ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم قابىلداندى. سونداي-اق ۇلتتىق قوردان بالارعا تولەنەتىن قاراجاتقا قاتىستى زاڭ جوباسى تالقىلاندى.
«تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ بايانداما جاسادى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق, كوپجاقتى پلاتفورمالار شەڭبەرىندە, سونىڭ ىشىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اياسىندا بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىل جاسالىپ كەلەدى.
«تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەكونوميكانىڭ وزىق سەكتورلارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋىن ىنتالاندىرۋ جانە ولاردى بەلسەندى ەنگىزۋ. بۇل باعىتتاعى نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى – تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋ ماسەلەسى. قوردى قۇرۋ باستاماسىنا ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ۇيىتقى بولدى. 2021 جىلعى 31 ناۋرىزدا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قوردى تەڭ كاپيتالدى جانە تەڭ داۋىس قۇقىعى قاعيداتىنا سايكەس قۇرۋ بويىنشا جۇمىستى جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
وسىلايشا, بيىل 16 ناۋرىزدا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ توتەنشە ءسامميتى اياسىندا قوردى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى – تۇركى الەمىنىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسىنىڭ العاشقى بىرلەسكەن قارجى ينستيتۋتى. قوردىڭ ماقساتى وڭىرىشىلىك ساۋدانى كەڭەيتۋ جانە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قولداۋ ارقىلى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا جاردەمدەسەدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قور ينۆەستيتسيالىق قىزمەت ارقىلى جوبالاردى, اتاپ ايتقاندا شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ جوبالارىن قارجىلاندىرادى. فيزيكالىق جانە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋدى جانە جاڭعىرتۋدى قولداۋ, ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى, كولىكتى, اۋىل شارۋاشىلىعىن, ءتۋريزمدى جانە جاسىل ەكونوميكا سەكىلدى قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن سالالارداعى دامۋ جوبالارىنا قولداۋ كورسەتەدى. بۇل اتالعان جوبالار ەڭ الدىمەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, قازاقستان ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«قوردىڭ جارعىلىق كاپيتالى جالپى نومينالدى قۇنى 350 ملن دوللار تولەنگەن اكتسيالار جانە نومينالدى قۇنى 150 ملن دوللار قوسىمشا تارتىلاتىن اكتسيانى قۇرايدى. وندا ءاربىر مەملەكەتتىڭ ۇلەسىنە 70 ملن دوللار تولەنگەن اكتسيالاردان تۇرادى. قوردىڭ ءاربىر مۇشەسى بىردەي داۋىس بەرۋ قۇقىعىنا يە. قوردىڭ قۇرامىنا قوردىڭ پرەزيدەنتى, باسقارۋشىلار كەڭەسى, ديرەكتورلار كەڭەسى, باس ديرەكتور جانە قاتارداعى قىزمەتكەرلەر كىرەدى.
ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ 2022 جىلعى 11 قاراشاداعى شەشىمىنە سايكەس قوردىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى بولىپ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى باعدات امىرەەۆ تاعايىندالدى. قوردىڭ ورنالاسقان جەرى, ياعني شتاب-پاتەرى رەتىندە تۇركى ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ كەلىسۋىمەن ىستانبۇل قالاسى بولىپ بەلگىلەندى. قوردى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم حالىقارالىق شارت جاساسۋدىڭ زاڭدىلىقتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرى مەن زاڭناماسىنا, ۇلتتىق ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جۇيەسىندەگى قۇجاتتاردىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرىنە قاراما-قايشى كەلمەيدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
سونىمەن قاتار قور اياسىندا قازاقستان حالىقارالىق جانە ۇلتتىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن, ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتالارىمەن جانە جەكە ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا, وڭىرىشىلىك ساۋدانى, كولىكتىك-لوگيستيكالىق تىزبەكتەردى, قويمالىق جانە وندىرىستىك قۋاتتاردى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك الادى.
بۇدان كەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى تاراپتار مەملەكەتتەرىنىڭ ازاماتتارىنا قاتىستى اقپارات الماسۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلاندى.
«قۇجات ءتورت باعىتتان تۇرادى. ولار – ەكى ەلدىڭ كەلگەن ازاماتتارى بەرىلگەن ۆيزالار, كەلۋ جانە بولۋ ءتارتىبىن بۇزۋ, ازاماتتىققا قابىلدانعان ادامدار تۋرالى اقپاراتپەن الماسۋ. بۇل مالىمەتتەر قوس ازاماتتىققا قارسى كۇرەس, زاڭسىز كوشى-قون ارنالارى جولىن كەسۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆ.
كەلىسىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كوشى-قون جانە قوس ازاماتتىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسى قۇزىرەتتى ورگاندارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قۇجات تاراپتار ازاماتتارىنا قاتىستى كوشى-قون سالاسىندا اقپارات الماسۋ بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدى, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. ءماجىلىس زاڭ جوباسىن قابىلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەردى.
سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان بالالارعا تولەم جاساۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى.
ۇلتتىق قوردىڭ جىلدىق ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ 50 پايىزى بالالار 18 جاسقا تولعانعا دەيىن ولاردىڭ ارنايى جيناق شوتتارىنا اۋدارىلادى. بۇل قاراجاتقا ولار بولاشاقتا تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتىپ نەمەسە ءبىلىم الا الادى. تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە جاقسارتۋعا قازاقستان اۋماعىندا عانا رۇقسات ەتىلەدى, ال ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەتەلدىك وقۋ ورنىندا وقۋعا مۇمكىندىك بار.
جيناق جانە تولەم تەتىگى 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستالادى. ءاربىر بالانىڭ شوتىنا ونىڭ تۋعاننان نەمەسە قازاقستان ازاماتتىعىن العان كەزدەن باستاپ 18 جاسقا تولعانعا دەيىن باعدارلاماعا قاتىسقان ءتيىستى جىلى ءۇشىن بىردەي سوما اۋدارىلادى. قاراجات ۇلتتىق قوردا بولادى جانە ونى ۇلتتىق بانكى قارجى قۇرالدارىنا ينۆەستيتسيالاۋدى جالعاستىرادى. تەك شوتتا جيناقتالعان قاراجاتتى ون سەگىز جاسقا تولعاننان كەيىن عانا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. الايدا بالالار ازاماتتىقتى وزگەرتكەن نەمەسە جوعالتقان كەزدە بۇل قۇقىعىنان ايىرىلادى. سونىمەن قاتار تولەنەتىن قاراجات سالىق سالۋدان بوساتىلادى.
ماجىلىسمەندەر بۇگىنگى جالپى وتىرىستا ۇلتتىق قوردان بالالارعا تولەنەتىن تولەمدەر ماسەلەسىنە قاتىستى تۇزەتۋلەردى قابىلداپ, سەناتقا جولدادى. سونىمەن قاتار زاڭ ماقساتتى جيناقتاردى جانە ولاردى تولەۋدى توقتاتا تۇرۋ, تىيىم سالۋ, تاركىلەۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ شارالارىن, الۋشى قايتىس بولعان نەمەسە قايتىس بولدى دەپ تانىلعان جاعدايدا مۇراگەرلەردىڭ ولاردى الۋ قۇقىقتارىن بەلگىلەيدى.
بۇدان بولەك, جالپى وتىرىستا دەپۋتات ۆەرا كيم ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلاندى. ول دەپۋتاتتىق وكىلەتتىگىن توقتاتقان عالىمجان ەلەۋوۆتىڭ ورنىنا ماجىلىستەگى «اmanat» فراكتسياسىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ايتا كەتەيىك, كەشە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى بوس تۇرعان مانداتتى ۆەرا كيمگە بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان ەدى. ول 2021 جىلدان 2023 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن VII شاقىرىلىمداعى ءماجىلىس دەپۋتاتى بولدى.
جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى. ماقسات تولىقباي الماتىنىڭ اينالاسىن مەكەندەگەن حالىقتىڭ جاعدايىنا قاتىستى ساۋال جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرمىسى تۇرالاپ قالعان, بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن كومەك كورمەيتىن, الماتىنىڭ اينالاسىندا تۇراتىن جارتى ميلليون ادامنىڭ جاعدايى كۇردەلى.
«جاقىندا الماتى وبلىسىنىڭ اۋداندارىن ارالاپ, مىڭداعان تۇرعىنمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, ساياجاي الاپتارىندا تۇراتىن ەلدىڭ قالاي كۇنەلتىپ وتىرعانىن كورىپ شوشىدىم. قوناەۆ قالاسى, قاراساي, ەڭبەكشىقازاق, تالعار, جامبىل, ىلە اۋدانىنىڭ وزىندە 674 ساياجاي بار. تۇرعىندارىنىڭ سانى بەس ءجۇز مىڭعا جاقىنداعان. بۇل دەرەكتىڭ ءوزىن دە ناقتى ايتۋ قيىن. سەبەبى ازاماتتار تۇرعىلىقتى مەكەنجاي بويىنشا تىركەلە الماعان سوڭ, جاردەماقى مەن مەملەكەتتىك كومەك الۋ ءۇشىن الماتى قالاسىنا تىركەلۋگە ءماجبۇر.
حالىق قىسى-جازى تۇرعىنجاي ەتىپ وتىرعان جۇزدەگەن ساياجايدا مەكتەپ, بالاباقشا, قوعامدىق كولىك قاتىناسى, مەديتسينالىق جاردەم كورسەتۋ, اسفالت, پوشتا, بايلانىس پۋنكتەرى الەۋمەتتىك قىزمەت ينفراقۇرىلىمى, الەۋمەتتىك نىساندار اتىمەن جوق. ەلەكتر قۋاتىنا دەيىن جەكەنىڭ قولىندا. ەكى ەسە تاريفپەن تولەۋگە ءماجبۇر», دەدى م.تولىقباي.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, وقۋ جىلى باستالعالى بالالار بىرنەشە شاقىرىم جەردەگى مەكتەپكە بالشىقپەن بارىپ, كەيدە يتەرگە تالانىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى ولارعا اۋىل ستاتۋسىن بەرۋ قاجەتىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بيۋدجەت قاراجاتىن قالالىق جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋعا عانا بولە الادى.
«بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەنى ۇكىمەت دەڭگەيىندە كۇن تارتىبىنە شىعارماساق, بۇنىڭ ارتى ۇلكەن الەۋمەتتىك شيەلەنىسكە الىپ كەلۋى مۇمكىن. ساياجايلاردىڭ تەرريتورياسىن قاسىنداعى اۋىلدىق وكرۋگتەرگە قوسىپ نەمەسە «اۋىل» ستاتۋسىن بەرە سالعانمەن پروبلەما شەشىلە قالمايدى. ءبىر عانا وبلىس اكىمدىگىنىڭ شاماسى جەتپەيدى. كوپ قارجىنى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ۇكىمەت جەدەل ارەكەت ەتىپ, ساياجاي ماسەلەسىن شەشۋگە ارنالعان ناقتى, اۋقىمدى باعدارلاما ازىرلەۋ كەرەك. اشىعىندا, بۇل الماتى وبلىسىندا عانا ەمەس, بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى ماسەلە», دەدى م.تولىقباي.
بۇدان بولەك, بىرنەشە دەپۋتات ناقتى ماسەلەلەرگە قاتىستى ساۋال جولدادى.