ءتۇپتىڭ تۇبىندە الپىس ەكى تامىرىندا كوشپەلىنىڭ ءىزى بار حالقىمىز جيھانكەز ۇلتقا اينالاتىنى ءسوزسىز. بۇگىندە الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنە جولىڭىز تۇسسە دە, ساياحاتتاپ جۇرگەن قانداستى كەزدەستىرەسىز. ءتىپتى ماڭگىلىك مۇزدى مەكەن – وڭتۇستىك پوليار ايماعىنداعى انتاركتيداعا, دەيىن بارعان جەرلەستەرىمىزدى بىلەمىز. جارناماسى ابدەن كەلىسكەن, الەمنىڭ باسقا قيىرىنداعى مەكەندەردى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن وتانداستارىمىز ءوز ەلىندە دە ەرتەگىدەي جەرلەر بار ەكەنىنەن بەيحابار.
باسقا وڭىرلەردى ايتپاعاندا, مىناۋ ىرگەمىزدەگى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىندا كەز كەلگەن كولىك جەتە المايتىن, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ تابانى تيمەگەن كورىكتى مەكەندەر كوپ ەكەنى ايدان انىق. سونىڭ ءبىرى كيەلى – بۇرقان بۇلاق. جۋىردا عانا وسى الىس تا جاقىن, قاسيەتتى مەكەنگە ءبىر توپ باق وكىلىنىڭ جولى تۇسكەنىن جانە وعان جۇرتتىڭ ءبارى جەتە المايتىنىن تارقاتىپ ايتقانىمىز ءجون بولار.
بۇرقان بۇلاق – ورتالىق ازياداعى ەڭ بيىك, اينالاسىنىڭ سۇلۋلىعىن سيپاتتاۋعا ءسوز جەتپەيتىن اسەم سارقىراما. الماتى وبلىسىنىڭ تەكەلى قالاسىنان جوعارى قورا وزەنىنىڭ شاتقالىندا ورنالاسقان, ءتورت قيادان قۇلاي اققان سارقىرامانىڭ جالپى بيىكتىگى – 168 مەتر. ال كوز جەتەتىن جەردەگى تومەنگى ءۇش قياسى – 114 مەتر. تەڭىز دەڭگەيىنەن 2 مىڭ مەتر بيىكتىكتەن سارقىراپ قۇلايتىن بۇرقان بۇلاق وزەنى قاراتاۋدان باستاۋ الادى.
بۇرقان بۇلاق شاتقالىنداعى تۇمسا تابيعاتتى كورگەن كەز كەلگەن تۋريست تابيعاتتان اسقان شەبەر جوق شىعار دەگەن پايىمعا كەلەرى ءسوزسىز. تاڭعاجايىپ تابيعاتىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. تەك وسى ماڭدا عانا وسەتىن تيان-شان شىرشالارى مەن ازيالىق ارشالاردىڭ حوش ءيىسى جان سارايىڭدى اشادى. ساف تازا اۋانىڭ ءوزى قانداي؟ اسەم تابيعاتتا جانىڭ تىنشۋ تابادى.
الەمنىڭ ءبىر شالعايىنا شەكارا اسىپ, مۇحيت باسىپ, اقشا شاشىپ جۇرگەن جەرلەستەرىمىزدىڭ ءوزى دە وتانىندا وسىنداي تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ كەرەمەتتەرىن بىلە بەرمەيتىنى داۋسىز. نەگە؟
ماسەلەن, جەتىسۋ ءوڭىرى دە جاڭا تۋريستىك باعىتتاردى دامىتۋعا ەرەكشە دەن قويىپ وتىرعانىمەن, جوڭعار الاتاۋىنداعى «بۇرقان بۇلاق» سارقىراماسىنا ەلدىڭ ءبارى جەتە المايدى. ەڭ باستى كەدەرگى – جول. وعان تەك جول تالعامايتىن كولىكپەن عانا جەتە الاسىز.
جولداۋدا وسى ماسەلەگە كەزەكتى رەت توقتالعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا جەتىسۋعا كەلگەن ساپارىندا ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋدى تاپسىرعان ەدى. قورا شاتقالىنا تۋريستەرگە كولىكپەن بارۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ تۋرالى دا باسا ايتقان. سول ماقسات شەڭبەرىندە قازىر بۇرقان بۇلاق سارقىراماسىنا دەيىن جول سالۋ جوسپارلانىپ جاتقان جايى بار.
«جەتىسۋ وبلىسىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ىلگەرىلەتۋ اياسىندا 2024 جىلى قورا شاتقالىنداعى بۇرقان بۇلاق سارقىراماسىنا دەيىن جول سالىنادى. بيىل 1 اقپاندا جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بۇرقان بۇلاق سارقىراماسىنا دەيىنگى اۆتوموبيل جولىن قايتا جاڭارتۋ جونىندەگى جول كارتاسىن بەكىتتى. حالىق ءوز يگىلىگىن كورۋى كەرەك. جەتىسۋ ءوڭىرى جاڭا تۋريستىك نىسانداردى دامىتۋدى قولعا الىپ كەلەدى. بۇل تاراپتا ءبىزدىڭ ورتالىق اقپاراتتىق جۇمىستاردى قولعا الىپ, ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. «Vizit Zhetysu» تۋريستىك ورتالىعىنىڭ اشىلعانىنا 10 ايدان استى. از ۋاقىتتا ءبىراز جۇمىس اتقارىلدى. بۇرقان بۇلاق سارقىراماسىنا باراتىن ەكى جول بار. ءبىرى قىسقا جول بولسا, ەندى ءبىرى – قاپال ارقىلى وتەتىن اينالما جول. ءبىز تەكەلى ارقىلى باراتىن قىسقا جولدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول بۇرقان بۇلاق سارقىراماسىنا دەيىن 52 شاقىرىمدى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا جولدىڭ تەحنيكالىق پاسپورتى ازىرلەندى, توپوگرافيالىق ءتۇسىرىلىم جۇرگىزىلىپ, ينجەنەرلىك-گەودەزيالىق ەسەپ دايىندالدى. سۋدىڭ ماكسيمالدى شىعىنىن انىقتاۋ ءۇشىن ينجەنەرلىك-گيدرولوگيالىق ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىلدى. بۇرقان بۇلاققا جول سالۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 94,8 ملن تەڭگە ءبولىندى», دەيدى «Vizit Zhetysu» تۋريستىك ورتالىعىنىڭ باسشىسى جاندوس نۇريەۆ.
سول سياقتى وڭىردەگى جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى – ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋدا ەرەكشە ورىن الادى. تاۋ بوكتەرىندە جايقالعان شىرشالار مەن ازيالىق ارشانىڭ حوش ءيىسى مۇنداعى ىلعالدى اۋاعا پايدالى قاسيەتتەر سىيلاپ, سارقىراما ماڭىن تابيعي شيپاجايعا اينالدىرادى. بۇگىندە وسى كەرەمەتتى اڭعارعان ساياحاتشىلار سانى كوبەيىپ, بۇرقان بۇلاقتىڭ تانىمالدىلىعى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.
بۇرقان بۇلاق شاتقالىندا ورنالاسقان جالعىز تۋربازانىڭ مەنەدجەرى ەكاتەرينا نيكولاەۆانىڭ ايتۋىنشا, جولسىز جولدىڭ اۋىر ءارى كۇردەلىلىگىنە قاراماستان ساياحاتشىلار كوپتەپ كەلەدى.
«كوبىنەسە گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, تمد ەلدەرىنەن كەلەتىن تۋريستەر كوپ. بيىل ءۇندىستاننان دا العاشقى قوناقتار كەلدى. «بۇرقان بۇلاق» دەمالىس ورنىندا ءبىر مەزەتتە 50 ادامدى قوندىرىپ, كۇتىپ جىبەرە الادى. مامىر ايىنان قىركۇيەك ايىنا دەيىن كۇن سۋىتقانشا جۇمىس ىستەيمىز. ساياحاتشىلاردى تالدىقورعاننان ارنايى جول تالعامايتىن كولىكتەرمەن تاسىمالدايمىز. بۇل جەردىڭ تاڭعاجايىپ سۇلۋ دا اسەم تابيعاتىنا سۇيسىنبەگەن جان جوق. بارلىعى ريزا بولىپ, قايتا ورالامىز دەپ كەتەدى. جول سالىنسا, ساياحاتشىلار ءۇشىن جاعدايلار جاسالسا, جەتىسۋدىڭ كوركەم تابيعاتىنا جول اشىلار ەدى», دەيدى ە.نيكولاەۆا.
وسى ساپاردا جۋرناليستەر اۋليە تاسقا دا ايالداپ, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ جاڭا تۋريستىك باعىتتارىمەن تانىستى.
«Respublica» پارتياسىنىڭ جەتىسۋ وبلىستىق فيليالى مەن «Vizit Zhetysu» تۋريستىك ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ءۇش كۇندىك پرەسس-تۋر اياسىندا باق وكىلدەرى بالقاش كولىندە دە بولدى. ەلىمىزدەگى ەكوتۋريزمنىڭ جاي-كۇيىمەن, پروبلەمالارىمەن جانە دامۋ كەلەشەگىمەن, سونداي-اق ءتۋريزمنىڭ وسى تۇرىنە دەمالۋشىلاردىڭ سۇرانىس دەڭگەيىمەن تانىسۋ ساپاردىڭ باستى ماقساتى ەدى.
جەر جانناتى جەتىسۋ جەرىندەگى ەكوتۋريزمدى دامىتۋدا الاكول مەن بالقاشتىڭ الەۋەتى زور. ەلىمىز ءتۋريزمدى ءوز داڭعىلىنا سالۋعا ارەكەت جاساپ وتىرعانىمەن, الاكولدىڭ شىعىس جاعىنىڭ جاعدايى دۇرىستالىپ, دەمالىس ورىندارى بوي تۇزەپ, حالىق يگىلىگىنە جاراي باستادى. ال بالقاش كولىندەگى جاعداي كەرىسىنشە. بالقاش كولىندە جارىق تا, اۋىز سۋ دا, جول دا جوق.
«بالقاش كولىنە الەمدەگىدەي كوكپەن تالاسقان بيىك عيماراتتار سالماسا دا, ەڭ قۇرىعاندا كول جاعالاۋلارىندا زاماناۋي ۇلگىدەگى دەمالىس ورىندارى بوي كوتەرىپ, حالىقتىڭ دەمالۋى ءۇشىن بار جاعدايلار جاسالسا ەكەن», دەيدى بالقاش كولىندە دەمالىپ جۇرگەن الماتىلىق تۋريست گۇلميرا اسىلبەكقىزى.
بالقاش كولى ماڭىنداعى ەڭ جاقسى دەگەن «بۋنگالا» دەمالىس ورنىنىڭ يەسى بۋنكو تاتيانانىڭ ايتۋىنشا, كولگە جول 5 جىلدان بەرى سالىنىپ جاتىر.
«تۋربازانىڭ اشىلعانىنا 7 جىل بولدى. جىل سايىن تۋريستەر سانى ارتىپ وتىر. بيىل گەرمانيا, قىتاي ەلدەرىنەن ساياحاتشىلار كەلەدى. كوبىسى رەسەيلىكتەر. دەمالۋشىلار مەن ساياحاتشىلاردىڭ شاعىمى تەك بىرەۋ – جول ماشاقاتى. ءبىرىنىڭ دوڭگەلەگى جارىلسا, ءبىرىنىڭ كولىگى جۇرۋگە, ءتىپتى جاراماي, ەۆاكۋاتورمەن الىپ كەتۋدە. جولدىڭ جاسالىپ جاتقانىنا 5 جىلدان استى. ەكى جىل بولعان دۇرىستاۋ جولدىڭ ءوزىن جوق قىلدى. جولدىڭ جاسالىپ بىتپەۋى ءبىزدىڭ بيزنەسكە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ءبىز دە دەمالۋشىلار ءۇشىن مۇمكىندىگىنشە بار جاعداي مەن سەرۆيستى جاقسارتۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. جارىقتى گەنەراتور ارقىلى بەرەمىز. ال اۋىز سۋدى ءوزىمىز الىپ كەلەمىز. بالقاش كولىندە ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن سۋ, ەلەكتر جۇيەسىن تارتىپ, جول سالۋ قاجەت. بۇل مەنىڭ عانا ەمەس, وسىنداعى دەمالىس ورىندارى يەلەرىنىڭ جانايقايى دەپ بىلسەڭىزدەر», دەيدى ت.بۋنكو.
ونىڭ ايتۋىنشا, بالقاش كولىنىڭ شيپالىق قاسيەتى 15 تامىزدان قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن ارتادى ەكەن. ورايى كەلىپ تۇرعاندا, بالقاش كولى – كاسپي تەڭىزى مەن ارال تەڭىزىنەن كەيىنگى ءىرى كولەمدى جانە اعىنسىز سۋ قويماسى, الەمدەگى ەڭ ۇلكەن تۇيىق كولدەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. اۋماعى 19 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جەتەدى. سۋ تۇنىق تازا جانە تۇزدىلىعى تومەن. سونىمەن بىرگە جاعاسى تاياز بولعاندىقتان سۋعا تۇسۋگە قاۋىپسىز كول دەپ ايتۋعا بولادى. بالقاش كولىنىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ جىڭىشكە بۇعازبەن جالعاسىپ جاتقان باتىس پەن شىعىس بولىكتەرىنىڭ مينەرالدارىنىڭ ەكى ءتۇرلى بولىپ كەلەتىنىندە. باتىس باسسەينى بۇرىن سۋى كوپ بولعان ىلەدەن تولىعاتىندىقتان سۋ تۇششى بولادى دا, شىعىس بولىگى – اششى. قازىر كولگە ىلە, قاراتال جانە لەپسى وزەندەرى قۇيادى.
تابيعي ەكوتۋريزم – بۇگىنگى زاماننىڭ ىرعاقتى دامىپ جاتقان ترەندتەرىنىڭ ءبىرى. الەمدىك نارىقتا ەكوتۋريزم باعىتتارىنا سۇرانىس بىرنەشە جىلدان بەرى قارقىندى ءوسىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا تۇمسا قالپى بۇزىلماي ساقتالعان تابيعي نىساندارىنىڭ كوپتىگىمەن ەكوتۋريزمدى دامىتۋدا ۇلكەن الەۋەتكە يە. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تەك ءبىر عانا قازاقستاننىڭ وزىندە مەملەكەت قورعاۋىنداعى تابيعي اۋماقتاردىڭ جالپى اۋدانى 26 ملن گەكتاردى قۇرايدى, بۇل ەكوتۋريزمى جاقسى دامىعان بىرقاتار ەلگە قاراعاندا ون ەسە ۇلكەن.
قازىر الماتى مەن جەتىسۋ وڭىرلەرىندە قارقىن الا باستادى. تۋريستىك باعىتتار ۇلتتىق پاركتەردى, كولساي كولىن, قايىڭدى كولىن, شارىن شاتقالىن, ىلە الاتاۋ ۇلتتىق پاركىن قامتيدى. سوندىقتان وسى باعىتتاعى ساياحاتشىلار سانى كوبەيە باستادى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ دا الەۋەتى ارتا باستادى دەسەك, قاتون-قاراعايدا دا تۋريزم جولعا قويىلدى.
وسى جولداۋدا پرەزيدەنتىمىز: «جالپى, كەمىندە 15 ءىرى جوبادان تۇراتىن ناقتى ءتىزىم دايىندالۋعا ءتيىس. وسى سالادا بۇرىن بولعان قاتەلىكتەردى قايتالاۋعا بولمايدى. جوبالاردى ءتيىمدى قولداۋ شارالارىن جانە ولاردى ورىنداۋ مەرزىمدەرىن ناقتى ايقىنداۋ كەرەك. ونى ىسكە اسىرۋعا شەتەل ينۆەستورلارىن جانە ەلىمىزدىڭ بيزنەس وكىلدەرىن بارىنشا تارتقان ءجون», دەدى.
الماتى