ورمانشىلار اۋلەتى

جاسىنان پىسىق, العىر, ەڭ­بەكقور بولىپ وسكەن جىگىت 1941 جىلى جۇرت قاتارلى مايدانعا اتتانادى. ايتا كەتەتىن جايت, تۋعان اكەسى قازىبەكتىڭ بۇدان باسقا قوزىباي, كەنجەباي, ەسىلباي دەگەن ءۇش ۇلى دا سوعىسقا بىرگە الىنادى. تەك ەڭ ۇلكەندەرى, جاسى سول كەزدە 45-تەن اسقان قازىباي عانا ەڭبەك ارمياسىنا جىبەرىلەدى. تولارساقتان ساز كەشىپ, قان مايداننىڭ ورتاسىندا بولعان قازىبەك اقساقالدىڭ ءتورت ۇلى دا مايداننان امان كەلەدى. سونىڭ ىشىندە قوس بالداقپەن ورال­عان ەسىلباي قازىبەكوۆ بارلاۋ­شىلار روتاسىنىڭ كومانديرى, كاپيتان شەنىمەن كەۋدەسىنە ءتورت وردەن قاداپ ورالعان. وسى اعامىز 60-جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گا­زە­تىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىل­شىسى بولىپ ىستەگەن. ونىڭ ەسىمى ەگە­مەن­دىك­تەر­دىڭ 2004 جىلعا دەيىن قىزمەت ىستەگەندەرىنىڭ قاتارىندا «جادىگەر» اتتى جيناقتا دا تۇر («جادىگەر», الماتى., 2004, 268-ب).

«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەگەندەي, سەمباي اعامىز سوعىستان اياق-قو­لى ءبۇتىن, امان ورالادى. ول كەزدە ۆلاسوۆ ارمياسىندا بولعان قا­تارداعى جاۋىنگەرلەرگە كەشىرىم جا­سالىپ, ەلگە قايتارعان ەكەن. الاي­دا سەمباي اعامىزدى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى دەپ ەشكىم قۇر­مەتتەگەن جوق, مەرەكەلىك مەد­ال­­داردان دا ول ۇنەمى قاعىلىپ وتىر­دى. بىراق اعامىز بۇعان مويى­ما­عان, ءوزىنىڭ پىسىقتىعىنىڭ, تىڭ­­­­عىلىقتىلىعىنىڭ ارقاسىن­دا ۇجىم­­شاردىڭ ەسەپشىسى سياقتى ­قىز­­مەتتەر اتقارادى. ال 1956 جىل­دان باستاپ ول «مالتسەۆ» ورمان شارۋا­شىلىعىنىڭ ۋچاسكەسىنە ور­مانشى بولىپ ورنالاسادى.

اۋىل اراسىندا بۇل كاسىپ قۇر­مەتتى. ويتكەنى وعان ءىسى تۇسپەيتىن جان جوق. سولتۇستىكتە حالىق جە­تى اي بويى وت جاعادى. ورمان مول بول­عان­دىق­تان 7-8 تەكشە مەتر­دەن وتىن ساتىپ الىپ, ونى كەسىپ, جارىپ, ءۇيىپ الادى. سول وتىننىڭ ءبارىن بەرە­تىن, قاي جەردەن كەسۋدى كورسەتەتىن – ورمانشى. ورمانشىنىڭ رۇقساتىن­سىز ەشكىم اعاش كەسە المايدى.

ال سەمباي اعامىز 1956 جىلدان زەينەت دەمالىسىنا ىلىككەن 1972 جىلعا دەيىن شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي ءوز ىسىنە ادال بولىپ, «ۇزدىك ورمانشى» توسبەلگىسىن, «ارداگەر» مەدالىن, ونداعان گراموتالار الىپ ابىرويلى بولدى. قانشا قۇرمەت كورسەتىپ, قانشاما سىي-سياپات جاساۋعا تىرىسقاندار بولسا دا, ەش نارسەگە اۋىتقىماي, ءوزىنىڭ مىندەتىن ەشقاشان ۇمىتپاي, ىسىنە ادال بولدى.

