ميلليونداعان تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا ۇلكەن زيان كەلتىرەتىندىكتەن, باقىلاۋ ورگاندارى قولدانىستاعى تەحرەگلامەنتتى ساقتامايتىن ازىق-ت ۇلىك كومپانيالارىن قاتاڭ جازالاۋى كەرەك.

قىسقاسى, ساراپشىلار قولدانىستاعى تەحرەگلامەنتتەر مەن حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە قاراماستان «قازىر ستاندارتتاردى بىرجاقتى تارتىپپەن قابىلداپ, وزگەرتەمىز جانە كاسىپورىنداردىڭ كونديتەرلىك ونىمدەرىنە نەمەسە سپرەدتەر مەن مارگاريندەردە زياندى ترانسمايلاردى كوبىرەك پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەمىز» دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزى قۇقىقتىق تۇرعىدان مۇلدەم زاڭسىز ەكەنىن ايتۋمەن كەلەدى. وسى ماسەلەنى تالقىلاۋدىڭ ءوزى بىرنەشە ايدان بەرى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ الاڭدارىندا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانى – ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ زاڭنان ماقۇرىم ەكەنىن كورسەتەدى.

الماتى