تاياۋدا قورعانىس مينيسترلىگى وتاندىق قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىنە قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن ءارتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەرگە وراي رەسمي تۇسىنىكتەمە جاريالادى. ول جەردە قورعانىس ۆەدومستۆوسى مەن قارۋ-جاراق تەحنيكالارىن شىعاراتىن وتاندىق كاسىپورىن – «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» جشس اراسىنداعى كيكىلجىڭدەرگە بايلانىستى تولىق جاۋاپ بەرىلگەن.
مەملەكەت باسشىسى جۋىرداعى جولداۋىندا جانە «قپي» جشس-دا بولعان كەزىندە وتاندىق قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعانى بەلگىلى. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا جوعارعى باس قولباسشىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس قازىرگى زامانعى جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلداردى جۇرگىزۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق ۇلگىلەرىن جوسپارلى ساتىپ الۋ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. تاكتيكالىق-تەحنيكالىق تالاپتارعا ساي بولعان جاعدايدا ارميانى نەگىزىنەن وتاندىق قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن جابدىقتاۋعا مۇددەلى ەكەنىن ايتادى.
بىراق وسىعان دەيىن مينيسترلىكتىڭ تاپسىرىستارىن ورىنداپ كەلگەن «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» كومپانياسىمەن ىنتىماقتاستىق نەلىكتەن توقتاپ قالدى؟ نەگىزگى سەبەپ – جشس-نىڭ تاپسىرىستاردى تولىققاندى ورىنداماۋى, اسكەري تەحنيكانىڭ تالاپقا ساي بولماۋى جانە باسەكەگە قابىلەتسىزدىگى. قورعانىس مينيسترلىگى مەن «قپي» جشس اراسىندا 2017 جىلى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعان. مينيسترلىكتىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە ايتىلعانداي, مەموراندۋمعا سايكەس 2030 جىلعا دەيىن 274 «ارلان» جانە 106 «بارىس» بروندى دوڭگەلەكتى ماشينالارىن ساتىپ الۋ كوزدەلگەن. دەگەنمەن قۇجاتتا اتالعان اسكەري تەحنيكالاردىڭ سىناقتان وتكەننەن كەيىن عانا ساتىپ الىناتىنى كورسەتىلگەن. ال «بارىس» بروندى ماشيناسى سول سىناقتان وتە الماي قالىپ, قازىرگى كۇنى زاۋىت كەمشىلىكتەردى جويۋمەن اينالىسىپ جاتقان كورىنەدى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە 138 «ارلان» كوپماقساتتى بروندى ماشيناسى (110-ى جاۋىنگەرلىك مودۋلمەن جانە 28-ءى جاۋىنگەرلىك ءمودۋلسىز) بار. 2023 جىلى تاعى 20 «ارلان» ماشيناسىن ساتىپ الۋ جوسپارلانعان. ال 2022 جىلى قورعانىس تاپسىرىسىن ورىنداۋ كەزىندە «قپي» جشس 10 «ارلان» كبم-عا, اراداعى بەكىتىلگەن راسىمگە سايكەس قابىلدانباعان «WSE» جاۋىنگەرلىك ءمودۋلىن ورناتىپ, مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىنىڭ ورىندالۋىن بۇزعان. سونىمەن بىرگە بيىل دا «WSE» جاۋىنگەرلىك مودۋلدەرىن ورناتۋ كوزدەلگەن 18 «ارلان» ماشيناسىن جەتكىزۋ شارتىنىڭ بۇزىلۋ قاۋپى بار. ودان بولەك, قورعانىس مينيسترلىگى اتالعان تەحنيكالار ساپاسىنىڭ تومەندىگىن سىن ساداعىنا الىپ وتىر.
ء«بىزدىڭ مالىمەتتەرىمىز بويىنشا وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر ماشينا ەكسپورتقا شىعارىلماعان. بۇل ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ تومەندىگىن كورسەتسە كەرەك. سونىمەن قاتار «قپي» جشس وندىرەتىن ماشينالاردىڭ ەشقايسىسى سۋ كەدەرگىلەرىن ءجۇزىپ وتۋگە, جاۋدىڭ بروندى نىساندارىمەن ۇزاق قاشىقتىقتا اتىسۋعا جانە تاۋلى جەرلەردە ارەكەت ەتۋگە قابىلەتتى ەمەس» دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە.
«بارىس» 8ح8 ماشيناسىنا كەلسەك, بيىل مامىر ايىندا ول اسكەري تاجىريبەلىك سىناقتان وتكەن. بۇعان دەيىن مينيسترلىك تاراپىنان ماشينانىڭ دوڭگەلەگىندەگى جانە جاۋىنگەرلىك مودۋلىندەگى كەمشىلىكتەرىن جويۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرىلگەن ەكەن. الايدا بيىلعى سىناقتا بازالىق شاسسي بويىنشا كەمشىلىكتەرى جويىلىپ, مودۋلىندەگى اقاۋلار سول قالپىندا قالعانى بەلگىلى بولعان. سوندىقتان «بارىس» ماشيناسى دا «قپي» جشس-نا كەمشىلىكتەرىن جويۋ ءۇشىن كەرى قايتارىلىپ وتىر. «بارىس» كوپماقساتتى بروندى ماشيناسىن اتىس قۋاتى بويىنشا رەسەيلىك بتر-82ا-مەن سالىستىرۋعا بولادى. بۇل رەتتە ونىڭ قۇنى (شامامەن 1 ملرد تەڭگە) رەسەيلىك ماشينادان (شامامەن 400 ملن تەڭگە) ايتارلىقتاي جوعارى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. «بارىس» كبم سۋدا جۇزبەيدى, كۇشەيتىلگەن بروندى قورعانىسى مانەۆر جاساۋ مەن باسقارۋعا, جىلدامدىق سيپاتتامالارىنا, گاباريتتىك ولشەمدەرگە تەرىس اسەر ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە شەشىلەتىن مىندەتتەردى ەداۋىر شەكتەيدى» دەلىنگەن مينيسترلىك مالىمەتىندە.
تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتسەك, «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» جشس – «ارلان», «الان» جانە «نوماد» اتتى زاماناۋي بروندى دوڭگەلەكتى ماشينالارىن جانە «بارىس» بروندى ترانسپورتەرىن شىعاراتىن كاسىپورىن. استانا قالاسىندا ورنالاسقان زاۋىت جىلىنا 120 ماشيناعا دەيىن شىعارا الادى دەگەن مالىمەت بار. دەگەنمەن 2015 جىلى قۇرىلعان كاسىپورىننىڭ بىردە-ءبىر ءونىمى شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارىلماعان. تەك ەلىمىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىمەن عانا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. ال باسقا ەلدەردەن نەلىكتەن سۇرانىس جوق؟
ءبىز وسى سۇراقتى اسكەري ساراپشى امانگەلدى قۇرمەتكە قويىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا قاتىستى پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, اسكەري تەحنيكالارعا شەتەلدەن سۇرانىستىڭ بولۋ-بولماۋى ونىڭ ساپاسىنا بەرىلگەن باعا بولىپ ەسەپتەلەدى. سۇرانىس بولماۋى – ولاردىڭ باسقالارمەن باسەكەگە تۇسۋگە قابىلەتسىزدىگىن كورسەتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتادى.
«قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» ءوزىن ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى اسكەري تەحنيكا وندىرەتىن كاسىپورىن ەكەندىگىن ايتىپ كەلەدى. الايدا 2015 جىلدان بەرى نەلىكتەن ولاردىڭ بىردە-ءبىر تەحنيكاسى ەكسپورتقا شىعارىلعان جوق؟ ەڭ قۇرىعاندا 2015-تەن 2020 جىلعا دەيىن شىعارىلعان 138 «ارلاننىڭ» ءبىر بولىگى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ساتىلۋعا ءتيىس ەدى. بىراق ونى جاساي الماعاننان كەيىن كاسىپورىن باسشىلارى «وتاندىق ءونىمدى قولدامايدى» دەپ قورعانىس مينيسترلىگىنە كىنا ارتىپ كەلەدى», دەيدى ساراپشى.
ايتۋىنشا, كاسىپورىن باسشىلارى بۇرىنعى قورعانىس مينيسترلەرى نۇرلان ەرمەكباەۆ پەن مۇرات بەكتانوۆقا دا وسىنداي ايىپتار تاققان. ەندى قازىرگى سالا باسشىسى رۋسلان جاقسىلىقوۆتى دا «وتاندىق ءونىمدى قولدامايدى» دەۋمەن قاتار, قورعانىس مينيسترلىگىندە جەمقورلىق جايلاعاندىعى تۋرالى قاۋەسەتتى تاراتىپ كەلەدى ەكەن. «ولار مينيسترلىكتى كىنالاعانشا وزدەرىنىڭ كەمشىلىكتەرىن ايتىلعان تالاپقا ساي تۇزەتۋى كەرەك ەدى. «بارىس» بروندى ترانسپورتەرىن سىناۋ كەزىندە دوڭگەلەگى ءتۇسىپ قالعان. اتۋ كەزىندە 10 وقتىڭ 9-ى تيمەيدى. بۇل ءبىزدىڭ ارميامىز ءۇشىن قاجەتتى اسكەري تەحنيكا ما؟ كەز كەلگەن ماشينانىڭ بىرىنشىدەن سارباز ءومىرىن ساقتاۋى, ەكىنشىدەن, اتىس قۋاتى مەن دالدىگى سىناققا الىنادى», دەيدى ساراپشى.
وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىنان بەرى ۋكرايناداعى سوعىسقا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ اسكەري قارۋ-جاراق تەحنيكالارىن شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارۋعا تىيىم سالىنعان. قازىرگى كۇنى «قپي» جشس باسشىلارى ءوز ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتقا شىعارىلماۋىن وسى تىيىممەن بايلانىستىرادى. دەگەنمەن اسكەري ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن باسشىلىعى ۇكىمەتكە ۇسىنىس جاساپ, ۋكراينامەن بايلانىسى جوق ەلدەرگە ءوز ونىمدەرىن شىعارۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى كەرەك ەدى. «ويتكەنى ەكسپورت – سەنىڭ ونىمىڭە بەرىلەتىن باعا», دەيدى ول.
قورعانىس مينيسترلىگىندە سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنە كەلسەك, ۆەدومستۆونىڭ بەرگەن مالىمەتىندە مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىن ورىنداۋشى كونكۋرس ارقىلى تاڭدالاتىنى, كونكۋرستى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ مقت كوميتەتى جۇزەگە اسىراتىنى ايتىلعان. «ورىنداۋشىنى تاڭداۋدى كوميسسيا جۇرگىزەدى, ونىڭ قۇرامى مەن جۇمىس ءتارتىبىن ۋاكىلەتتى ورگان ايقىندايدى. كونكۋرس اسكەري ماقساتتاعى تاۋارلاردى (ونىمدەردى), قوس ماقساتتاعى (قولدانىلاتىن) تاۋارلاردى (ونىمدەردى) وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ جانە مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسىنىڭ اسكەري ماقساتتاعى جۇمىستار مەن اسكەري ماقساتتاعى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى وتاندىق جەتكىزۋشىلەردىڭ تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن ۇيىمدار قاتارىنان وتكىزەدى. كوميسسيا قۇرامىنا قىزمەت باعىتى بويىنشا ارنايى ءبىلىمى بار مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسى كوميتەتى مەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. شەشىم كوميسسيالىق تۇردە قابىلدانادى. كاسىپورىنداردىڭ ۇسىنىستارى تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەرمەن ايقىندالعان پارامەترلەر مەن شارتتارعا سايكەس كەلگەن جاعدايدا شەشىم ەڭ تومەن باعانى ۇسىنعان كاسىپورىنعا قاتىستى قاراپايىم كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدانادى. قورعانىس مينيسترلىگى تەحنيكالىق ەرەكشەلىكتەردى ازىرلەيدى, ونىمدەردى (قىزمەتتەردى) جەتكىزۋ سانى مەن مەرزىمدەرىن ايقىندايدى. باعانى بەلگىلەۋگە ۋاكىلەتتى ورگان (وقم) جاۋاپ بەرەدى» دەلىنگەن مالىمدەمەدە.
قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە تۇركيانىڭ «ارما» 8ح8 بروندى كولىگى سىناقتان ءوتىپ جاتىر. «قپي» جشس وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, «بارىس» 8ح8 «ارمادان» ەش كەم تۇسپەيدى جانە قۇنى 40 پايىزعا ارزان. دەگەنمەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, «بارىس» بكم «ارما» سياقتى سۋدا جۇزبەيدى. «بارىستىڭ» جاۋىنگەرلىك ءمودۋلى 30 مم زەڭبىرەكپەن جابدىقتالعان, ال «ارمادا» 100 جانە 30 مم زەڭبىرەكتەر ورناتىلعان جانە تانككە قارسى اتاتىن زىمىران كەشەنىندە 5 شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىقتىققا اتۋ مۇمكىندىگى بار. بۇل سالىستىرمالى تۇردە ونىڭ اتۋ مۇمكىندىگىنىڭ ەداۋىر جوعارى ەكەنىن كورسەتىپ تۇر.
«ارما» ماشيناسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ بيىل 21-25 تامىز ارالىعىندا وتكەن اسكەري وقۋ-جاتتىعۋ پوليگوندارىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك وندىرىستەگى بروندالعان دوڭگەلەكتى تەحنيكانىڭ دەمونستراتسيالىق كورسەتىلىمىندە تەست-درايۆقا قاتىسقانى بەلگىلى. ال «قپي» باسشىلىعى وسى وقۋ-جاتتىعۋعا شاقىرتىلعانىنا قاراماستان, «بارىس» بكم-نىڭ جاۋىنگەرلىك مۇمكىندىكتەرىن بىرنەشە رەت كورسەتكەنىن ايتىپ, سونداي-اق ورناتىلعان قارۋ-جاراقتىڭ توزۋى, بۇل جاۋىنگەرلىك مۇمكىندىكتەردى تولىق اۋقىمدا كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى», دەپ وعان قاتىسۋدان باس تارتقان.
بۇل تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن ساراپشى ماسەلە وتاندىق كومپانياداعى مەنەدجمەنتتىڭ السىزدىگىنەن بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتادى. «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيريرنگ» جشس-نىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنە قاتىستى شاعىمدارى بويىنشا 6 رەت سوت ءوتىپ, بارلىعىندا جەڭىلىس تابۋى ونىڭ قىزمەتىندەگى شيكىلىكتى كورسەتسە كەرەك. ولاردىڭ مەنەدجمەنت جاعى السىزدەۋ بولىپ وتىرعان سىڭايلى. سەرىكتەستىك ءوندىرىسىن تەك ءوزىمىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنە عانا باعىتتاماي, فينن, شۆەد, قىتاي كاسىپورىندارىمەن بايلانىس جاساپ, تاجىريبە الماسىپ, ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولۋى كەرەك», دەيدى امانگەلدى قۇرمەت.