ورمانشىنىڭ مىندەتى – حا­لىققا وتىن بەرۋ عانا ەمەس. ول – مەم­لەكەتتىڭ ورمان قورىنا جاتاتىن بارلىق وسكىننىڭ جاقسى ءوسىپ, قورعالۋىنا جاۋاپ بەرەتىن ادام. سوندىقتان دا وكىمەت ورمان­شىعا ارناۋلى فورما, استىنا ات جانە مىلتىق تا بەرەدى. بەل­گىلى ۋاقىتتاردا ول ورمان شا­رۋا­­شىلىعىنىڭ كۇشىمەن ءوز ۋچاس­كەسىندەگى ارنايى جەرلەرگە اعاش وتىرعىزادى. ونىڭ وسكەنىن قادا­عالاپ, قورعاپ, اتتان تۇسپەيدى. ور­ماندى ۇرلاپ كەسۋشىلەردەن عانا ەمەس, ورتتەن, سۋدان, ءتۇرلى وسىمدىك اۋرۋى مەن زياندى جاندىكتەن قور­عاۋدى دا ۇيىمداستىرادى.

جىلىنا بىرنەشە رەت ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ قۇرامىن­دا­عى ۋچاسكەلەردەن كەسىلەتىن اعاش­تار («دەليان») بەلگىلەنەدى. وسى ۇدە­رىس­تىڭ ءوزى قىزىق بولاتىن. قولدا­رىندا بالتاسى بار 4-5 ورمانشى كەسۋگە ءتيىستى اعاشتارعا بالتامەن ءبىر جانىپ بەلگى سالادى, ال ارتىندا جۇرەتىن جاس بالالار وعان بوياۋ جاعادى. «دەليانعا» شىعارىلعان اعاشتى قۇرىلىسقا قولدانۋعا جارامدىلىعىنا قاراي «16 وسينى پول دەلوۆوي», «24 بەرەزا دەلوۆوي» دەگەن سياقتى ايعايلارمەن ارتتارىندا كەلە جاتقان بريگاديرگە ايتىپ وتىرادى. ال ول ءبارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, ارتىنان وسى سانداردى قوسىپ, مىنا ورماننان 400 نەمەسە 500 تەكشە مەتر وتىن شىعارىلسىن دەگەن قورىتىندى شىعارىلىپ, ونى حالىققا ساتادى. ال كەلەسى جىلى بۇل ورمانعا سونشا تەكشە مەتر قالپىنا كەلتىرىلسىن دەگەن بۇي­رىق بەرىلىپ, جاڭا كوشەتتەر ەگىلەدى. وسى جۇمىستىڭ ءوزى دە وڭاي ەمەس.

بۇدان باسقا تازالاۋ دەگەن دە ءبىر جۇمىس بولادى. بۇل – تىم قا­لىڭ بولىپ, قاپتاپ ءوسىپ, ورماندى يت تۇمسىعى باتپايتىن قالىڭ نۋعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن ارتىق كەتكەن وسكىندەردەن تازالاۋ جۇمىسى. جاس وسكىندەردى حالىق قورانىڭ تو­بەسىن جابۋعا سىرعاۋىل ەتۋ ءۇشىن, اۋلاعا شارباق توقۋ ءۇشىن سا­تىپ الادى. جەل قۇلاتقان, داۋىل سىن­دىرعان اعاشتار دا ەسەپتە بولادى. ولار دا ءتيىستى كولەمدە حالىققا ساتىلىپ, ورمان ءىشى تازالانادى.

مىنە, ورمانشىلىقتىڭ وسىنداي جانە باسقا دا جۇمىسى كوپ بولادى. ونى اتقارعان ادام جوعارىدا ايتقانىمىزداي مىندەتىنە ادال بولۋىمەن قاتار ورمانعا جاناشىر, حالىققا ءادىل بولۋى كەرەك. ايتپەسە جۇرتقا جاقپاي, ون­داي­لارعا جالا جابۋشىلار, ءمىن تاعۋ­شىلار دا كوپ كەزدەسەدى.

