بالىق وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قولداۋىنا ءزارۋ. سالا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, سۋ قورعاۋ ايماقتارىنداعى ارنايى بەلگىلەردىڭ بولماۋى, سۋ قويمالارىنىڭ جاعالاۋ اۋماعى وزگە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا بەرىلۋى بۇل كاسىپكە ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر.
وزەن-كولدەردى جالعا الۋشىلار تەك سۋ ايدىنى عانا ەمەس, وعان قاتىستى قۇرعاق جەردەن بەلگىلى كولەمدە تەلىمدەر بەرىلۋگە ءتيىس دەپ سانايدى.
نەگىزى مۇنداي ارنايى ايماقتاردىڭ بارلىق جەردە جاپپاي بەلگىلەنۋى باياعىدا-اق جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس شارۋا-تۇعىن. بالىق شارۋاشىلىقتارى بەلگىلەنگەن شەكارا شەگىندە ءوز قۇزىرەتتەرىن پايدالانىپ, جۇمىستارىن جۇرگىزەتىنى ايان. الايدا مۇنداي شەكارالاردىڭ بولماۋى – جەرگىلىكتى جەرلەردە داۋ-دامايدىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ. بالىق وسىرىلەتىن سۋ ايدىندارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعى اۋىلداردىڭ ماڭىندا ورنالاسقان, ال ونىڭ جان-جاعىنىڭ بارلىعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى قىلداي ءبولىسىپ العان. شارۋاشىلىقتار مەن اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىندا وزدەرىنە تيەسىلى جەرگە قاتىستى قۇجاتتارى تالاپقا ساي راسىمدەلگەن, جەر تەلىمدەرىنىڭ شەكاراسى وزەن-كولدەرگە بارىپ تىرەلەتىنى كورسەتىلگەن. سايىپ كەلگەندە كولدە بالىق ءوسىرىپ وتىرعان كاسىپكەرلەرگە جاعالاۋدان بەلگىلى كولەمدە جەر بەرىلۋى قۇجاتتا قاراستىرىلماعان. قۇرعاقتا شەكتى كولەمدە الاڭ بولماعان سوڭ بالىق وسىرۋشىگە نە پايدا؟ ال كولدىڭ جان-جاعىن يەلەنگەن وزگە شارۋاشىلىق يەلەرى سۋ ايدىندارىن وزىنىكى ساناپ, وعان ءتورت ت ۇلىگىن ءتۇسىرىپ جىبەرۋ وقيعالارى ءجيى كەزدەسەدى.
مەملەكەتتىك شارت تالاپتارىندا سۋ ايدىندارىن ۋاقىتشا پايدالانۋشىلار سۋدىڭ قورعالۋىنا, ونداعى ءتارتىپتىڭ, سۋ جانۋارلارى سانىنىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ساقتالۋىنا جاۋاپتى ءارى شارۋاشىلىق قىزمەتىمەن اينالىسۋعا ءتيىس دەپ كورسەتىلگەن. ياعني ولاردىڭ ماقساتى وزەن-كولدى جاعالاپ بالىق اۋلايتىن ازاماتتار ارقىلى تابىس تابۋ عانا ەمەس, ءوز بەتىمەن بالىق اۋلاپ, ونى قايتا وڭدەۋمەن اينالىسۋى كەرەك. ال جاعالاۋدا وزىنە تيەسىلى جەر تەلىمى بولماسا, الگىندەي ءوندىرىس ورنىن قايدا ورنالاستىرماق؟
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءونىمدى وڭدەۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن باسىمدىق بەردى. «قازاقستاننىڭ اينالاسىندا ءونىم وتكىزەتىن وتە ۇلكەن نارىقتار بار. وندا ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى تاپشى. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى باستى اگرارلىق ورتالىقتىڭ بىرىنە اينالۋ. وسى ماقساتقا قول جەتكىزەمىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, ءونىمدى جوعارى دەڭگەيدە وڭدەۋگە كوشۋىمىز قاجەت. ونسىز بولمايدى. ءبىز الداعى ءۇش جىل ىشىندە اگروونەركاسىپتەگى وڭدەلگەن ءونىم ۇلەسىن 70 پايىزعا جەتكىزۋىمىز كەرەك. بۇل – ناقتى مىندەت. جۇرتتى ءونىم وڭدەۋگە ىنتالاندىرۋ كەرەك. ءبىز ەكسپورتتى ۇلعايتا وتىرىپ, ىشكى نارىقتى دا ۇستاپ تۇرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ەلىمىزگە ساپالى ءونىمدى قاجەتتى كولەمدە تۇراقتى ۇسىنا الاتىن كاسىپورىندار قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق كاسىپكەرلەر بالىق ونىمدەرى بويىنشا ىشكى سۇرانىستى نەبارى 53 پايىزعا عانا قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, بۇل