اگروعىلىم بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جۇكتەمەسىنە اينالسا...

وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ وتىر

وتاندىق اگروعىلىم ەلدەگى عىلىم سالاسىنىڭ ەسىگىنەن سىعالاپ, ورتادان ءوز ورنىن تاپپاي جۇرگەن وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشۋدە. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قۇلدىراعاننىڭ ۇستىنە قۇلدىراپ, بازاسى مەن قۇرال-جابدىعى ابدەن ەسكىرگەن, بىلىكتى ماماندارى الدەقاشان شەتەل اسىپ ۇلگەرگەن سۇرىقسىز عىلىم تۇرىنە اينالدى. بۇگىندە اگروعىلىمنىڭ شەكپەنىندە وتىرعان جەرگىلىكتى تاجىريبەلىك ستانسالار وزدەرىنىڭ تابىستارىن الەمگە ايگىلەۋگە قۇقىقتىق تۇرعىدان قابىلەتسىز. ايتپەگەندە مۇنداي ينستيتۋتتار مەن ورتالىقتاردىڭ بازاسىندا قانشاما وڭ تاجىريبەلەر مەن جەتىستىكتەر ومىرشەڭ ەتىلىپ, كەيبىرى اگروونەركاسىپ كەشەنىندە بىرتىندەپ ەنگىزىلە باستاعان. تەك عىلىمعا ارنالعان مەملەكەت قارجىسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قولبايلاۋ بولا بەرىپ, قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي تۇر. ال جەكە بيزنەستىڭ اگرارلىق عىلىمعا ينۆەس­تيتسيا قۇياتىن ىنتاسى ءالى ويانباۋدا. ءىرى ءارى ورنىقتى شارۋاشىلىقتار شەتەلدىك جەتىستىكتەردى تارتىپ, شەكارانىڭ ار جاعىنان عالىمدار مەن مامانداردى شاقىرعاندى قۇپ كورەدى. مۇنداي عىلىم ءتۇرى ارينە قىمباتقا تۇسەتىنى انىق. الايدا بەلگىلى ءبىر اگروجوبا قۇردىمعا كەتسە, شەتەلدىكتەر دە تابانىن جالتىراتاتىنى انىق. مۇنداي ءتيىمسىز تاجىريبەلىك بايلانىس وڭىرلەردە ورنالاسقان اۋىل­شارۋاشىلىق ورتالىقتارىن تيتىقتاتىپ تۇرعانى دا بەسەنەدەن بەلگىلى.

«پاۆلودار اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسى» جشس-نىڭ باسقارما توراعاسى, تەحنيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور بايجان ۋالحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق اگروعىلىم كەڭەس زامانىنداعىداي ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگياعا جانە ساپاعا نەگىزدەلگەن. ال كاپيتاليزم ءداۋىرىن باستان كەشىرىپ وتىرعان بۇگىنگى فەرمەرلەر تابىسىن تەز ارادا ەسەلەپ, جىلدام بايىپ شىعا كەلۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. مۇنداي مۇمكىندىككە شەتەلدىك عىلىم بىرقاتار ارتىقشىلىقتار تۋدىرىپ وتىرعانى تاعى راس.

– قاراپايىم عانا سالىستىرمالى مىسال ايتايىن, ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز الدەبىر جاڭا سورتتى شىعارۋ ءۇشىن كەمى 5 جىل ەڭبەكتەنەدى. ال كەيبىر جاعدايدا ءداندى داقىلدى سەلەكتسيالىق ءتۇرلى كەزەڭدەردەن وتكىزىپ, تىركەۋ ءۇشىن ول مەرزىم 10 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. شەتەلدە مۇنداي ءادىس قولدانىلمايدى, ولار ەسكى سورتتىڭ جەڭىل اپگرەيدى مەن مىقتى ماركەتينگتىڭ ارقاسىندا ەكى-ءۇش جىلدا جاڭا سورتتى وندىرىسكە ەنگىزىپ جىبەرەدى. ءبىز كەرىسىنشە جاڭا سورت شىعارساق ونى تىركەۋ, پاتەنت الۋ ءۇشىن قانشاما ۋاقىت جۇگىرەمىز. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىڭ كەرەعار ساياساتىنىڭ سالدارىنان اگروعىلىمدا جاس ماماندار مۇلدە قالماي بارادى. عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن تاجىريبە ستانسالارى وزدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىن ساتا الماي وتىر. وعان ءارى-بەرىدەن سوڭ مەنشىك يەسى مەملەكەتتىڭ ءوزى سەبەپ بولۋدا. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك دەگەنگە مۇلدە كوڭىل اۋدارماۋ, اگروعىلىمعا جەكە ينۆەستيتسيا قۇيۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتۋ, بارلىعىن ءوزى باقىلاپ, ءوزى رەتتەپ وتىرۋدى بۇلجىماس داستۇرگە اينالدىرۋ سالانىڭ اقىر-سوڭى تۇرالاپ قالۋىنا اپارىپ سوقتىردى. بۇل بارلىعىنا ءمالىم ءارى ءوزىمىز جىلدار بويى كۋا بولىپ كەلە جاتقان جاعىمسىز جاعدايلار. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, بىزگە بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان قاراجات جىل ورتاسىنان اسىپ بارىپ بىراق بەرىلەدى. سەبەبى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ءوزارا ايتىسىپ-تارتىسىپ, قايسىمىز قاراجاتتى مولىراق قارپىپ قالامىز دەپ جانتالاسادى. ال قارجى ءمينيسترى الگى ءبولىنىپ تۇرعان قاراجاتتىڭ نىساناسىن انىقتاي الماي ول باسىن قاتىرادى. سايىپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى ويلاپ وتىرعان ەشقايسىسى جوق. بيۋدجەتىمىز قىسقارىپ, ايلار وتكەن سوڭ قولىمىزعا ارەڭ تيەدى. ەكى ورتادا ساتىپ الامىز دەپ جوسپارلاپ قويعان قۇرال-جابدىقتارىمىزدىڭ قۇنى ءوسىپ شىعا كەلەدى نەمەسە ينفلياتسيا جەپ قويادى. وسىنداي پارادوكس جاعدايدا تىرشىلىك ەتىپ وتىرمىز. سالدارىنان قانشاما بىلىكتى ماماندارىمىزدى جوعالتتىق, ءبىزدىڭ كاسىپورىننىڭ الدىندا جالاقى بويىنشا قارىزدار جينالىپ قالا بەرەدى. ءتىپتى, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن قارىزعا اقشا الىپ وتكىزدىك. كەيدە سانالى تۇردە زاڭ تارماقتارىن بۇزۋعا تۋرا كەلەدى, وندىرىستەگى قاراجاتتى مەملەكەت جابۋى ءتيىس شىعىندارعا جۇمساپ جىبەرەمىز. ارنايى ورگاندار تەكسەرسە, ونىڭ ارتى جاقسى بولمايدى ارينە. امالسىزدان زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرەمىز, – دەپ قىنجىلادى ستانسا باسشىسى.

سالا مامانىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ەل ۇكىمەتى ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى جەتكىلىكتى قورعاي الماي وتىر. بيزنەس اگروعىلىمدى دامىتۋعا سانالى تۇردە قىزىعۋشىلىق تانىتۋى كەرەك. ياعني بۇل جەردەگى ءسوز اگروعىلىمنىڭ وتاندىق اوك-تەگى بيزنەستى دامىتۋىنا قاتىستى ەمەس, كەرىسىنشە بيزنەس وكىلدەرىنىڭ وتاندىق اگروعىلىمدى گۇلدەندىرۋ ىنتاسىنا بايلانىستى. مۇنى بيزنەس وكىلدەرى الەۋمەتتىك جۇكتەمە رەتىندە قابىلداعانى ءجون. ەسەسىنە ولار وتاندىق اگروكەشەنگە جاڭالىقتار ەنگىزگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك پرەفەرەنتسيالارعا, سالىقتىق نەمەسە وزگە دە جەڭىلدىكتەرگە, ەكسپورتقا تاۋار شىعارۋداعى كۆوتالىق ارتىقشىلىقتارعا, باسقاداي ىنتالاندىرۋ شارالارىنا يە بولار ەدى. قازىرگى كۇنى تاجىريبەلىك ستانسالار ءوز بەتىمەن شەتەلدەن تىكەلەي تەحنيكا, قۇرال-جابدىق ساتىپ الا المايدى. استىقتى شارۋاشىلىقتاردىڭ جەردى قالاي يگەرىپ جاتقانىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ دە باياعىدا-اق كۇن تارتىبىنەن الىنىپ تاستالعان. ستانسا قىزمەتكەرلەرى بارلىق اگروشارالاردى تەك ۇسىنىس رەتىندە ايتۋعا قۇقىلى. كەڭەس زامانىنداعى تىڭ يگەرۋدىڭ زارداپتارىن قازىرگى استىق وسىرۋشىلەر ۇمىتىپ كەتكەندەي. جابايى ءارى باقىلاۋسىز ەگىنشىلىكتىڭ سالدارىنان كوپتەگەن اۋماقتاردا توپىراق قاباتىنىڭ تۇزدانۋى جانە قۇنارسىزدانۋى جىلدام تاراپ بارادى. مۇنىڭ بارلىعى جىلدار وتە اۋقىمدى ەكولوگيالىق اپاتقا اپارىپ سوقتىرۋى عاجاپ ەمەس.

كورشىنىڭ ارزان استىعى – سورىمىز...

كەرەكۋدەگى تاجىريبە ستانساسىنىڭ باسشىلىق وكىلى, سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن مامان باۋىرجان راحيموۆتىڭ دا بۇل ماسەلەگە قاتىستى ايتارى مول.

