ەسىل بويى ءھام «حان جولى»

«جيىرما پاراقتان تۇرا­تىن جوعارىداعى كىتاپتا «وزەرو كۋرگالچين», «كازاچيا وردا» دەي­تىن شاعىن دەرەكتەر بار. مۇندا, بايىرعى كەرۋەن جولىنىڭ بو­يىندا ورنالاسقان ەسكى قامال-قور­عانداردىڭ ورنى, ەسىل وزەنى اڭعارىنداعى كونە قونىستار جا­يىندا ءبىرشاما مالىمەتتەر كەل­تىرگەن» دەپ جازىپتى سولتۇستىك ءوڭىر تاريحىنا قانىق ءھام كەرەمەت ولكەتانۋشى, مارقۇم بايانباي حۇسايىن ۇلى 2010 جىلى استانا قالاسىندا جارىق كورگەن «ەسىل ءوڭىرى: تاريح جانە تاعىلىم» اتتى كىتابىندا.

جۋىقتا اعامىز ايتقان تۋىندىنى ينتەرنەتتەن تاۋىپ الىپ تانىسىپ كوردىك. اسىرەسە مىنا ءبىر «ەسىل وزەنى» اتتى سىزبا (1-سۋرەت) جانە «قازاق ورداسى» كارتاسى (2-سۋرەت)  كوڭىل اۋدارارلىق. مۇنداعى وتە وش­كىن تاڭبالان­عان «ساۋدا جو­لى» (قازاقشا «كە­رۋەن جولى») تۋرالى ولكەتانۋشى بايان­باي حۇسا­يىن ۇلى كوپ ايتاتىن. ول كىسى­نىڭ پايىمداۋىنشا, قازىرگى استانا قالاسى قونىستانعان قا­را­­­وتكەل – ەسىل ءوڭىرى سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى ءھام باتىس پەن شى­­عىستى جالعاپ جاتقان «حان جولى­نىڭ» كۇرە تامىرى بولعان. بۇل تۋرالى XVII-XVIII ع. ءتان پات­شا­لىق رەسەي جازبالارىندا دەرەك كوپ. اسىرەسە جوعارىدا اتاپ وتكەن «كنيگا بولشوگو چەرتەجا» اتتى كونە كىتاپتاعى دەرەك كوزدەرى 1595 جىلى ۇلىتاۋ ارقىلى ءوتىپ, سىر بويىنداعى تاۋەكەل حان­نىڭ ورداسىنا بارعان ورىس ەلشىسى ۆەليا­مين ستەپانوۆتىڭ جولجازباسىنان الىنعان بولۋى مۇمكىن.

ەكىنشى ءبىر دەرەك 1690 جىلى جازىلعان. ونى حاتقا تۇ­سىرگەن ادام­دار پاتشالىق رە­سەي­دىڭ ورتا ازيا جونىندەگى ەل­شى-­وكىلدەرى فەدور سكيبين مەن مات­ۆەي تروشكين دەگەندەر. بۇلار توبىلدان شىعىپ قا­زاق وردا­سىنىڭ حانى تاۋكەگە ەلشى­لىك­كە بارعان. ساپار بارىسىندا ءجۇ­رىپ وتكەن جەر اتتارىن, ونىڭ گەوگرا­فيالىق ەرەكشەلىكتەرىن جازىپ-سىزىپ حاتقا تۇسىرگەن.

سول سياقتى قاراوتكەل – ەسىل وڭى­رىندەگى حان جولدارى جاي­لى العاشقى بولىپ زەرتتەگەن عالىم­داردىڭ ءبىرى شوقان ءۋاليحانوۆ. عالىمنىڭ 1856 جىلى ءوز قولىمەن تولتىرعان ء«حىح عاسىردىڭ ورتا­سىنداعى قازاق دالاسىنىڭ كار­تاسى» دەيتىن ەڭبەگى بار. بۇل ەڭ­بەك عالىمنىڭ 1961 جىلى جارىق كور­گەن كوپ تومدىعىنىڭ 5-تومىنا ەنگەن. وسىندا جوعارىداعى ابى­لاي مەكەن ەتكەن ايماقتاردى باسىپ وتەتىن كەرۋەن جولدارى­­نىڭ سىزباسى كورسەتىلگەن. سىزبادا اتباسار جانە قورعالجىن ءوڭىرى تولىق قامتىلعان.

كەلەسى ءبىر نازاردا بولاتىن دۇ­نيە – 1815 جىلى قوقانعا كە­تىپ بارا جاتقان ورىس ەلشىسى في­ليپپ نازاروۆ ءوز ەستەلىگىندە: «قارا­وت­كەلدى باسىپ ءوتىپ, ۇلىتاۋعا قا­راي كەتتىم» دەيدى. قاراوتكەلدى مە­كەندەپ وتىرعان قۇدايمەندە سۇل­تاننىڭ وتە جاقسى قارسى العانىن ايتادى. سۇلتاننىڭ 16 جاستاعى ۇلى قوڭىرقۇلجا مەن ءىنىسى بۇلقايىر سۇلتاندار ەلشىلەردى قۇرمەتپەن شىعارىپ سالعانىن ريزاشىلىقپەن اتاپ وتكەن ەكەن.

جالپىلاي ايتقاندا, «حان جو­لى» تاقىرىبى ءالى تولىق زەرت­تەلگەن جوق. وسى ورايدا «حان جولى» دەگەنىمىز بايىرعى «جى­بەك جولىنىڭ» ءبىر تارماعى ما, الدە بەرتىندە پايدا بولعان جاڭا سۇرلەۋ مە دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بۇل ساۋالعا ولكەتانۋشى ءھام ەسىل ءوڭى­رىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى بايانباي حۇسايىن ۇلى 2010 جى­لى استانادا جارىق كورگەن «ەسىل ءوڭىرى: تاريح جانە تاعىلىم» اتتى ەڭبەگىندە جاۋاپ بەرۋگە تىرىس­قان. ولكەتانۋشىنىڭ جازباسىندا: «قازاقستان جەرى رەسەيگە تولىق بودان بولعانعا دەيىن سولتۇستىك ولكەدە ءتورت ۇلكەن كەرۋەن جولى بولعان. سونىڭ ءبىرى – قىزىلجار قالاسىنان شىعىپ, اقمولا دۋانى ارقىلى ۇلىتاۋدى باسىپ ءوتىپ بۇحارا, تاشكەنتكە جەتىپ جى­عىلعان. وسى كەرۋەن جولىن ەرتەدە «حان جولى» دەپ اتاعان. كەي­بىر دەرەكتەردە «ابىلاي جولى» دەپ تە ايتىلادى. بۇنى كونە «جى­بەك جولىنىڭ» ءبىر سۇرلەۋى دەپ ايتۋعا دا بولادى. بىراق تاريحي سترا­تەگيالىق ماڭىزى جاعى­­نان قا­زاق حاندىعى قۇرىلعاننان كەيىن ور­كەندەپ, ابىلاي ءداۋىرى مەن رەسەي پاتشالىعىنىڭ تۇ­سىندا ەڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق كۇرە جولعا اينالعان. مىسالى, قورعالجىن اۋدانى جەرىندەگى «اساۋ بالىق» كولىنە بارا جاتقان جولدا «ابىلاي وتكەلى» («ابىلاي القىمى») دەيتىن جەر بار. بۇل اتاۋدىڭ ءمانى ابىلاي ءارى-بەرى ءوتىپ جۇرگەندىكتەن پايدا بولعانى ءمالىم. 1993 جىلى الماتى قالا­سىندا جارىق كورگەن «ابى­لاي حان» اتتى شاعىن كىتاپشادا: «كوك­شە وڭىرىنە ابىلايدىڭ اق­ور­داسى قونىس تەپكەن جىلدار­دان باستاپ «ابىلاي الاڭى», «حان اسۋى», «حان كولى», «حاننىڭ قىزىل اعاشى», ت.ب. جەر اتاۋلارى پايدا بولدى. سولتۇستىكتەگى قىزىلجار مەن وڭتۇستىكتەگى تۇر­كىستاندى جال­­عاستىرعان «ابى­لايدىڭ قارا جولى» دەيتىن قاتى­ناس جەلىسى ورنادى» دەلىنگەن.

سونىمەن قاتار ولكەتانۋشى: «جوعارىداعى جولمەن ورىستىڭ ەلشىلەرى, اسكەري كەرۋەن-شەرۋ­لەرى (ەكسپەديتسيا) جۇرەتىن بول­عان­دىقتان, حالىق «شاشتى­نىڭ جىڭىشكە جولى» دەپ اتاپ كەتكەن. تەگى باسىنا شاش وسىرگەن ورىس اعايىندار كوشپەلى ەلدىڭ كو­زىنە ۇسقىنسىز كورىنگەندىكتەن وسى­لاي اتاعان بولۋى مۇمكىن», دەپ جا­زىپتى. بۇل جەردە اعامىز اڭعار­ماي قالعان سياقتى. ول زاماندا قازاقتار «شاشتىنىڭ جولى» دەپ سولتۇستىكتەن تاشكەنتكە باراتىن كۇرە جولدى وسىلاي اتاعان. ويتكەنى كونە دەرەكتەردە قازاقتار تاشكەنت قالاسىن «شاش شاھارى» دەپ ايتاتىن بولعان.

اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇ­­قا­­نوۆ «ەسەيۋ جىلدارى» اتتى شىعارماسىندا جاس كەزىن­دە قار­ساق­پايدان ادەيى اتپەن شى­عىپ, شاش­تىنىڭ جىڭىشكە جولى ارقى­لى تۋعان ەلى قىزىلجارعا بار­عانى تۋرالى جازعانى بار.

كەلەسى كەزەكتە ايتپاعىمىز: جا­ڭا­دان شىعىپ جاتقان «قازاقستان تاريحى» اتتى كوپ تومدى ەڭبەك­­تىڭ 1-تومىندا «حان جولى» تۋرا­لى جاق­سى مالىمەت بار. «تاعى ءبىر «حان جولى» دەپ اتالادى. بۇل جولدى قازاقتار جاڭا زامانعا دەيىن پايدالانىپ كەلدى. تارازدان تالاستىڭ بويىمەن تومەن قاراي مويىنقۇم مەن بەتپاقدالا ارقى­لى اتاسۋ جاعالاۋىنا قاراي كەتە­دى» دەپ جازىلعان (قازاقستان تاري­حى. 1-توم. الماتى «اتامۇرا» 2010 جىل. 499-بەت). ودان كەيىن ەتنوگراف-عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «قازاق الە­مى» كىتابىندا ءبىرشاما دەرەك ايتىلادى.

«ال مەنىڭ پايىمداۋىم بو­يىنشا, – دەپ جازادى بايانباي حۇ­سا­يىن ۇلى, – تۇركىستان ولكەسى­نەن شىق­قان كەرۋەن جولى ۇلىتاۋ­­عا كە­لىپ تۇيىسكەننەن كەيىن بىر­نە­شە تارماققا ءبولىنىپ, تارايتىن بول­عان. سونىڭ ءبىرى قاراوتكەل ارقىلى وتكەن. قاراوتكەل ءوڭىرى «حان جو­لىنىڭ» كۇرە تامىرى بولعان».

وسى ورايدا مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارعان ءجون سياقتى. ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ قىتاي ەلىمەن قارىم-قاتىناسىن زەرتتەگەن ورىس تىڭشىسى ف.گوردەەۆتىڭ 1761 جىلى ترويتسك بەكىنىسىنىڭ كومەندانتى پ.رودەنگە جازعان قۇپيا مالىمدەمەسىندە «ابىلاي سۇل­تان جىلاندى تاۋلارىنىڭ ماڭايىن­دا اتباسار وزەنى بويىنداعى كولۋ­تان دەگەن جەردى جايلاپ وتىر» دەپتى. كولۋتان اۋىلى استانا قالاسى­نان 160 شاقىرىم جەر. ارينە, ابىلايدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرگە سا­پارى جوعارىداعى وتكەل ارقىلى ىسكە اسىپ وتىرعانى انىق.