سەمباي اعامىز ەشكىمنىڭ كەرى سويلەۋىنە مۇرسات بەرمەي, اي­تىل­عان قاسيەتتەردىڭ ءبارىن كورسەتە ءبىل­دى. سونىمەن بىرگە ونىڭ حالىققا جاناشىرلىقپەن قارايتىن قاسيەت­تەرى دە زور بولدى. ەگەر بىرەۋلەر الدەبىر سەبەپپەن قىسقى وتىنىن دەر كەزىندە الا الماي قال­سا نەمەسە جاعدايى تومەندىگىنەن كەشى­­گىپ جۇرسە, ونداي وتباسىلاردىڭ مۇق­تاجدىعىن ءتۇسىنىپ, «دەلياننىڭ» بەرى­لەتىن ۋاقىتىنىڭ وتكەنىنە قا­راماي, كەش بولسا دا سولار ءۇشىن ورمانعا بارىپ, اعاش بەرىپ جاتاتىن. وسىنداي ادامگەرشىلىك قىرلارى ءۇشىن حالىق ونى قاتتى سىيلادى.

1972 جىلى سەمباي جانىبەكوۆ زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, ورنىن بالاسى اسكەرگە بەردى. بۇل ازامات تا اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ, ورماندى ساقتاپ, حالىقپەن دە جاقسى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەدى. ءوزى كەرەمەت شيراق, شاپشاڭ كىسى بولاتىن. استىنا ات مىنسە, تۇرا شابۋعا, موتوتسيكل, ماشينا مىنسە, ىزعىتا جونەلۋگە دايىن تۇراتىن. جەڭگەلەرى دە وعان «ىزعىت» دەگەن ات قويعان. 1975 جىلى كەزەكتى دەليان شىعارۋ جۇمىسىنان جەتى تۇندە ۇيىنە كەلە جاتىپ, موتوتسيكلىمەن اپاتقا ۇشىراپ, قاتتى جارالانىپ, سودان وڭالماي 33 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى...

ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىلارى لايىقتى قىزمەتكەر تابا الماي, سەمباي اعامىزدى قايتا­دان جۇمىسقا شاقىرادى. قايعى­دان قان جۇتىپ جۇرسە دە, اعامىز ءوزىنىڭ سۇيىكتى ىسىنە قايتادان ورالدى. ءسويتىپ, كەنجە ۇلى باقتىباي اسكەردەن كەلگەنشە ءوز قىزمەتىن اتقاردى.

باقتىباي دا پىسىق, ەلگەزەك ازامات ەدى. ول اكەسىنەن دە اسىپ, سىرتتاي ورمان شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىن دا ءبىتىرىپ, بىرنەشە جىلدان كەيىن ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ اعا ورمانشىسى بولدى. ال ۋچاسكە­لىك ورمانشىلىقتى تۋعان اعاسى باقىتقا بەردى. ءسويتىپ, 1984 جىلدان 1998 جىلى ومىردەن وتكەن­شە باقىت ۋچاسكەنىڭ ورمانشى­سى بولدى. ال باقتىباي ءۇزىلىس­سىز اعا ورمانشىلىقتى اتقارا بەردى. ورماندار جەكە ادامداردىڭ باس­قارۋىنا بەرىلىپ جاتقان جىلدار­دان ول وزىنە ءتيىستى ۋچاسكەنى باسقا­رۋ­عا الدى. اكە كورىپ, ورمان ارا­لاۋ­مەن ءوسىپ, تابيعاتتى ايالاۋعا قۇمار بولعان ول ءومىرىنىڭ سوڭى­نا دەيىن ىسىنە ادال بولىپ, 2023 جى­لى بەيداۋا دەرتتەن ومىردەن ءوتتى. قازىر ونىڭ ءىسىن بالاسى ەرەنعايىپ جالعاستىرىپ ءجۇر.

مىنە ءسويتىپ, «ورمانشىلار اۋلەتى» اتانعان ءبىر شاڭىراقتان شىققان سەمباي جانىبەكوۆ مەن ونىڭ بالالارى اسكەر, باقىت, باقتىباي جانە ەرەنعايىپتىڭ ەڭبەگىن ءوڭىر حالقى ريزاشىلىقپەن ايتىپ وتىرادى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى