پرەزيدەنت «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىندا ەل دامۋىندا وزەكتى بىرقاتار باعىتتى ايقىنداپ بەردى. سونىڭ قاتارىندا اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ بار.
تاياۋدا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا الداعى ساياسي باسەكەنىڭ ناقتى كۇنى بەلگىلەندى. وسىلايشا, 5 قاراشادا 45 اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالادا قاناتقاقتى رەجىمدە سايلاۋ وتەدى. بۇل – بۇعان دەيىن ەلدى دەموكراتيانىڭ داڭعىل جولىنا تۇسىرۋگە باعىتتالعان رەفورمالاردىڭ زاڭدى جالعاسى.
«ايماقتاعى اتقارۋشى بيلىكتىڭ شەشىم قابىلداۋ ىسىنە ازاماتتاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋ مۇمكىندىگىن بىرتىندەپ ارتتىرۋ دا ماڭىزدى. اۋىل, كەنت جانە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىن تۇرعىندار وزدەرى سايلاي باستاعانىنا ەكى جىلدان استى. سودان بەرى اۋىلدىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ تورتتەن ءۇشى سايلاندى. ەندى اۋدان جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى قالا اكىمدەرىن سايلاپ كورەمىز», دەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين پەتروۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلەردەگى ساياسي باسەكە 50 كۇن بۇرىن حابارلانىپ, جەرگىلىكتى ءماسليحات تاراپىنان بەكىتىلمەك. ال ۇمىتكەرلەردى تىركەۋ سايلاۋعا وتىز كۇن قالعاندا اياقتالادى.
جالپى, ۇمىتكەرلەر سايلاۋعا ەكى ءتاسىل ارقىلى قاتىسادى. بىرىنشىسىندە تىركەلگەن ساياسي پارتيالار ءوز مۇشەلەرىنىڭ بىرەۋىن ۇسىنا الادى. وسى ورايدا, ءبىر سايلاۋ وكرۋگىنەن ءبىر عانا كانديدات قاتىستىرۋعا قۇقىلى. سونىمەن قاتار ۇمىتكەرلەر ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ ارقىلى باسەكەگە تۇسە الادى. مۇنداي جاعدايدا كانديدات ءوزى تۇسكەن سايلاۋ وكرۋگى سايلاۋشىلارىنىڭ كەمىندە 1 پايىز قولداۋىن يەلەنۋگە ءتيىس.
تالاپقا سايكەس, 25 جاسقا تولعان قازاقستان ازاماتتارى عانا جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمى لاۋازىمىنا سايلانا الادى. سوت ءىس-ارەكەتكە قابىلەتسىز دەپ تانىعان, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا جازاسىن وتەپ وتىرعان ادامدار ساياسي دوداعا قاتىسۋعا قۇقىسى جوق.
ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەلەكتورالدى ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى جانار سانحاەۆانىڭ ايتۋىنشا, الداعى سايلاۋدىڭ ماڭىزى زور. اۋدان جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى قالا اكىمدەرىن سايلاۋ ەلىمىزدىڭ ساياسي جاڭعىرۋىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋدا, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن نىعايتۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى.
«بۇل ازاماتتارعا ءوز اۋماعىنىڭ بولاشاعىن قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى قاتىسۋعا جانە ولاردىڭ مۇددەلەرى مەن قۇندىلىقتارىنا جاۋاپ بەرەتىن كوشباسشى سايلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني جەرگىلىكتى دەموكراتيانىڭ دامۋى ازاماتتار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمەن اۋماقتاردى نەعۇرلىم جاۋاپتى جانە اشىق باسقارۋدى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى», دەيدى ج.سانحاەۆا.
بەيبىتشىلىك جانە ديپلوماتيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ورتالىق ازيا جانە ەۋرازيانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مۇحاممەد اسيف نۋر دا وسىنداي پىكىردى ۇستانادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, اۋداندار مەن وبلىستىق دەڭگەيدەگى قالالار əكىمدەرىن سايلاۋ تۋرالى شەشىم جەرگىلىكتى باسقارۋ مەن تومەنگى دەڭگەيدە دەموكراتيانى قامتاماسىز ەتەدى. «جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ رەسۋرستاردى تيىمدىرەك بولۋگە جəنە قازاقستاننىڭ ءəرتۇرلى ايماقتارىنىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋعا بەيىمدەلگەن دامۋ باستامالارىنا əكەلەدى», دەيدى ساراپشى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆتىڭ ايتۋىنشا, قاي وبلىستا, اۋداندا سايلاۋ وتكىزەتىنىن جەرگىلىكتى وبلىستىق مəسليحاتتار شەشەدى. ال وسك تاراپى الداعى باسەكەنىڭ زاڭعا ساي وتۋىنە بار كۇشىن سالماق.
جالپى, اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ – بۇعان دەيىن باستالعان ساياسي رەفورمالاردىڭ جالعاسى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ەكى جىل بۇرىن اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ تەتىگى ىسكە قوسىلدى. سودان بەرى توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەنىندە جاڭا اكىمدەر جاۋاپتى قىزمەتىنە كىرىستى. ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەلەكتورالدى ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى جانار سانحاەۆا بۇل ساياسي باسەكەنىڭ وڭ ناتيجە كورسەتكەنىن العا تارتادى.
«كەيىنگى ەكى جىلدا جەرگىلىكتى سايلاۋ 1600-دەن اسا اۋىلدىق ەلدى مەكەندە جانە اۋداندىق ماڭىزى بار قالادا ءوتتى. وتكەن سايلاۋلاردىڭ ناتيجەسى جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردا سايلاۋ جانە ساياسي مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسقانىن, وڭ ءۇردىستىڭ باستالعانىن كورسەتەدى. نەگىزگى جەتىستىك رەتىندە ازاماتتاردىڭ ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋعا بەلسەندى قاتىسۋىن تۇراقتى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەردى بەلگىلەدى دەپ ايتا الامىز. بىرىنشىدەن, سايلاۋعا قاتىسۋ – حالىقتىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىن ءبىلدىرۋدىڭ ءداستۇرلى ءتاسىلى.
ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى سايلاۋ قوعامدىق-ساياسي ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جانداندىرۋعا ىقپال ەتتى. مىسالى, سايلانعان اكىمدەردىڭ 75 پايىزى ساياسي پارتيالاردىڭ اتىنان سىنعا ءتۇستى. بۇل پارتيالىق قىزمەت دەڭگەيىندە وڭىرلەر مەن ورتالىق قۇرىلىمدار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كۇشەيتەدى», دەيدى ج.سانحاەۆا.
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى, ساياساتتانۋشى ريززات ەلۋباەۆ اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ سەكىلدى باستامالار ورتالىقسىزداندىرۋ ساياساتىن ءتيىمدى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىنە نازار اۋدارادى. ياعني بيلىك پەن رەسۋرستاردى ورتالىق بيلىكتەن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا جانە ازاماتتىق قوعامعا ءىشىنارا بەرىلەدى.
«كاسىبي كانديداتتار توبىنىڭ قالىپتاسۋى ماڭىزدى. سايلانعان اكىم ءوز قىزمەتى تۋرالى تۇراقتى تۇردە ەسەپ بەرۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى. بىرقاتار زەرتتەۋدە ورتالىقسىزداندىرۋ مىندەتتەردى جاقسىراق ورىنداۋعا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ساپاسى مەن ەسەپ بەرۋىن ارتتىرۋعا, ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىگى مەن ۇمىتىنە جاقسى دەن قويۋعا, ولاردىڭ جەرگىلىكتى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن كەڭەيتۋدى ىلگەرىلەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى ر.ەلۋباەۆ.
كەز كەلگەن ساياسي رەفورمانىڭ وزەگى حالىقتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاستىرۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا, بەيبىت شەرۋلەردى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلدى. بۇرىنعى رۇقسات الۋ مىندەتى حاباردار ەتۋ قاعيداتىنا اۋىستى. ساياسي پارتيالاردى تىركەۋگە قاجەتتى 40 مىڭ مۇشە 20 مىڭ ادامعا ازايدى. سايلاۋ كەزىندەگى پارتيالىق تىزىمدە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا ەنگىزىلدى. پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ سەكىلدى باستاما كوتەرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلعى 25 مامىردا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. وسى قۇجاتتىڭ ناتيجەسىندە اۋىل اكىمدەرىن ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاي باستادى. سونداي-اق قۇجاتتا تۇرعىنداردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋىنا مۇمكىندىك بەرىلدى. بيۋللەتەندەردە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن تارماق قوسىلدى.
بۇدان بولەك, ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. وسىنداي پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇلگىدە ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالدى. وسىلايشا, بيلىكتىڭ بارلىق ينستيتۋتى جاڭارىپ, تىڭ قارقىنمەن جۇمىس ىستەۋگە كىرىسەدى. ساياسي ۇدەرىس دەموكراتيالانىپ, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگى كەڭەيە ءتۇستى.
ساياساتتانۋشى ريززات ەلۋباەۆ حالىقتىڭ كوپشىلىگى ايماقتاعى وقيعالارعا تىكەلەي جاۋاپتى ادامدى ءوزى تاڭدايتىنىنان مول ءۇمىت كۇتەدى. ياعني جەرگىلىكتى باسقارۋ قىزمەتى تىكەلەي تۇرعىندارعا تاۋەلدى بولماق. وسىلايشا, اۋداندارداعى قارجىلاي, اكىمشىلىك مۇمكىندىك كەڭەيەدى.
ال جانار سانحاەۆا: «اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى ءوز دەڭگەيىندە سايلاۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋدا ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. سول سەبەپتى اكىم لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ۇسىنۋدىڭ قازىرگى ادىستەرىن ساقتاۋ ماڭىزدى», دەيدى.
«كانديداتتار ساياسي پارتيالار تاراپىنان دا, ءوز بەتىنشە دە قاتىسۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستار بار. مىسالى, اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىن سايلاۋ بويىنشا سايلاۋ وكرۋگتەرىنىڭ گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇگىت-ناسيحات شارالارىن وتكىزۋگە ۇزاق مەرزىم بەرۋ ۇسىنىلادى. جالپى, جەرگiلiكتi سايلاۋدى وتكiزۋ كەزiندە جەرگiلiكتi دەڭگەيدەگi جاعدايلار مەن كونتەكستەردiڭ ارتۇرلiلiگiن ەسكەرىپ وتىرۋ قاجەت. ال اۋدان نەمەسە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمى لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەر شاعىن ەلدى مەكەندەردەگى بايلانىستاردىڭ جاقىندىعى سياقتى فاكتور ولاردىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىنىڭ ساپاسى مەن مازمۇنىنا بەلگىلى ءبىر تالاپتار قوياتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك», دەيدى ج.سانحاەۆا.
مۇنداي پىكىردى ساياساتتانۋشى ر.ەلۋباەۆ تا ۇستانادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرى ءوڭىردى باسقارۋدىڭ جاڭا ادىسىنە ساي بولۋعا ءتيىس. بۇدان بولەك, كاسىبي, ساياسي باسەكەلەستىك نارىعىن قالىپتاستىرۋ دا وزەكتى. «قازاقستانداعى بۇكىل قوعامدىق قىزمەتتەردىڭ سايلانبالى بولۋى ەلدەگى دەموكراتيانى نىعايتۋعا اسەرىن تيگىزەدى. ارينە, باستاپقى كەزەڭدە اتاشىلدىق, جەرشىلدىك دەگەن ماسەلەلەر تۋىندايدى. بىراق ونى ۇلكەن رەفورما جولىنداعى ءبىر ساتى رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك. ودان دا وتەمىز», دەيدى ر.ەلۋباەۆ.
البەتتە, اۋدان اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ – جالپى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. سول سەبەپتى الدا كەلە جاتقان اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمىن تىكەلەي سايلاۋ وتە وزەكتى. بىرىنشىدەن, سايلاناتىن اكىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. ەكىنشىدەن, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسۋىنا جول اشادى. ۇشىنشىدەن, وسى ساياسي باسەكەنىڭ ءساتتى ءوتۋى دەموكراتيالىق جولداعى كەلەسى بەلەس – وبلىس اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
«اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى جانە ودان كەيىنگى اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى – بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردى سايلاۋ قاعيداتىن ەنگىزۋ ۇدەرىسىندەگى شەشۋشى كەزەڭ. دەگەنمەن بۇل سايلاۋدىڭ سيپاتى ازاماتتاردىڭ قاتىسۋ دەڭگەيى, جەرگىلىكتى ماسەلەلەرگە قىزىعۋشىلىق, الەۋمەتتىك-مادەني ەرەكشەلىكتەر جانە باسەكەلەستىك دەڭگەيى سياقتى بىرنەشە جاعىنان ايتارلىقتاي وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا وبلىس اكىمدەرىن سايلاۋعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن قاراۋ وڭتايلى ءتاسىل», دەيدى ج.سانحاەۆا.