«اگرارلىق عىلىمنىڭ دامىماي وتىر­عا­نىنا سەبەپ فاكتورلار بارشىلىق. ەڭ باستى پروبلەما ءبىز سياقتى تاجىريبەلىك ستانسالاردىڭ قولىندا جەتكىلىكتى قاراجات جوق. ءبىردى-بىرگە جەتكىزىپ, ءوز كۇنىمىزدى ارەڭ كورىپ وتىرمىز. يەلىگىمىزدە قانشاما تەحنيكا, شارۋاشىلىق عيماراتتارى بار, سولاردىڭ كۇزەتىن ۇيىمداستىرۋ­دىڭ وزىنە قىرۋار قاراجات جۇمسالادى. مەملەكەتتەن بولىنەتىن قولداۋ ماردىمسىز. ەكىنشىدەن, عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە تولەنەتىن ەڭبەك­اقى از. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, كاسىپورىنىمىزداعى عىلىمي قىزمەتكەردىڭ قولىنا نەبارى 205 مىڭ تەڭگە عانا تيەدى. ماگيسترلىق دارەجەسى بار, جاتسا-تۇرسا عىلىمي جۇمىسى عانا جايىندا ويلايتىن ءارى وتباسىن قۇرعان ادام ءۇشىن ايلىعى شايلىعىنا دا جەتپەيدى. سالدارىنان قازىر اۋىلدىق جەردە بولاشاعى زور جاس مامان­داردى ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن بولماي بارا جاتىر. سوندىقتان اۋەلگى بەتتە وسى ەكى ماسەلەنى شەشۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن, رەسەيدەن اعىلىپ جاتقان ارزان بيداي ءبىزدىڭ سورىمىزعا اينالۋدا. جەرگىلىكتى ترەيدەرلەر ونى وتاندىق ديقانداردىڭ ءونىمى دەپ سىرتقا ەكسپورتتاپ جۇرگەن جايتتار الدەقاشان اشكەرە بولعان. وتاندىق نارىق تەتىكتەرىنىڭ السىزدىگى بولار, كورشى ەلدىڭ ساپاسىز استىعى ءبىزدىڭ نارىعىمىزدى ەركىن بيلەپ-توستەپ الدى. استىقتىڭ ارزان بولىپ تۇرۋىنا ءوز باسىم قارسى ەمەسپىن. الايدا ءبىزدىڭ ۇن شىعاراتىن ديىرمەندەر مەن ناۋبايحانالار باعانى سول قالپى ۇستاپ تۇر. ياعني ديقاندارىمىزدىڭ شىعىنى شاش ەتەكتەن كەلگەن ۋاقىتتا ەكى اراداعى دەلدال كاسىپكەرلەر كول-كوسىر پايدا تا­ۋىپ وتىر. شيكىزات ارزانداسا, تۇپكىلىكتى ءونىم باعاسىنىڭ ءتۇسۋى نارىق زاڭدىلىعى ەمەس پە؟ مەملەكەتتىك رەتتەۋ ورگاندارى  وسى جاعىن ۇمىت قالدىرعانداي. بۇل ماسەلەگە تۇپتەپ كەلسەك, تەمىرجول ارقى­لى جەتكىزىلەتىن (اۆتوكولىكپەن جەت­كىزۋگە شەكتەۋ جاسالعان) رەسەيدىڭ استى­عىنا مەملەكەتتىك باج سالىعى سالىنباي وتىر­عانى دا تاڭعالدىرادى. ءبىر قىزىق مىسال ايتايىن, ەگەر ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىپكەرلەر شەتەلگە, ماسەلەن قىتاي مەملەكەتىنە استىق شىعارعىسى كەلدى دەيىك. قازىر كۇنباعىس ءدانىنىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى باعاسى كيلوسىنا – 190-200 تەڭگە. باعا ءبىزدىڭ ديقاندارىمىز ءۇشىن وتە ءتاۋىر. وكىنىشكە قاراي, سىرتقا استىق شىعارۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز مەملەكەتتىك باج سالىعىن تولەيدى. ول شامامەن ءاربىر كيلوسىنا 50-60 تەڭگەدەن قۇرالادى. ودان سوڭ تەمىرجول ارقىلى تاسىمال شىعىنى بار, ءار كيلوسىنا شامامەن 20 تەڭگە دەپ قاراستىرايىق. سوندا ەكسپورتتاۋشىنىڭ تازا تابىسى نەبارى 110-120 تەڭگە بولىپ قالادى ەكەن. مىنە كوردىڭىز بە, ءوزىمىزدىڭ ءونىمىمىزدى ەكسپورتقا شىعارۋشىلاردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىپ وتىرمىز دا, كورشى ەلدەن كەلەتىن يمپورت استىققا جول اشىپ بەرۋدەمىز. ەگەر الگىندەي شىعىندار ازايتىلىپ نەمەسە مەملەكەت ونى ءوز ەسەبىنە جاتقىزسا ديقاندارىمىزدىڭ تابىسى ەسەلەنەر ەدى, دەيدى باۋىرجان راحيموۆ.

بالەنىڭ باسى – ترەيدەردە

ماماننىڭ سوزىنشە, بۇگىنگى تاڭدا استىق ترەيدەرلەرى ءۇشىن وتاندىق استىق ناعىز مايشەلپەككە اينالۋدا. قالاسا ساتىپ الادى, قالاماسا رەسەيلىك ساپاسىز ءارى ارزان استىقتى وتاندىق دەپ كورسەتىپ, ەكسپورتتان ەسەپسىز پايدا تاۋىپ وتىر. ديقان بايعۇس الا جازداي ەڭبەكتەنىپ جيناعان ءداندى داقىلىن ەلەۆاتورعا ءوزى جەتكىزىپ, ءوز قاراجاتىنا كەپتىرەدى. «دايىن اسقا تىك قاسىق» ترەيدەرلەر ويىنا كەلگەن باعامەن ونى ساتىپ الىپ, وزگە نارىققا الدەقايدا جوعارى باعامەن جونەلتەدى. ونىڭ ۇستىنە جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتاردىڭ استىق تۇسىمىنە قاتىستى وتىرىك ەسەپ بەرۋىنە دە وسى ترەي­دەرلەر سەبەپ. ماسەلەن بيىل كەرە­كۋ­دە قۇرعاقشىلىق سالدارىنان ەگىس القاپ­تارىنىڭ باسىم بولىگى كۇيىپ كەتتى. اۋپى­رىم­دەپ امان قالعان ەگىستىكتەردەن گەكتار با­سىنا ارى كەتسە 3-4 تسەنتنەر استىق جينالۋ­دا. ال وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ رەسمي اقپاراتىندا استىق­تىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى 3,9 تسەنتنەر دەپ كورسەتىلگەن. اقيقاتىنا كەلسەك, ورتاشا ءتۇسىم 1-2 تسەنتنەر عانا. مۇنى جەرگىلىكتى اگ­رار­لىق سالا عالىمدارى اشكەرەلەپ بەرە الادى.

«بيىل پاۆلودار وبلىسىنداعى ەگىس القاپتارىنىڭ جاعدايى وتە مۇشكىل حالدە. وراق ناۋقانى تەز ارادا اياقتالىپ قالاتى­نىن قازىردەن بايقاپ وتىرمىز. سەبەبى كوپ وراتىنداي استىق جوق, قۇرعاقشىلىق پەن اپتاپ ىستىقتان قۋراپ قالعان. تاجىري­بەلىك ستانسا رەتىندە ءوزىمىزدىڭ جاعدايدى مىسالعا كەلتىرەيىن. پاۆلودار اۋدانىندا ءبىراز جەرگە كۇنباعىس ءدانىن, ەرتىس اۋدانىندا 1000 گەكتارعا جوعارى سورتتى بيداي تۇقىمىن سەۋىپ, كوكتەمگى دالا جۇمىستارى ءۇشىن (كولىك وتىنى مەن جۇمىسكەرلەردىڭ جالاقىسى) 22 ملن تەڭگە شىعىندالدىق. كوكتەمدە ءار گەكتارعا 120 كيلو بيداي سەبىلسە, وراق ناۋقانىندا جيناپ جاتقان استىعىمىز 130 كيلودان اسپاي تۇر. الگى بيدايدى باستىرىپ, تازارتقاندا گەكتارىنان 80-90 كيلو عانا استىق جيناعان بولىپ شىعامىز. سوندا سەپكەنىمىزدەن جيناعانىمىز الدەقايدا كەم تۇر عوي. ال كادىمگى استىق شارۋاشىلىقتارىنداعى جاعداي, ءتىپتى سوراقى. كەلەر جىلى ەرتىس-بايان وڭىرىندە تۇقىم ماسەلەسى وتە وزەكتى بولاتىنىن قازىردەن بولجاپ وتىرمىز. قاراعاندى مەن قوستاناي وبلىستارى بىزگە تۇقىم جاعىنان كومەكتەسەمىز دەگەن. الايدا ولاردىڭ تۇقىمى ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ توپىراعىنا بەيىمدەلە مە, ماسەلە سوندا. شىعىنعا باتقان شارۋالاردى استىق ساتاتىن ترەيدەرلەر قازىردەن اينالدىرا باستادى. ولار ديقاندارعا مىناداي ماندە شارت قويادى: ء«ار گەكتاردان 10 تسەنتنەردەن استىق جيناپ جاتىرمىن دەپ ەسەپ بەر, ەسەسىنە ءبىز سەن كورسەتكەن ءار گەكتارعا بەلگىلى مولشەردە قاراجات تولەيمىز» دەيدى. ارتىق پايدانى كىم جەك كورسىن, ونسىز دا تىعىرىققا تىرەلگەن شارۋا بايعۇس دەگەنىنە كونىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارعا جالعان ستاتيستيكانى ۇسىنادى. ءسويتىپ ويدان شىعارىلعان ستاتيستيكا رەسەيدەن تولاسسىز جەتكىزىلگەن ارزان استىققا «جاسىل ءدالىز» بولۋدا. سەبەبى ەرتەڭ «ورنى ۇڭىرەيىپ قالاتىن» وتاندىق استىق كولەمىنىڭ ورنىن يمپورت ءونىم باسادى. بىلتىر ۋسپەن اۋدانىندا وسىنداي جالعان قاعاز جاساپ, قىلمىستىق ىسكە تارتىلعان شارۋا ازامات جايىندا ەستىگەنبىز. قىلمىستىق وقيعا وزگەلەرگە ساباق بولماعانى وكىنىشتى. جوق استىق ءۇشىن ترەيدەردەن ءبىر اساپ, مەملەكەتتەن كەلەتىن دەمەۋقارجىدان ەكى اساپ ديقان ۇپايىن تۇگەندەيدى. بۇل جەردە ۇتىلاتىن ءوزىمىزدىڭ مەملەكەت قانا», دەپ كۇيىنەدى عالىم.

ايتىپ وتەيىك, «پاۆلودار اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسى» جشس جىل ساناپ سەلەكتسيا سالاسىندا ءتۇرلى جەتىستىككە جەتۋدە. تەك بيىل جازدا ەكى بىردەي ارنايى پاتەنتكە يە بولدى. ونىڭ ءبىرى – «انەل - 16» جازدىق جۇمساق بيداي. ستانسانىڭ تاجىريبە الاڭدارىندا ءوسىپ شىعارىلعان جاڭا سورت گەكتارىنان 18 تسەنتنەر ءونىم بەرۋگە قابىلەتتى دەيدى عالىمدار. قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى, كەرەكۋ جەرىنىڭ توپىراعىنا بەيىمدەلگەن جاڭا سورتتى ەندىگى جەردە كوبەيتىپ, جەرگىلىكتى استىق شارۋاشىلىقتارىنا تاراتۋ ماسەلەسى تۇر.  بۇعان قوسا ازىرشە «ليۋدميلا» اتاۋى بەرىلگەن تاعى ءبىر سورت جاقىن ۋاقىتتا تىركەلىپ قالا­دى دەپ كۇتىلۋدە. ەگەر بۇل ەكى سورتتى قوستاناي مەن سولتۇستىك قازاقستان وڭىر­لەرىندەگى ەگىس تاناپتارىندا قولدانار بولسا, ونىڭ الەۋەتى تولىق جارقىراپ كورىنەر ەدى دەپ سانايدى سۇرىپ يەلەرى. عىلىمي ورتالىقتىڭ جانە جەرگىلىكتى ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرلەسۋىمەن شىعارىلعان «گاليچانكا», «پوبەدا» سۇرىپتارىنا جەرگىلىكتى اگروقۇرىلىم­دار قىزىعۋشىلىق تانىتا باستاعان. ال «پاۆلودارسكايا يۋبيلەينايا» جانە «كونديتەرسكايا يۋبيلەينايا» اتالاتىن جاڭا بيداي سۇرىپتارى جەرگىلىكتى تۇقىم نارىعىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. بۇدان بولەك س ۇلى, تارى, كوپجىلدىق ءشوپ بو­يىنشا دا جەتىستىكتەرى از ەمەس.

تۇيىندەي ايتساق, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسى مەملەكەت قاراجاتىنا عانا تاۋەلدى ەمەس. وعان وتاندىق بيزنەستىڭ قامقورلىعى مەن ينۆەستيتسياسى كەرەك. بيزنەستىڭ اگرار­لىق عىلىمعا ىنتاسىن وياتۋ ءۇشىن جاڭا زاڭ تارماقتارى قابىلدانىپ, جاڭا تاسىلدەر ويلاپ تابىلسا ابزال. عىلىمعا قامقورلىقپەن قاراپ, پاتريوتتىق سەزىمىن تابىس مۇددەسىنەن جوعارى قوياتىن ديقاندار قاۋىمى دا قاراپ قالمايدى دەپ سەنەمىز. سەبەبى, اگروعىلىمدى العا باستىرۋ – عالىمداردىڭ عانا قولىنداعى ماسەلە ەمەس.

پاۆلودار وبلىسى