ادامزات تاريحى نەشە ءتۇرلى دۇربەلەڭگە, قيلى سوعىستارعا تولى. دەي تۇرعانمەن سونىڭ ىشىندە ء«بىرىنشى جاھان سوعىسىنىڭ» نەمەسە ء«ى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ» الەم حالقى ساناسىنداعى جاراسى دا, زاردابى دا وراسان.
1914 جىلى 28 شىلدەدە باستالعان بۇل سوعىس – ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىر باسىنداعى جاھاندىق ساياساتتىڭ تىعىرىققا تىرەلۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى. دۇنيەنىڭ 38 مەملەكەتى قاتىسىپ, 9,5 ميلليون ساربازدىڭ ءومىرىن جالماعان, 6 ميلليونداي جازىقسىز بەيبىت تۇرعىندى جويعان, 20 ميلليون ادامدى مۇگەدەك, جارىمجان ەتكەن الاپات تراگەديانى ءبىراۋىز سوزبەن سيپاتتاۋ مۇمكىن ەمەس.
ءبىرىنشى جاھان سوعىسىنىڭ ساباعى مىنادا: الەم عالامداسقان سايىن جاقسىلىقپەن بىرگە قيىندىققا دا ۇرىناتىنى اڭعارىلدى; دۇنيەقوڭىزدىق, تويىمسىزدىق, يمانسىزدىق – تەكەتىرەس پەن قىرقىسۋدىڭ العىشارتى. سوڭعىسى تەرەڭدەگەن سايىن مادەنيەت, ءبىلىم, بەيبىتشىلىك اياسى تارىلىپ, وقيعالاردىڭ دامۋ ۇدەرىسى قىرعىن مەن قاسىرەتكە الىپ بارادى.
ەندى دۇربەلەڭدى كىمدەردىڭ قوزداتقانىنا جانە ونىڭ كۇردەلى ناتيجەسىنە كەلەيىك.
بىرىنشىدەن, ونى باستاعاندار – ساياسي تابەتىن اشكوزدىك ايقىنداعان يمپەريالار. XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ولار الەمدى بولىسۋمەن, ونىڭ بەلگىلى-بەلگىسىز بولىكتەرىنە ىقپال ەتۋمەن, كەڭ ماعىناداعى قۇيقالى, شۇيگىن وڭىرلەرگە شىمىرىكپەي قول سالۋمەن شۇعىلداندى. ناتيجەسىندە رەسەي, گەرمانيا, اۆستريا-ۆەنگريا, وسمان سىندى اۋىزىن ايعا بىلەگەن يمپەريالار جويىلىپ, سوڭعى ۇشەۋىنىڭ قارسىلاسى ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا ءسال شاتقاياقتاپ بارىپ بويىن تىكتەسە دە, «يمپەريالار ءداۋىرى» تاريح قويناۋىنا كەتتى. بۇرىنعى ءبىراز كولونيا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. ءبىرسىپىراسى ۇلتتار ليگاسىنان كەپىلدىك الىپ, ءبىر قولدان ەكىنشى قولعا ءوتتى.
ەكىنشىدەن, سوعىس جۇرگىزۋدىڭ ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق قاعيداتتارى تۇبەگەيلى وزگەردى. كۇرەس قۇرالدارى دا جەتىلدى. مۇنىڭ زيانى دا شاشەتەكتەن ەدى. سوعىس شىعىنىنىڭ قۇنى ەسەلەنىپ, ادامزات كورىپ-بىلمەگەن اپاتقا, قىرعىنعا ۇرىندى, قاراپايىم حالىقتىڭ ءولىم-ءجىتىمى ەسەپسىز ارتتى. ەگەر الەمدە ءادىل سوت پەن بي بولسا, وسى سوعىستى باستاعانداردىڭ بىردە-بىرەۋى شىعىنىن تولەي المايتىنداي جاعدايعا جەتتى. تاريحتان بەلگىلى بۇرىنعى سوعىستاردا جەڭگەن ەل جەرگە دە, شيكىزات قورىنا دا كەنەلىپ جاتسا, بۇل جاھان سوعىسى ەشكىمگە ابىروي اپەرمەدى.
ۇشىنشىدەن, جاھاندىق سوعىس ادامزاتقا جاھاندىق قىرعىن اكەلەتىن ساياسي كۇشتەردى, قوزعالىستاردى وياتتى. فاشيزم مەن كوممۋنيزمنىڭ يدەولوگياسى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلە ورىستەپ, بيلىككە ۇمتىلدى. حالىق پەن ەلدى باسقارۋداعى توتاليتاريزم, تەررور, سونداي-اق كوزسىز «كوسەمدەردىڭ» ماڭايىنا توپتاسۋ كۇشپەن, زورلىقپەن, الەۋمەتتىك ماجبۇرلىكپەن ءجۇرىپ جاتتى. يدەولوگيالىق, اسىرە ۇلتشىلدىق, دىنشىلدىك توتاليتاريزم حح عاسىردىڭ نەگىزگى سيپاتىنا اينالدى. وسى كەرى كەتۋ الدەقاشان سەرپىلىپ, الەمدىك ۇيلەسىمگە ۇلەس قوسۋعا ءتيىس ۇلتتار مەن ۇلىستاردى تۇساپ قويدى.
تورتىنشىدەن, ءبىرىنشى جاھاندىق سوعىس ءوندىرىستى ەلدەر الەمنىڭ دامىماعان وڭىرلەرىنە ىقپال ەتىپ تۇرعاندا بولدى. ەگەر سول كەزدە تالاي ەل بۇگىنگىدەي ازاتتىققا قول جەتكىزسە, مۇنداي سوراقىلىققا ۇرىنباس ەدى. بۇل سوعىس جان-جاقتى ويانۋدىڭ قاجەتتىگىن كورسەتتى. تەحنولوگيالىق-وندىرىستىك جەتىلۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ۇقتىردى. ۇلىدەرجاۆالىق تابەتتىڭ تۇككە العىسىزدىعىن دالەلدەدى.
بەسىنشىدەن, «قاتەلىكتەن – ساباق» دەگەندەي, وسى سوعىستان كەيىن اقىلدى, پاراساتتى ساياساتكەرلەر, ويشىلدار الەمدى ۇيلەستىرەتىن ورتاق جۇيە (global governance) تۋرالى ايتا باستادى. سونىڭ ارقاسىندا 1920 جىلى ۇلتتار ليگاسى ومىرگە كەلىپ, 1923 جىلى بىرىككەن ەۋروپانى قۇرۋ تۋرالى ريچارد كۋدەنحوۆە-كالەرگي مانيفەسى جاريالاندى. وسى تەكتەس باسقا دا يدەيالاردىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك نەگىزدەمەسى بولماسا دا, قوعام ساناسىنداعى ءتۇرلى تەكەتىرەستىڭ الدىن الدى.
رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنداعى قازاق ەلىن دە ءبىرىنشى جاھان سوعىسى شارپىدى. ايگىلى 1916 جىلعا دەيىن قازاق حالقى مايدانعا ازىق-ت ۇلىك, ءىشىم-جەم دايارلاۋعا جەگىلدى. بەيبىت ۋاقىتقا قاراعاندا سوعىس ءۇشىن الىمدار 4 ەسە ءوستى. سالىقتىڭ ءتۇرى 10-عا دەيىن كوبەيدى. قازاقستان تەرريتورياسىنان (تۇركىستاندى ەسەپتەمەگەندە) سوعىس قاجەتىنە ەت, كيىز, ماقتا, سابىن, بالىق, سۇيىق مايدان بولەك 70 مىڭ ءمىنىس اتى (جىلقى), 13 مىڭ تۇيە الىندى. اسكەريلەردىڭ باسپاناسى ءۇشىن 14 مىڭ كيىز ءۇي دايارلاتقىزعان. قازاق جەرىندەگى ءوندىرىس جانە شيكىزات ورىندارى مايدان جاعدايىندا جۇمىس ىستەگەن. مۇنداعى جۇمىس ۋاقىتى 14 ساعاتقا سوزىلعان («قازاقستانداعى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس: جاڭا كوزقاراس». الماتى, 2006. – 150 ب.).
ال ءبىرىنشى جاھان سوعىسىنىڭ قورعانسىز ۇلتتار ساناسىنا سالعان سالماعى بۇدان دا اۋىر. ءبىر مەملەكەت ىشىندە بەلگىلى ۇلتتارعا سەنبەۋ, ولاردى قۋدالاۋ ناۋقانى بەلەڭ الدى. مىسالى, ءبىز «ەكىنشى جاھان سوعىسى كەزىندە باستالدى» دەپ جۇرگەن دەپورتاتسيا – ەتنوستاردى قۋعىن-سۇرگىنگە سالۋ تاريحى 1914 جىلعا بارىپ ءبىر-اق تىرەلەدى. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ءبىرىنشى جاھان سوعىسى باستالاردان ون كۇندەي بۇرىن, پاتشالىق رەسەي گەرمانيا مەن اۆستريا-ۆەنگريا ازاماتتارىن تۇتقىنداپ, كەيبىرىن ءوز ەلىنە قايتارا باستادى. سول جىلدىڭ قازان ايىنان تۇركيا ازاماتتارىنا دا وسىنداي كۇشتەۋ شارالارى جاسالدى. پەتەربور, ماسكەۋ, ودەسسا, نوۆورەسەي, ۆولىن, پولشا, پريبالتيكا جەرلەرىندە قاننەن-قاپەرسىز مەكەن ەتىپ جاتقان 330 مىڭنان استام ادام وسىنداي ناۋبەت كوردى. ولاردى – ۆياتكا, ۆولوگودا, ورىنبور گۋبەرنيالارىنا, ال ءسىبىر مەن پريموريا ازاماتتارىن – ياكۋت وبلىسىنا جەر اۋداردى. 1915 جىلى ايداۋعا جىبەرەتىن جەرلەردىڭ اۋدانى تاعى دا كەڭەيە ءتۇستى. ولار: پەرم گۋبەرنياسىنىڭ ورال سىرت بولىگى, تورعاي وبلىسى, ەنيسەي گۋبەرنياسى. ەتنوستارعا كەلسەك, ىشىندە نەمىستەر, اۆستريالىقتار, ۆەنگرلەر, پولياكتار, ەۆرەيلەر ت.ب. بولدى. تۇركى ۇلىسىنا قاتىستى 10 مىڭنان اسا ازامات ولونەتسك, ۆورونەج, كالۋگا, ياروسلاۆ, قازان, ريازان, تامبوۆ گۋبەرنيالارىنا, باكۋ ماڭىنا مۇيىزدەپ كوشىرىلدى. باس قولباسشى گەنەرالدىڭ شتاب باستىعى ن.ن.يانۋشكەۆيچتىڭ 1915 جىلى 5 قاڭتارداعى بۇيرىعىنا سايكەس, بالتىق تەڭىزىنىڭ ورىس جاعالاۋىنداعى 100 ۆەرست جەر 17 جاستان 60 جاسقا دەيىنگى گەرمانيا جانە اۆستريا-ۆەنگريا ازاماتتارىنان تولىق تازارتىلدى. قارسى شىققاندار «گەرمانيا شپيونى» رەتىندە جاۋاپقا تارتىلدى. 1914-1916 جىلدارى قازىرگى پولشا, ليتۆا, بەلورۋسسيا تەرريتورياسىنان 250-350 مىڭ ەۆرەي رەسەيدىڭ ىشكى گۋبەرنيالارىنا كۇشپەن جەر اۋدارىلدى. سوڭعى انىقتالعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, 1917 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن رەسەي يمپەرياسىندا 7,4 ميلليون ادام وتىرعان جەرىنەن كۇشپەن كوشىرىلگەن. ونىڭ 6,4 ميلليونى – بوسقىندار, 1 ميلليونى – دەپورتاتسيالانعان ەۆرەيلەر مەن نەمىستەر («Mangi el» جۋرنالى. – 2016. - № 1. -138 -139-ب.).
ءبىرىنشى جاھان سوعىسى ۇلتتار مەن ۇلىستار ءومىرىن رۋحاني, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق تۇرعىدان سىناعانى ءوز الدىنا, بەلگىلى دەڭگەيدە مەديتسينانىڭ ىلگەرىلەۋىنە, اسكەري تەحنيكانىڭ دامۋىنا, عالامدىق ۇردىستەردىڭ سىنالۋىنا ىقپال ەتكەنى تالاسسىز. مۇنىڭ تراگەدياسى باسىم بولسا دا, اقيقاتتان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. اتالعان سوعىستىڭ سوققىسى مەن ءدۇمپۋى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قيىرداعى قازاق, قىرعىز, وزبەك سىندى ۇلتتارىن دا كۇيزەلتتى. بۇل تۋرالى الاش قالامگەرلەرى ەڭبەكتەرىندە ءبىرشاما جازىلعان. ەۋروپاداعا ساياسي تەكەتىرەس, سوعىس قازاق جەرىندەگى ايگىلى 1916 جىلعى كوتەرىلىستى تەزدەتتى.
ايگىلى «قازاق» گازەتى وسى جىلدىڭ باسىندا بىلاي دەپ جازادى: «بۇگىن, 9 فەۋرالدە گ.دۋما اشىلادى. ...حۇكىمەت دۋمانىڭ بۇل ماجىلىسىنە سوعىسقا قاتىسى بار ءبىرسىپىرا زاكون جوباسىن كىرگىزبەكشى. ...سولداتتىق تۋرالى قازاق حالقىنىڭ پىكىرىن, تىلەگىن حۇكىمەتكە, دۋماعا جەتكىزۋ ءۇشىن ولارمەن سويلەسىپ, جاي-جاپساردى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ءار وبلىستان بىرەر وكىل بارۋى ءتيىس ەدى. ساماردان ءاليحان بوكەيحان ۇلى, ورىنبوردان احمەت بايتۇرسىن ۇلى, اقتوبە ۋەزىنەن نىسانعالي بەگىمتاي ۇلى 3 فەۋرالدە پەتروگرادقا ءجۇرىپ كەتتى».
جالپى ءبىرىنشى جاھان سوعىسىنا ارالاسقان رەسەي يمپەرياسىنىڭ دا تىعىرىققا تىرەلىپ, مايدان الەۋەتى ءۇشىن جوسپارىن سان وزگەرتكەنى ەل اراسىندا تۇسپالدانىپ بولسىن ايتىلاتىن. ازەلدەن رەسەي يمپەرياسى شەت جۇرتتارعا اسكەري مىندەتكەرلىك جۇكتەمەگەنى رەسمي دە جازىلدى. سوندىقتان كۇنارا ىشكى رەسەيگە جاقىن تاتار, باشقۇرت اعايىنداردان جەتىپ جاتاتىن «ورتالىق ازيا مۇسىلماندارىن دا اسكەرگە الادى» دەگەن حابارلار حالىقتى بەيجاي قالدىرمادى. «قازاق» گازەتى وسى ماسەلەگە بايلانىستى حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن ورنىقتىراتىن, كوپ جاعدايدا اقپارات پەن تۇسىنىك بەرەتىن ماتەريالدار باستى.
كەشىكپەي پەتروگرادقا بارعان ۇلت وكىلدەرىنىڭ پىكىرى جاريالاندى. «قازاق» گازەتىنىڭ جازۋىنشا, «قازاقتان اسكەر الۋ كەيىنگى قالدىرىلعان», ناقتىراق ايتساق, بۇل جونىندە ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك دۋما, ونىڭ فراكتسيالارى كەڭەسىپ, ورتاق پاتۋاعا كەلەتىنى مەڭزەلدى.
«ا.ب.» بۇركەنشىك اتىمەن جاريالانعان الاش قالامگەرىنىڭ بايىپتاعان ۇلت كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان قازاقتىڭ كازاكتار سەكىلدى اتتى اسكەرگە شاقىرىلۋىن ماڭىزدى دەپ ەسەپتەدى. ۇلت ەستيارلارىنىڭ ءبارى دەرلىك زامانا قالپىنان, ءبىرىنشى جاھان سوعىسىنان مەيلىنشە ساباق الۋدى ۇسىندى. مۇنىڭ دا ارعى جاعىندا بولاشاق الاش اسكەرىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ مۇددەسى تۇر.
ناتيجەسىندە, قازاقتان مايدانعا ادام الىناتىن بولىپ شەشىلگەن. بۇنى ايقىنداعان قۇجات – ءىى نيكولاي پاتشانىڭ 1916 جىلى 25 ماۋسىمداعى «بۇراتانا حالىقتار وكىلدەرىن تىلداعى جۇمىسقا الۋ جونىندەگى جارلىعى». قازاق ىشىندە بۇل ء«ۇيىن جارلىعى» (يۋن جارلىعى) دەپ اتالىپ كەتتى.
مۇندا قازاقستاننىڭ, ورتا ازيانىڭ, ءىشىنارا ءسىبىردىڭ 19 بەن 43 جاستىڭ ارالىعىنداعى ەر ازاماتتارىن تىل جۇمىستارىنا (قورعانىس قۇرىلىستارىن جانە اسكەري قاتىناس جولدارىن سالۋ, مايدان ءوڭىرى ماڭايىندا جولدار سالۋ, ت.ب.) رەكۆيزيتسيالاۋ («جۇمىلدىرۋ», «اسكەرگە شاقىرۋ» ەمەس) جوسپارلانعان. پاتشا وكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ورىندارى ونى جەدەل ورىنداۋ ءۇشىن بولىس, ستارشىن, اقساقال وكىلدەرى كىرگەن توپپەن جينالىس وتكىزىپ, «جارلىقتى بۇلجىتپاي تەز ورىندايمىز» دەگەن قاۋلى قابىلداعان. بۇل شەت ايماقتاردا پاتشا وكىمەتىنە قارسى حالىق نارازىلىعىنىڭ كۇرت ورشۋىنە اكەلىپ سوقتى. حالىق ىزاسى قاۋعا تۇسكەن وتتاي تەز جانىپ, قازاقستان مەن باسقا دا ايماقتارداعى كوتەرىلىسكە ۇلاستى.
وتقا ماي قۇيعان ءبىر سەبەپ – اسكەر جاسىنداعى جىگىتتەردىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىنىڭ جوعىن پايدالانىپ, بولىستار مەن اۋىل ستارشىندارى قورعانسىز ازاماتتاردىڭ جاسىنىڭ اسقانىنا قاراماي تىزىمگە قوسىپ, ءوز تامىر-تانىستارىنىڭ بالالارىن جاسىن وزگەرتىپ, اسىرە پەندەشىلىككە ۇرىنۋى ەدى.
ا.ف.كەرەنسكي ءىV مەملەكەتتىك دۋمانىڭ ەڭبەكشىلدەر («ترۋدوۆيكوۆ») فراكتسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە دالا جانە تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنداعى اسكەرگە الۋعا قارسى باس كوتەرۋلەردىڭ سەبەبىن انىقتاۋدى ارنايى كوتەرگەن بولاتىن. ول وسى ماسەلە بويىنشا 1916 جىلى كۇزدە تۇركىستان ولكەسىنە بارادى. ارنايى قۇرىلعان كوميسسيانىڭ حاتشىسى بولىپ مۇستافا شوقاي بەكىتىلەدى. حالىقپەن, زيالىلارمەن, جاۋاپتى ازاماتتارمەن پىكىرلەسىپ, ماسەلەنى بايىپتاعان قايراتكەر دەپۋتات سول جىلى 13 جەلتوقساندا مەملەكەتتىك دۋمانىڭ جابىق ماجىلىسىندە ءبىراز دەرەكتەردى جايىپ سالادى. ول زاڭگەر رەتىندە 25 ماۋسىم جارلىعى شيكى ەكەنىن, ول رەسەي يمپەرياسىنىڭ نەگىزگى زاڭدارىن بۇزاتىنىن ايتادى.
الاش زيالىلارى وسىناۋ الاساپىران شاقتا «قازاقتى قالاي امان ساقتاپ, ساياسي ارنادا ەلدىڭ مۇمكىندىگىن قايتىپ ارتتىرا الامىز؟» دەپ ويلاندى, تولعاندى. «قازاق» گازەتى ارقىلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتپاۋدىڭ امالىن قاراستىردى, سابىر مەن پاراساتتىڭ جولىن سىلتەدى.
1916 جىلى تۇركىستانعا كىرەتىن جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ نەگىزگى بولىكتەرىندە مايدانعا شاقىرۋعا (سولدات الۋعا) قارسى تۇرۋ كوتەرىلىسى بۇرق ەتە قالدى. م.تىنىشپاي ۇلى گەنەرال ا.ن.كۋروپاتكين قابىلداۋىندا بولىپ, ەكى تاراپقا دا پايدالى ۇسىنىستان كەيىن پىشپەك قىرعىزدارىن ساباعا تۇسۋگە شاقىردى. بىراق مۇنىڭ دا زارداپتى جاعى باستالىپ, مۇحامەدجان ءىستى بولا جازدادى.
جەتىسۋ وڭىرىندە جازالاۋشى جەندەتتەر قىرىپ-جويعان ادامداردى بىلاي قويعاندا, 200 مىڭنان ارتىق جان (قازاق حالقىنىڭ 20 پايىزى) قىتايعا شەكاراسىنان اسىپ, بوسىپ كەتتى (قاسىمباەۆ ج.ەرمۇقانوۆ ە.1916 جىل: ايتىلماي كەلگەن اقيقات // «اقيقات» جۋرنالى. – 1991. – № 11. - 78 -85 ب.). سوڭعى دەرەكتەر بۇل ساندى تولىقتىرا تۇسەدى: «تۇركىستان ولكەسىندە 1917 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىن سوت ۇكىمىمەن 347 ادام ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ, 168 ادام كاتورگالىق جۇمىستارعا ايدالدى, 129 ادام تۇرمەگە قامالدى. كوتەرىلىسكە قارسى جازالاۋ جورىعىنىڭ سالدارىنان 300 مىڭ قازاق پەن قىرعىز, جەتىسۋدىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ تورتتەن ءبىرى قىتايعا اۋىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى». جەتىسۋ قىرعىنى تاريحتا وشپەستەي ءىز قالدىردى. زەرتتەۋشى ە.نۇراحمەت مىنا مالىمەتتى دە العا تارتادى: «تۇركىستان ولكەسىنە قاتىستى بۇل ستراتەگيالىق جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءىسى 1916 جىلدىڭ شىلدە ايىندا تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ءارى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالعان, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» حيكاياتىنداعى «كارى جاندارال» دەگەن لاقاپ اتپەن كەزدەسەتىن 68 جاستاعى ا.ن.كۋروپاتكينگە جۇكتەلدى. اتالعان قاندى جوسپاردى جەتىسۋ وبلىسىندا جۇزەگە اسىرۋ جەتىسۋ كازاك-ورىسىنىڭ اتامانى, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ي.ا.فولباۋمعا جۇكتەلدى. وسىدان كەيىن-اق اياۋسىز جانىشتاۋ باستالدى» («Qazaqstan tarihy» پورتالى, 21.08.2020).
تورعاي دالاسىنداعى قىرعىننىڭ دا شەگى مەن شەتى كورىنبەدى. مۇنداعى قارسىلاسۋلار 1917 جىلدىڭ اقپان توڭكەرىسىنە دەيىن ۇلاستى. بولشەۆيزم تاريحناماسى بۇل تەكەتىرەستەگى امانگەلدى يمانوۆ ءولىمىن جانە وسى كوتەرىلىستى ميفتىك تاريحقا ۇلاستىرىپ, «وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ دالاداعى جاڭعىرىعى» رەتىندە سيپاتتادى. شىندىعىندا, قازاق ولكەسىندەگى امانگەلدى كوتەرىلىسى نەمەسە باسقا دا باس كوتەرۋلەر – ۇلتتىڭ يمپەرياعا, ادىلەتسىزدىككە قارسى بۇلقىنىسىنىڭ كورىنىسى ەدى. مۇنى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى 1922 جىلدان باستاپ جازعان «سارسەنبەك» رومانىندا قيسىندى تۇسىندىرەدى. نامىستى, بىلىكتى قايراتكەردىڭ 1916 جىل قاسىرەتىنە قايتا اينالىپ سوعۋىنا سەبەپ – ۇلت تۇتاستىعىن ويلاعان ەلدىك مۇددە ەدى.
سول قىرعىنعا ءالى دە الاش زيالىلارىن كىنالايتىندار 1917 جىلى اقپان ايىندا جازىلعان مىنا دەرەكتى (م.دۋلات ۇلى) اينالىپ ءوتىپ ءجۇر: «جۇرتتىڭ كوبى العاشقى كەزدە تۇسىنبەسە دە, سوڭعى كەزدە پاتشانىڭ قۇرىعىنان قۇتىلا الماسىن بىلگەن سوڭ, تىنىشتىقپەن كىسى بەرۋگە اينالعان ەكەن. بىراق تورعاي حاكىمدەرى (ۆوينسكي ناچالنيك) پريەم بەلگىلەنگەن كۇننەن (20 وكتيابر) باستاپ قالاعا قازاق كىرگىزبەگەن. قالاداعى قازاق بىتكەننىڭ ءبارىن اباقتىعا جاپقان. 25 يۋن جارلىعى جاريا بولعاننان بەرى حالىققا ءتۇسىندىرىپ, كىسى بەرۋگە ۇگىتتەپ جۇرگەن توسىن, شۇبالاڭ, اققۇم ەلدەرىنىڭ بولىستارىن, باس ادامدارىن, ۋچيتەلدەردى, مۇعالىمدەردى ءھام قازاق شەنەۋنىكتەرىن دە اباقتىعا جاۋىپ تاستاعان. اباقتىدان شىعارعاندارىن دا قالاعا تۇرعىزباستان قىرعا ايداپ جىبەرگەن. بۇل كۇنگە شەيىن اباقتىدا جاتقاندار بار. پريەمعا كىسىلەرىن اكەلگەن ەلدى دە (شۇبالاڭ ۇلىسى) قايتارىپ جىبەرگەن. سوندىقتان كونىپ وتىرعان ەل قالاعا بارا الماعان, قالادان دالاعا, دالادان قالاعا قازاق قاتىناستىرماعان» («قازاق» گازەتى, 02.02.1917).
ءبىرىنشى جاھان سوعىسىنا بايلانىستى قازاق دالاسىندا ەل تۇتاستىعى, ەركىندىك پەن تەڭدىكتىڭ مۇمكىندىگى, قاراپايىم قۇقىق ت.ب. ماسەلەلەر تالقىعا ءتۇسىپ, ءتىپتى تولقۋلاردىڭ نىساناسىنا اينالىپ جاتسا, ىشكى رەسەيدىڭ كوپ جاعدايدا پروبلەماسى ءتىپتى باسقادا بولعانىن اڭعارامىز. حالقىمىزدا مۇنى «بىرەۋ توڭىپ سەكىرسە, بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى» دەيدى.
وسى سوعىستىڭ قارساڭىندا ۇكىمەتتە, مەملەكەتتىك دۋمادا «اسكەرگە موبيليزاتسيا كەزىندە سپيرتتىك ونىمدەردى ساتۋدى شەكتەۋ ماسەلەسى» كوتەرىلگەن. رەسەي ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 1914 جىلى 17 ساۋىردەگى قۇپيا تسيركۋليارىنان «سوعىس باستالعاندا بارلىق گۋبەرنيالاردا سپيرتتىك ونىمدەردى ساتۋدى توقتاتۋ قاجەتتىگى ايتىلعان». اسكەري مينيستر ۆ.ا.سۋحوملينوۆ سول جىلدىڭ مامىر ايىنا قاراي موبيليزاتسيا جاسالىناتىن اۋدانداردا ىشىمدىك ساتىلاتىن مەكەمەلەردىڭ ءبارىن جابۋدى ءىىم ءمينيسترى ن.ا.ماكلاكوۆقا بۇيىرادى. بۇل باسشى 22 شىلدەدە جەرگىلىكتى جەرلەرگە قاتاڭ تاپسىرما بەرەدى. ارادا 3 كۇن وتپەي باشقۇرتستان جەرىندەگى (ۋفا گۋبەرنياسى) ستەرليتاماك قالاشىعىنان سۋىت حابار تۇسەدى. وسى قالاعا زاپاستاعى 10 مىڭ اسكەري ادام جينالعان ەكەن. ولارعا كۇندەلىكتى تاماعىنا تولەنبەگەندىكتەن, اش اسكەريلەر اسحانالاردى, دۇكەندەردى, اراق-شاراپ قويمالارىن جاپپاي توناعان. كۇزەتشىلەر مەن پوليتسەيلەرگە وق اتقان. بۇكىل قالادا قورقىنىش ورناتىپ, مەكەمەلەردى, ۇيلەردى توناي باستاعان. ۋفانىڭ گۋبەرناتورى پ.پ.باشيلوۆ, قالا باسشىسى ك.د.روستوۆتسەۆ پەتروگرادقا حابار جىبەرىپ, ءاپ-ساتتە 12 مىڭعا جەتكەن (جان-جاقتان قىلمىسكەرلەر قوسىلعان) اشقاراق اسكەرگە شاقىرىلعاندار 25 مىڭ حالىقتىڭ اياعىن ءبىر ەتىككە تىققانىن جاسىرماعان. ولاردىڭ جازۋىنا قاراعاندا, «بۇزاقىلار قازىنانىڭ اراق-شاراپ قويماسىنان 1 مىڭ شەلەك ىشىمدىك ۇرلاپ, 100 مىڭ رۋبل شىعىنعا ۇشىراتقان». كەيىن وسىنداي ىشىمدىككە قاتىستى اسكەريلەردىڭ باسبۇزارلىعى تۋرالى پەرم گۋبەرناتورى ي.ف.كوشكو اتىنان دا حابارلانعان. ال تومسك گۋبەرنياسىندا اسكەرگە شاقىرىلعاندار يركۋتسك-تومسك تەمىرجولى بويىنداعى تاماق ىشەتىن ورىنداردىڭ ءبارىن تالقانداعان. پوليتسەيلەرگە باعىنباعان. مۇنداي احۋال بارناۋلدا دا, سيمبيرسكىدە دە قايتالانعان. ىشكىلىككە سالىنعانداردىڭ بىردە-بىرەۋى مۇسىلمان جۇرتشىلىعىنان بولماعان (پەرۆايا ميروۆايا ۆوينا ي پروبلەمى روسسيسكوگو وبششەستۆا. سپب: گپا, 2014.- 166-171 س.). ءبىر قىزىعى, رەسەي زەرتتەۋشىلەرى ارحيۆتەردەن تاپقان وسى دەرەكتەردىڭ ءبارى دەرلىك حالىقتان جاسىرىلىپ, «قۇپيا» گريفىمەن ساقتالىنعان.
ءبىز 1914 جىلعى ستەرليتاماك وقيعاسىندا قاننەن-قاپەرسىز جۇرگەن باشقۇرتتىڭ, ولارمەن كورشى تاتار اعايىننىڭ قينالعانىن سەزىنەمىز. ارينە, ول كەزدە اتالعان ەلدىڭ ەتنوستىق قۇرامى باسقاشا ەدى. 1914-1916 جىلدارى ۋفا گۋبەرنياسىنان 300 مىڭ ازامات اسكەرگە شاقىرىلىپتى. ونىڭ ەسەسىنە ۋكراينا مەن پريبالتيكادان 60 مىڭ بوسقىن وسى ەلگە كوشىرىلگەن. 17 مىڭ سوعىس تۇتقىنى دا باشقۇرت جەرىنە اكەلىنگەن. باشقۇرتتار وسى سوعىسقا 25.459 جىلقى بەرگەن ەكەن. حالىقتىڭ ءىشىم-جەمى 30 پايىزعا قىسقارتىلىپ, ول دا مايدان قاجەتىنە جۇمسالعان (شۋشپانوۆ ا. باشكيريا ۆ پەرۆوي ميروۆوي ۆوينە // ارگۋمەنتى ي فاكتى, 11.11.2018).
قازاق ادەبيەتىندە دە ءبىرىنشى جاھان سوعىسى تاقىرىبى ءبىرشاما جىرلانعان. ادەتتە عىلىمي ادەبيەتتەردە, ادەبيەت تاريحىندا بۇل تاقىرىپتى «1916 جىلعى كوتەرىلىس تۋرالى ولەڭ-جىرلار» دەپ كورسەتەدى. بۇلاي جىكتەۋدىڭ وبەكتيۆتى دە, سۋبەكتيۆتى دە سەبەپتەرى بار.
شىنايى سەبەبى, راس, حح عاسىر باسىنداعى ءبىرشاما كوركەم شىعارما پاتشالىق رەسەي وتارى بولىپ كەلگەن قازاقستاننىڭ امالسىز ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ەنگەنىن, دالىرەك ايتساق, سونىڭ زاردابىن تارتقانىن ايعاقتايدى.
سۋبەكتيۆتى بولاتىنى, بۇل تاقىرىپتاعى ولەڭ-جىرلاردى جاريالاۋ مەن ناسيحاتتاۋدا «1917 جىلعى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنا» ەكپىن ءتۇسىرۋ باسىم. ياعني تراگەديا مەن جاساندى وپتيميزم (توڭكەرىس) ۇيلەستىرىلگەن.
بىرنەشە دۇركىن جارىق كورگەن وسى اۋىر كەزەڭنىڭ جىر توپتامالارىنىڭ وزەگى – سەرگەلدەڭگە تۇسكەن ادام تاعدىرى. سوعىس زاردابى, مايدان دالاسى مەن ادام بالاسى اراسىنداعى كۇردەلى, مەحناتتى قارىم-قاتىناس – ولەڭ حاتتار مەن جولجازبا جىرلاردىڭ وزەگى. ىشىندە اللەگوريا دا جوق ەمەس. مۇندا پىكىردىڭ, دەرەكتىڭ استارى تۇسپالدانادى. ونىڭ ماعىناسىن اركىم وزىنشە ۇعىنۋى, ءتۇسىنۋى مۇمكىن بولسا دا, ناقتى سوعىس جاعدايىندا بۇل سىر كوپكە تانىس. استارلانعان, پەرنەلەنگەن دەرەكسىز ۇعىمدار تۇسىنە قاراعاندا دەرەكتى, تۇجىرىمدى ۇعىمعا اينالادى. ءتىپتى سوعىستىڭ الۋان سىرى, سوعىسقۇمارلاردىڭ ايلا-امالى, قايمانا حالىقتى الداعانداردىڭ مىنەز-قۇلقى الاقانداعىداي كورىنەدى.
اق پاتشاعا باسىبايلى قازاق سولداتى – ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارالاسقان كەز كەلگەن الەۋەتتى دەگەن مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىڭ سولداتىمەن ءبىر ەسەپ. ەكەۋىنىڭ دە حاقىن سوعىسقۇمارلار جەپ وتىر. مۇنى ولەڭدەرى قاتتالعان تەمىرباي, بايتاس, اكىمال, مولداش, ەسقايىر, ءبىرجان ت.ب. ازاماتتار ومىردەن اششى ساباق الا ءجۇرىپ تۇسىنگەن.
سونىمەن, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ مەملەكەتتەر مەن ۇلىستارعا الىپ كەلگەن قايعى-قاسىرەتى بولجاعان شامادان دا اسىپ كەتتى. سوعىسقا سەبەپشى بولعان مەملەكەتتەر ميلليونداردىڭ ءولىمى مەن ەلدى مەكەندەردىڭ تاس-تالقان ءب ۇلىنۋىن كورىپ-بىلگەننەن كەيىن شىمىرىكپەستەن ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ, كىنانى باسقا جاققا اۋدارۋمەن شۇعىلداندى. سول نوپىردە قورعانسىز ۇلتتاردىڭ قۇقى, ەسەپسىز شىعىنى مۇلدە ايتىلماي قالدى. 1917 جىلى تاقتان قۇلاعان ءىى نيكولاي پاتشانىڭ ءوزى دە رەسەيدە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بەزبۇيرەكتىكتىڭ, كىساپىرلىكتىڭ قۇربانى بولدى.
اتالعان سوعىستا ەل-جەر كورىپ, قارا جۇمىسقا جەگىلسە دە, مايداننىڭ نە ەكەنىن جاقىننان تۇيسىنگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ ءبىرازى الاش اۆتونومياسىنىڭ اسكەرى قاتارىنا ەنىپ, ەل قورعاندارى ساپىندا تۇرسا, ەندى ءبىرازى شۇكىرشىلىكپەن قاراپايىم قوڭىر تىرشىلىك كەشتى. مۇنى كەڭەستىك قازاقستاننىڭ ءساتىن سالعاندا كەنەسارى حاندى اقتاپ, مونوگرافيا جاريالاپ, جيناقتار شىعارعان ءولىارا ۋاقىتى بىلايشا باعالادى: «اقىن (مايدانداعى. – د.ق.) ەلىن ساعىنادى, تۋعان ەلىن جانىنداي ءسۇيىپ, جۇرەگىندەگى ەڭ ىستىق سەزىمدى سىرتقا شىعارىپ جىرلايدى, بىراق سونىمەن بىرگە قازاق جاستارى جاسىمايدى» (قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى [رەداكتورى م.اۋەزوۆ]. الماتى: قازاق سسر عا باسپاسى, 1948.- 351-ب.)
مىنە, وسى رۋح پەن نامىس الاش كەزەڭىندە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى.