مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىنا قاتىستى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا توقتالا كەلىپ, ەل تاعدىرى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار بىرقاتار جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى العا تارتتى.
سولاردىڭ قاتارىندا ەل ەكونوميكاسى مەن ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى. ء«بىز اگروونەركاسىپ كەشەنىندە ناقتى سەرپىلىس جاساۋىمىز كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى زور. ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى باستى اگرارلىق ورتالىقتىڭ بىرىنە اينالۋ», دەپ اتاپ كورسەتتى.
سونداي-اق كەيىنگى جىلدارى بۇكىل ەلىمىز بويىنشا قاتتى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ, ونەركاسىپتىڭ قالىپتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسى, ونى شەشۋ جولدارىنا جان-جاقتى توقتالدى. جولداۋدا: «سۋ رەسۋرسى – ەلىمىزدەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. جان-جاقتى ويلاستىرىلعان سۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ, ترانسشەكارالىق سۋلاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ – ۇكىمەتتىڭ الدىندا تۇرعان اسا ماڭىزدى مىندەتتەر. ەلىمىز ءۇشىن سۋدىڭ ماڭىزى مۇناي, گاز نەمەسە مەتالدان كەم ەمەس. سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىن ءتيىمدى دامىتۋ ماسەلەسىمەن دەربەس مەكەمە اينالىسۋى قاجەت دەپ سانايمىن. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قۇرىلادى. مينيسترلىكتىڭ اياسىندا ۇلتتىق گيدروگەولوگيا قىزمەتى قايتا جۇمىس ىستەيتىن بولادى», دەگەن جولدار بار.
مىنە, وسىنداي, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى جاقسى جاڭالىقتاردى, جوبالانىپ وتىرعان جەڭىلدىكتەر مەن قولداۋلاردى, بىزدەر, وسى سالادا ۇزاق جىلدار بويى تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان كاسىپ يەلەرى قۋانا قابىلدادىق. جولداۋ جۇكتەگەن مىندەتتەردىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالماس بۇرىن ەل يگىلىگى, قوعام, زامان, ادام دامۋى ءۇشىن شۇعىلدانىپ وتىرعان, اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىسىمىز جونىندە از-كەم ءمالىم ەتكەندى ءجون كورەمىن. 1994 جىلى اتاكاسىپ كۇرىش ەگۋمەن اينالىسۋدى ماقسات تۇتىپ «ابزال جانە ك» سەرىكتەستىگىن قۇرعان ەدىك. ول ءبىر قازىرگىدەي سان سالالى قولداۋ شارالارى قاراستىرىلماعان, قارجى كوزى تاپشى, قول قىسقا زامان ەدى عوي. دايىن تۇرعان جەرىمىز, ساقاداي-ساي تەحنيكامىز, ادام كۇشىمىز جوق, سەرىكتەستىك جۇمىسىن بىردەن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتۋ وڭايعا سوقپادى. دەگەنمەن تاباندى, تياناقتى جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ, ەستى-باستى ازاماتتاردىڭ قايتپاس قاجىر-قايراتىنىڭ ارقاسىندا جىلدان-جىلعا ءورىسىمىز كەڭەيە بەردى. بۇگىندە كاسىپورىن وتاندىق كۇرىش وندىرۋشىلەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا. سەرىكتەستىكتىڭ ەگىستىك القابى 6 مىڭ گەكتارعا جۋىق. جىل سايىن 30-35 مىڭ توننا كۇرىش جينالادى. بىزگە ەنشىلەس, كۇرىش وسىرۋمەن تىكەلەي اينالىساتىن «ماعجان جانە ك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە اۋماعى بويىنشا ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن – 5 مىڭ گەكتاردان استام كۇرىش القابى بار.
ءوندىرىس كولەمىن كەڭەيتە كەلە, ءوزىمىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل وبلىستاعى كۇرىش ءونىمىنىڭ ساپالى بولۋىنا اتسالىسساق دەگەن نيەتپەن تۇقىم زاۋىتىن اشقان ەدىك. بۇگىندە «ابزال جانە ك» سەرىكتەستىگى تازا تۇقىمدى وزدەرى عانا پايدالانىپ وتىرعان جوق, وزگە شارۋاشىلىقتارعا دا دايىنداپ بەرىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى «يانتار», «ليدەر», «فيشت», «انايت» سەكىلدى كۇرىش سورتتارىن جەرسىندىردىك.
سەرىكتەستىك تولىق تسيكل بويىنشا جۇمىس ىستەيدى, ياعني بۇكىل ءونىم ءوز زاۋىتتارىمىزدا وڭدەلەدى. ءبىز كۇرىشپەن ىشكى نارىقتى تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋمەن قوسا, ءوز ونىمدەرىمىزدى ەكسپورتتاۋمەن دە اينالىسامىز. ماسەلەن, ءبىزدىڭ كۇرىشتىڭ 30%-عا جۋىعى «ەليت» برەندىمەن رەسەيگە, قىرعىزستانعا, ازەربايجانعا, تۇركىمەنستانعا, تاجىكستانعا, وزبەكستانعا جونەلتىلەدى.
سەرىكتەستىك كۇرىشىنىڭ ساپاسى جارنامانى قاجەت ەتپەيدى. بىرنەشە رەت حالىقارالىق, وتاندىق ساپا بەلگىلەرىنە يە بولعان, ءتۇرلى ماراپاتتاۋلارمەن, قۇرمەت گراموتالارىمەن, العىس حاتتارمەن ماراپاتتالعان. كومپانيانىڭ جەتىستىگى ەلىمىزدەگى باسقا دا كوپتەگەن بايقاۋلاردا اتاپ وتىلگەن. سەرىكتەستەرىمىز قاتارىنا «Nestle» (شۆەيتساريا), «Metro Cash and Carry» جانە ت.ب. سياقتى الەمدىك دەڭگەيدەگى كومپانيالار بار. ءبىزدىڭ كاسىپورىن باسەكەلەستەرىنەن ارقاشان ءبىر قادام الدا جانە تۇتىنۋشىلارعا ەڭ جاقسىسىن ۇسىنادى. ءبىز ساپانى, لايىقتى بيزنەستى جانە سەرىكتەستەرىمىزدى بارىنشا باعالايمىز.
كۇرىش داقىلى سۋدا وسەتىنى بەلگىلى. ال ۇنەمى سۋ جاتقان سوڭ جەر قۇنارسىزدانادى. اراسىندا كۇرىشتىك القاپتى دەمالدىرىپ الماسا بولمايدى. ونداي كەزدە اۋىسپالى القاپقا جوڭىشقا ەگىلەدى. بۇل ءوزى – باياعىدان قالىپتاسقان ءداستۇر. كۇرىشتىڭ سۋعا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا سۋ رەتتەگىشىنىڭ پايداسى وزىنەن-ءوزى بەلگىلى بولادى. جولداۋدا بۇل ماسەلە: «سۋدى ۇنەمدەيتىن وزىق تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ءىسىن تەزدەتىپ, ونى قولدانۋ اۋماعىن جىل سايىن 150 مىڭ گەكتارعا دەيىن كەڭەيتۋ كەرەك», دەپ قاداپ ايتىلدى.
وسى ورايدا, بۇرىن ءار مينيسترلىكتىڭ, ۆەدومستۆونىڭ شىلاۋىنا ءبىر بايلانىپ كەلگەن سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ جەكە مينيسترلىك بولىپ قۇرىلۋى وتە دۇرىس شەشىم دەپ بىلەمىز. «سۋ – تىرشىلىك كوزى», بۇل پروبلەمانى شەشىپ الماي ءبىر دە ءبىر جۇمىس العا باسپايدى. ايتالىق, ونسىز دا جەرى قۋاڭ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ديقاندارى سوڭعى ءۇش جىلدا سۋ تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن قاتتى تارتىپ وتىر. ءبىز شەكارا اۋماقتىق سۋ كوزدەرىنە تاۋەلدى ەلمىز. ەگىس القابىنا, ونىڭ ىشىندە كۇرىش تاناپتارىنا قاجەتتى سۋ كوزدەرى كورشىلەس ەلدەردەن اعىپ كەلەدى. سوندىقتان ىرگەلەس ەلدەرمەن بۇل ماسەلەنى, ءوزارا كەلىسىمگە كەلە وتىرىپ, ەكى جاققا بىردەي ءتيىمدى تۇرعىدا, ورالىمدى شەشۋ جولىن قاراستىرۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «جان-جاقتى ويلاستىرىلعان سۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ, ترانسشەكارالىق سۋلاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ – ۇكىمەتتىڭ الدىندا تۇرعان اسا ماڭىزدى مىندەتتەر», دەگەن ءسوزى كوڭىلگە قونادى. ەندى وسى مەملەكەتتىك ماسەلەمەن جاڭادان قۇرىلعان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى تۇبەگەيلى شۇعىلدانادى دەپ سەنەمىز.
جالپى, جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعىن, جەرگىلىكتى جەرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارىنشا جاعداي جاساپ كەلەدى. ول ءۇشىن بيۋدجەتتەن اسا قوماقتى قارجى ءبولىپ, شارۋاشىلىقتاردىڭ شارۋاسىن تۇزەپ الۋىنا ىقپال ەتۋدە. ونى جىل سايىن, تۇراقتى تۇردە بەرىلىپ كەلە جاتقان ءتۇرلى سۋبسيديا كولەمىنەن-اق بايقاۋعا بولادى. كەيىنگى جىلدارى كۇرىشكە تولەنەتىن سۋبسيديا نورماسى دا ەداۋىر كوتەرىلدى. سونداي-اق كۇرىش وندىرىسىندە پايدالانىلاتىن مينەرالدىق تىڭايتقىش, گەربيتسيدتەر, سۋ جەتكىزىپ بەرۋ قىزمەتىنە تولەيتىن ۇكىمەت بەكىتكەن سۋبسيديالار بار. قىسقاسى, كەتكەن شىعىننىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن مەملەكەت سۋبسيديالاپ وتىر. وبلىس اكىمدىگى دە شارۋالاردىڭ بارلىق جاعدايىن جاساپ كەلەدى. ول ءۇشىن ارنايى كۇرىش كلاستەرىن دامىتاتىن كونسورتسيۋم قۇرىلعان.
جولداۋدا ايشىقتالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – سالىق ساياساتى. «كاسىپكەرلەر قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ ءراسىمىنىڭ كۇردەلى ەكەنى جونىندە ورىندى ماسەلە كوتەرىپ, شاعىمدانىپ ءجۇر. بۇل جايت ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ۇكىمەت كوپتەن بەرى ءتۇيىنى تارقاماي كەلە جاتقان وسى ماسەلەنى شۇعىل شەشۋگە ءتيىس. سونداي-اق سالىق جەڭىلدىكتەرىن بەرۋ ءتارتىبىن رەتتەۋ قاجەت. ولار ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ نىسانالى ءتاسىلى بولۋى كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى. مىنە, بۇل ايتىلعاندار دا ءوندىرىسىمىزدىڭ دامۋىنا تىكەلەي قاتىستى. قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ دە كاسىپ يەلەرىنىڭ قىزمەتىن الاڭسىز ورىستەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.
ءاربىر ەڭبەككەردەن ساپالى جۇمىس تالاپ ەتۋ ءۇشىن ولاردىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاقسى جاعداي جاساۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەت الدىنا قويىپ وتىرعان باستى تالابى دا وسى. سول تۇرعىدا ماڭىزدى مىندەتتەر, ءتۇيىندى تاپسىرمالار تىزبەكتەلگەن بۇل جولداۋدى بارشا وتانداستارىمىزدى «ادىلەتتى قازاقستان» قۇرۋ جولىندا جاڭا بەلەستەردى باعىندىرۋعا جەتەلەيتىن جانە ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرعان قۇندى قۇجات دەپ باعالاعان ءجون.
ابزال ەراليەۆ,
«ابزال جانە ك» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى