پوليمەر يندۋسترياسى – الەمدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالا. بۇگىندە مۇنايدان الىناتىن پوليمەرلەر مەديتسينا, قۇرىلىس, اۆتوموبيل جاساۋ, ەلەكترونيكا, ەلەكترتەحنيكا, كولىك سالالارىندا كەڭىنەن قولدانىلا باستادى. سونداي-اق ونى پلاستيك پاكەتتەر, وراۋىش ماتەريالدار, ىستىق سۋمەن جابدىقتاۋ قۇبىرلارى, باقشا جانە كەڭسە جيھازدارى, ويىنشىقتار, اسپاپ جاساۋ ءوندىرىسىن دە پايدالانادى. بۇل ءوندىرىستىڭ عىلىممەن ىقپالداستىقتا داميتىنىن قاپەرگە الساق, عىلىمي قاۋىمداستىق ءبىزدىڭ ەلدەگى پوليمەر عىلىمىنىڭ دامۋىن اكادەميك ەرەنعايىپ شايحۋتدينوۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى.
ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە «QazPolymers Dialogue: ءبىلىم, عىلىم جانە بيزنەستىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنا» ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرەنعايىپ شايحۋتدينوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلدى. سانالى عۇمىرىن پوليمەر عىلىمىنىڭ دامۋىنا, حيميالىق ينجەنەريا سالاسىنىڭ ورىستەۋىنە ارناعان اكادەميك ىرگەلى زەرتتەۋلەرىن جازىپ, ماكرومولەكۋليارلىق حيميا سالاسىنا تىڭنان تۇرەن سالدى.
– قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى, رەكتورى قىزمەتىن اتقارعان جىلداردا اكادەميك ەرەنعايىپ شايحۋتدينوۆ ورگانيكالىق زاتتار مەن ماتەريالدار, بەيورگانيكالىق جانە جارىلعىش زاتتار, پيروتەحنيكالىق قۇرالدار, مۇناي-گاز, كومىر, پوليمەرلەردى ءوندىرۋ ءارى وڭدەۋمەن بايلانىستى حيميالىق تەحنولوگيا سالاسىنا تەحنولوگتاردى دايارلاۋ ءىسىن دامىتتى. اكادەميكتىڭ باسشىلىعىمەن ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا وقۋ ورنىندا ينجەنەرلىك بەيىندەگى ماماندار دايارلانا باستادى. ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار ءبىلىم الماسۋ باعدارلاماسىمەن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە شىقتى. حيميا سالاسىندا 600-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جازىپ, وسى سالادا جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولا بىلگەن اكادەميك 40 عىلىم كانديداتىن, 10 عىلىم دوكتورىن, 5 PhD دايىندادى. بۇگىندە پرەزيدەنت جولداۋىنداعى مىندەتتەرگە وراي ۋنيۆەرسيتەت پوليمەر ونەركاسىبىندە ماماندارعا قاجەتتىلىكتى وتەي وتىرىپ, ينجەنەر مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, جاڭا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋعا قاتىستى ماسەلەلەردە مۇددەلى تاراپتاردىڭ ۇسىنىستارىن تىڭداۋعا دايىن. سوندىقتان قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان پوليمەر ونەركاسىبىنىڭ, مۇناي-گاز-حيميا سالاسىنىڭ الدىندا ءوندىرىستى عىلىممەن ۇشتاستىرۋ مىندەتى تۇر, – دەدى رەكتور مەيرام بەگەنتاەۆ.
ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سايكەس, ەلىمىزدە پوليمەر نارىعى جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 4 پايىزعا ءوسىپ جاتىر. قۇرىلىس ماتەريالدارى, قاپتاما بۇيىمدار, اۆتوموبيل جاساۋ سەگمەنتىندە پوليمەرلى ونىمدەردى پايدالانۋ كەيىنگى التى جىلدا ەكى ەسە وسكەن. بيىلعا دەيىن نارىق گرانۋلدى پوليپروپيلەنمەن قامتاماسىز ەتىلىپ كەلسە, جىلدىق قۋاتى 500 توننانى قۇرايتىن Kazakhstan Petrochemical Industries (KPI) پوليپروپيلەن وندىرىستىك كەشەنىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ەلىمىزدەگى وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى بىرقاتار تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىقپالداستىقتا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان اتىراۋداعى پوليپروپيلەن ءوندىرۋ زاۋىتى الەمدىك نارىقتا ءوزىن ءىرى ويىنشى ەكەنىن دالەلدەي وتىرىپ, 2030 جىلعا قاراي ءوندىرىسىن 110 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. «KPI Inc» جشس باسقارما توراعاسى دانيار تيەسوۆ پوليمەر ءوندىرىسىنىڭ باسىمدىقتارىنا توقتالىپ, پوليپروپيلەن جانە پوليمەردەن جاسالعان بۇيىمدار ءوندىرىسىن دامىتا وتىرىپ, تەمىر, قاعاز, اعاش سياقتى ءداستۇرلى ماتەريالداردى پوليمەرگە الماستىرۋ, پوليمەر بۇيىمدار ەكسپورتىن, ونىڭ قۇرىلىس, مەديتسينا سالاسىنداعى ۇلەسىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جيىن بارىسىندا عالىمدار مەن بيزنەس وكىلدەرىنە عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋعا جانە كوممەرتسيالاندىرۋعا جاردەمدەسەتىن جوبالار تۋرالى «عىلىم قورى» اق باسقارما توراعاسى ءابدىلدا شامەنوۆ ايتىپ بەردى. ول وڭىرلەر مەن سالالار بويىنشا كوممەرتسيالانعان جوبالارعا, يدەيادان كوممەرتسيالاندىرۋعا دەيىنگى تولىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق تسيكلدى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىنە توقتالدى. ەندىگى كەزەكتە پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعان بيزنەس-ينكۋباتور, كوممەرتسيالاندىرۋ ورتالىعى, تەحنوپارك, قۇراستىرۋ بيۋروسى سياقتى يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدار, ايماقتاعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ نەگىزىندە ءبىرتۇتاس يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە قۇرۋ باعىتىنداعى جوبالار دا ماڭىزدى بولا تۇسپەك.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا جانە ورگانيكالىق زاتتار تەحنولوگياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عاليا يرمۋحامەتوۆا پوليمەرلى ماتەريالدارعا قاتىستى عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ بارىسى تۋرالى باياندادى. عالىمدار نىساناعا العان جوبا وسىمدىك شيكىزاتى نەگىزىندە گيدروگەلدى ەمدەۋ فيتوپرەپاراتتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋدى ماقسات ەتەدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە پوليمەرلى گيدروگەلدى ءوندىرىس كەنجەلەپ بارادى. مەديتسينا, كوسمەتيكا جانە حيميا-فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىنىڭ سۇرانىسى يمپورت ەسەبىنەن وتەلىپ جاتىر. سوندىقتان گيدروگەلدى تاڭعىشتار تەحنولوگياسىن ىسكە اسىرىپ, تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى جولعا قويۋدىڭ تەراپەۆتىك تيىمدىلىگى جوعارى بولماق.
بۇگىندە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋ جول ساپاسى مەن اسفالتبەتوندى قاباتتىڭ توزىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنى تاجىريبەدە دالەلدەندى. ال جول قۇرىلىسىندا پوليمەرلەردى پايدالانۋ ونىڭ ايازعا توزىمدىلىگىن ارتتىرىپ, پايدالانۋ كەزەڭىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پوليمەرلى قوسپالاردىڭ جوعارى جانە تومەن تەمپەراتۋرادا بيتۋم مەن اسفالتبەتونعا اسەرى تۋرالى قازاقستان جول عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ فيليالى جول-قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى, PhD سالتانات ءاشىموۆا ايتىپ ءوتتى. مامان اتاپ وتكەندەي, وسى ورايدا جول سالاسىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋ, ماتەريالدار, قۇرىلىمدار مەن جۇمىس ساپاسىن قاداعالاۋ, قۇرىلىس سالاسىن عىلىمي-تەحنيكالىق تۇرعىدان قولداۋ سياقتى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.
س.وتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇناي-گاز ۋنيۆەرسيەتەتىنە قاراستى ن.ك.ءنادىروۆ اتىنداعى مۇناي-حيميا ينجەنەرياسى جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايگۇل بۋكانوۆا مۇناي-حيميا ءبىلىم كلاستەرىن دامىتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
– جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, وندىرىسكە ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى. سوندىقتان ءبىلىم, عىلىم جانە وندىرۋشىلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل, اسىرەسە مۇناي-گاز حيمياسى سالاسىن دامىتۋ مەملەكەت تاراپىنان باستى نازاردا تۇرعاندىقتان, مۇناي-حيميا ءبىلىم بەرۋ كلاستەرىن وڭتايلى, كاسىبي ستاندارتتار نەگىزىندە ىسكە اسىرۋى قاجەت. وسى ورايدا شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قوس ديپلومدىق جانە بىرلەسىپ وقىتۋ, عىلىمي ۇيىمدارمەن جانە كاسىپورىندارمەن ەكونوميكانىڭ مۇناي-حيميا سەكتورىنىڭ تاجىريبەگە باعدارلانعان جانە دۋالدى وقىتۋ نەگىزىندە ماماندار دايارلاۋ ءىسى ۋاقىت تالابى, – دەدى ول.
قازىرگى كەزدە اتالعان وقۋ ورنىندا مۇناي وڭدەۋ, مۇناي حيمياسى, گاز وڭدەۋ, گاز حيمياسى, پوليمەر ماتەريالدار ءوندىرىسى بويىنشا ءۇش دەڭگەيدە ماماندار دايارلانىپ جاتىر. دەسەك تە, ساراپشى اتاپ وتكەندەي, كەيىنگى وتىز جىلدا ەڭبەك نارىعىنا ينجەنەر-حيميك, تەحنولوگتار دايارلايتىن وقۋ ورنىنا مۇناي-حيميا باعىتىنا تۇسەتىن تۇلەكتەر سانى ەكى ەسە ازايعان. جاستاردىڭ باسقا ايماقتارعا كەتۋى بەلەڭ الىپ جاتىر. وقۋ ورنىنىڭ كادرلىق الەۋەتىندە دە كەرى ديناميكا كورىنىس بەرىپ وتىر.
وسىلايشا دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار پوليمەر ونەركاسىبىن دامىتۋ, بالامالى جاسىل تەحنولوگيالار, ماماندار دايارلاۋدا تۋىنداپ وتىرعان كەلەلى ماسەلەلەردى ءبولىسىپ, عىلىم مەن ءبىلىم, وندىرىستىك تاجىريبە ىقپالداستىعىن دامىتۋعا نازار اۋداردى.
الماتى