سالادا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءالسىز ەكەنىن مويىنداماسقا شارامىز جوق. ءارى پاۆلودار وبلىسىندا بالىق وڭدەپ, كونسەرۆى شىعاراتىن زاۋىت جوق. جەرگىلىكتى تاۋارلىق بالىقتى تەك قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى مەن مەيرامحانالار ساتىپ الاتىنىن, ال دۇكەندەردە مۇزداتىلىپ ساتىلاتىن بالىق نەگىزىنەن شەكارا اسىپ كەلەتىن مۇحيت جانۋارلارى ەكەنى جاقسى ءمالىم. ونىڭ ۇستىنە باسەكە بولماعاندىقتان, بالىق ونىمدەرىنىڭ باعاسى دا ۋاقىت ساناپ قىمباتتايدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, كەيىنگى جارتى جىل ىشىندە ەلىمىزدە بالىق ونىمدەرىنىڭ باعاسى 15 پايىزعا وسسە, پاۆلودار وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 44,7 پايىزعا جەتكەن. ياعني وڭىرىمىزدە بالىق ءوسىرۋ مەن ونى وڭدەۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى زور بولا تۇرا يمپورت ونىمگە تاۋەلدىمىز. ال وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر مەيلىنشە بوگەت بولىپ جاتىر.
بۇل ماسەلە تەك بالىق وسىرۋشىلەردىڭ عانا ەمەس, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمداردىڭ دا ۋايىمىنا اينالىپ وتىر. وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسى اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى سالالىق كەڭەسىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى ءادىلجان راحىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بالىق شارۋاشىلىعىنداعى كەيبىر كاسىپكەرلەر ەندى عانا دامۋ كوشىنە بەت بۇرعان. سوعان وراي كوبى جولىندا كەزدەسكەن قيىندىقتارعا توتەپ بەرە المايدى.
– جالپى العاندا بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جۇرگەن سۋبەكتىلەردىڭ بارلىعى قارجىلاي قولداۋعا مۇقتاج. بۇل – ءبىرىنشى ماسەلە. ەكىنشى تۇرعىدان, زاڭناماداعى كەيبىر شيكىلىكتەر ولاردىڭ قولىن بايلاپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2018 جىلعى بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەرىن بەلگىلەۋ قاعيدالارىندا»: «سۋدىڭ لاستانۋىن, قوقىستالۋى مەن سارقىلۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن ارنايى شارۋاشىلىق قىزمەت رەجىمى بەلگىلەنەتىن سۋ وبەكتiلەرiنە ىرگەلەس اۋماق سۋ قورعاۋ ايماعى بولىپ تابىلادى» دەپ جازىلعان. ياعني نورماتيۆتىك قۇجاتتا تالاپتار كورسەتىلگەنىمەن, ونى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز سالا وكىلدەرىمەن بىرگە وبلىستىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىمەن بىرلەسە ارەكەت ەتىپ جاتىرمىز. ولار مەملەكەتتىك باسقارۋ تەتىكتەرىن پايدالانىپ, بۇل ماسەلەنى شەشۋگە مۇددەلى. ەڭ اۋەلى سۋ قورعاۋ ايماقتارىن بەلگىلەپ شىعۋ كەرەك. ال بەلگىلەر ورناتۋعا قوماقتى قاراجات كەرەك. بيۋدجەت ءۇشىن بۇل اسا اۋىر جۇكتەمە ەمەس, بىراق كاسىبىن ەندى جۇرگىزە باستاعان ازاماتتارعا اجەپتاۋىر سالماق ەكەنى بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل – بىررەتىك قانا جۇرگىزىلەتىن شارۋا, ونى جىل سايىن جاڭارتىپ وتىرۋ قاجەت ەمەس. وسى ماسەلەنى مەملەكەت ەسەبىنەن رەتتەسەك, اۋىلدارداعى جەرگە قاتىستى داۋ-دامايلار ازايىپ, سۋ ايماقتارىندا ءتارتىپ ورنار ەدى. كاسىپكەرلەر ودان ءارى دامۋدىڭ جولدارىن يگەرىپ, سۋ ايدىندارىن بالىقتاندىرۋ ارتىپ, جاعالاۋلاردا شاعىن قايتا وڭدەۋ ورىندارى اشىلادى. ناتيجەسىندە, ساپالى ءارى باعاسى ارزان بالىق ونىمدەرى جەرگىلىكتى نارىقتى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمى كاسىپكەرلەرگە عانا ەمەس, تۇتىنۋشىعا دا پايدالى, – دەيدى ءا.راحىشەۆ.
بالىق وسىرەتىن شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت سۋ ايدىندارىن جالعا بەرمەس بۇرىن ولاردىڭ شەكاراسىن ناقتىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەنى ابزال. بۇل شارۋانى كەيبىر بيزنەس وكىلدەرى ءوز بەتىمەن تىندىرۋعا ىنتالى. ايتسە دە جوعارىدا كاسىپپەن شۇعىلدانۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى بيزنەسكە ەندى عانا قادام جاساعان جاندار ەكەنىن ايتىپ وتتىك. ولاردىڭ قولىندا قاجەت قاراجات بولماۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا سۋ ايدىندارى مەملەكەتتىڭ مەنشىگى, كەيىن ولاردىڭ ءبىر پايدالانۋشىدان ەكىنشىسىنە ءوتۋى ابدەن زاڭدى. مەملەكەت الگى بەلگىلەر مەن سۋ جولاقتارىنىڭ بۇلجىماس شەكارالارىن ورناتۋعا مۇددەلى بولۋى كەرەك. ەكىنشى قىرىنان ول كاسىپكەردىڭ قۇقىعى قورعالۋىنا نەگىز بولا الادى. الايدا سۋ ايدىندارىن جالعا الۋشىلاردىڭ اراسىندا تابىس تابۋدى عانا ويلايتىن, مەملەكەتتەن قارجىلاي كومەك الىپ, ونى قالتاسىنا باسۋدى كوكسەيتىندەر از ەمەس. بيزنەسكە كەرەعار مۇنداي جايتتار بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتپەيتىنى انىق. كەيبىر كولدەردىڭ ماڭى ىبىرسىپ, قوقىسقا تولىپ جاتاتىنىن كوزىمىز شالادى. جالعا الۋشى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى جەتكىلىكتى ورىنداماۋى سەبەپتى شارت مەرزىمىنەن بۇرىن بۇزىلىپ, قاعيدالارى وزگەرىپ جاتادى. بيزنەس جۇرگىزۋشىلەر بۇل ماسەلەلەردى دە ەسكەرۋگە ءتيىس.
اتاپ وتەرلىگى, وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسى مەن ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسى سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن سۋ جولاقتارىن ۇيىمداستىرۋعا قازىنادان قاراجات ءبولۋدىڭ زاڭدىلىعىن قاراستىرىپ كورمەك. ەگەر بارلىعى دۇرىس بولسا, قاراجات بولۋگە ءوتىنىم جاسالادى.
بالىق وسىرۋشىلەردى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى – كولدەردىڭ تايازدانىپ بارا جاتقانى. سۋ ايدىندارىنىڭ ءتۇبى تەرەڭدەتىلمەسە, جاس شاباقتاردى ءوسىرۋ جوسپارلارى ورىندالمايدى. شارۋاشىلىق يەلەرىنىڭ ويىنشا, كولدەردى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن جەر سناريادتارىن پايدالانسا بولادى. بۇل تۇرعىدا جەر قويناۋىن پايدالانۋ باسقارماسى «پاۆلودار» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ قاجەتتى سناريادتاردى جەتكىزىپ, جۇمىستاردى اتقارۋىنا ابدەن مۇمكىندىك مول. بالىق ءوسىرۋ-بالىق اۋلاۋ نەگىزدەمەسىن دايىنداۋ بارىسىندا ارنايى ماتەريالداردى ساتىپ الۋ ءۇشىن بالىق شارۋاشىلىقتارىن سۋبسيديالاۋ دا – كوپ جىلدان بەرى قوزعالىپ كەلە جاتقان ۇسىنىستىڭ ءبىرى. جەرگىلىكتى جاۋاپتى باسقارما وكىلدەرى بۇل ماسەلەنى دە شەشۋگە بولاتىنىن ايتادى. دەيتۇرعانمەن بولىنەتىن دەمەۋقارجىنىڭ قايتارىمى بولۋى مىندەتتى. كەيىن ناتيجەسىن تۇتىنۋشىلار سەزىنىپ, دۇكەن سورەلەرىن ءوزىمىزدىڭ بالىق ونىمدەرى جاۋلاپ جاتسا, مەملەكەت قارجىسىنىڭ تەككە كەتپەگەنىن بىلدىرەدى. ەندەشە بيزنەس وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل باعىتتا بىرلەسىپ ارەكەت ەتەدى دەپ سەنەيىك.
پاۆلودار وبلىسى