تەرروريزم – ەلدىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋ, قوعامدى ۇرەيگە بولەۋ ماقساتىندا جاسالاتىن قىلمىستىق ارەكەت بولسا, تەرروريستىك اكتىلەر تۋرالى جالعان حابارلاما بەرۋدىڭ اسەرى ودان كەم ەمەس. قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزۋى ارقاسىندا ەل-جۇرت جارىلىستار مەن اتىس-شابىستان امان. الايدا جالعان حابارلاما بەرىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرەتىن بۇزاقىلاردىڭ ارەكەتى تىيىلار ەمەس.
بۇزاقىلار كوپشىلىك ورىنداردى تاڭدايدى
مۇنداي قىلمىستاردىڭ ەل ىشىندە قورقىنىش پەن ۇرەي تۋعىزاتىنى ءوز الدىنا, ودان بولەك مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, وراسان زور شىعىنعا باتىراتىنى بەلگىلى. «جارىلعىش زات قويىلدى» دەپ حابارلانعان ۇيىمنىڭ, ماسەلەن اۋەجايلار مەن ساۋدا ورىندارىنىڭ جۇمىس كەستەسىن بۇزىپ, ۇشاقتاردىڭ ۇشۋ ۋاقىتىنىڭ كەشىگۋىنە نەمەسە ساۋدا-ساتتىقتىڭ توقتاۋىنا تۇرتكى بولادى. ءىىم ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى 1-باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى الماس تالقانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ وسىنداي جالعان شاقىرتۋعا ءبىر رەت شىعۋىنىڭ وزىنە 200-300 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قاراجات جۇمسالادى ەكەن. ال ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى توقتاسا, ءار ساعات سايىن ميلليونداعان تەڭگە شىعىن كەلەدى. قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ بارىسىندا مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق زالالدىڭ ءوزى جىل سايىن 500 مىڭنان باستاپ 2 ملن تەڭگەگە دەيىنگى سومانى قۇرادى.
عيماراتقا جارىلعىش زات قويىلعانى تۋرالى حابارلاما تۇسكەندە ونىڭ راس نە جالعان ەكەنىن بىردەن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي «جارىلعىش زاتتاردى» قويۋعا قوعامدىق ءدۇمپۋ تۋدىرۋ ءۇشىن ادام كوپ جۇرەتىن قوعامدىق ورىندار مەن مەكەمەلەر ادەيى تاڭدالادى. ماسەلەن, ساۋدا ورىندارى, ۋنيۆەرسيتەتتەر, مەكتەپتەر, بازارلار, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, ت.ب. سوندىقتان بولۋى ىقتيمال اپاتتىڭ جانە ادام شىعىنىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بارىنشا جەدەل ارەكەت ەتۋگە تۋرا كەلەدى. ەڭ الدىمەن, ادامداردىڭ ءبارىن قاۋىپتى ايماقتان ەۆاكۋاتسيالايدى. سوسىن عيماراتتى بىرنەشە ساعاتقا جاۋىپ, ارنايى ماماندار حابارلامانىڭ راس-وتىرىگىن انىقتاۋ ءۇشىن عيماراتتىڭ ءىشىن تۇگەلدەي تەكسەرەدى. ول جەرگە پوليتسيادان بولەك, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ, ورتكە قارسى قىزمەت جانە مەديتسينالىق جەدەل جاردەم كۇش-قۇرالدارى جۇمىلدىرىلادى. وسىلايشا, جارىلعىش زاتتى ىزدەۋ جانە ونىڭ سالدارىن بولدىرماۋ ءۇشىن كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارالار قابىلدانادى.
جالپى ايتا كەتۋ كەرەك, بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە تەلەفون ارقىلى تۇسكەن جالعان حابارلامالاردىڭ بارلىعى دا راستالعان جوق, ياعني وتىرىك بولىپ شىقتى. الايدا «قۇمىرا دا مىڭ كۇندە سىنبايدى, ءبىر كۇندە سىنادى». ءاربىر كەلىپ تۇسكەن اقپاراتقا سەلقوس قاراماي, ءجىتى تەكسەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى ونىڭ ارتىندا, ەڭ بىرىنشىدەن, ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعى تۇر.
سەبەپتە شەك جوق...
جالعان حابارلاما جاسايتىن بۇزاقىلار مۇنداي وقيعانىڭ سالدارى قانشالىقتى اۋىر بولاتىنىن استە بىلە بەرمەۋى مۇمكىن, بىلسە دە وعان سالعىرت قارايدى. مىسالى, كوپشىلىك ورىندا تەز ارادا سىرتقا شىعۋ تۋرالى دابىل بەرىلگەندە ادامدار قورقىنىشتان ءبىر-ءبىرىن يتەرىپ, تاپاپ مەرتىگىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا جۇكتى ايەلدەر, مۇگەدەكتەر, كىشكەنتاي بالالار دا بولۋى مۇمكىن. بۇل جاعداي ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا عانا ەمەس, پسيحولوگياسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قىلمىستاردى كوبىنە ەرىككەن جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر جانە ءوز ارەكەتىنە ەسەپ بەرە المايتىن ماس ادامدار جاسايتىن كورىنەدى. مىسالى, بۇعان دەيىنگى جاعدايلارعا قاراساق, بەلگىلى ءبىر مەكەمەنىڭ باسشىلىعىنان كەك الۋ, مەكتەپتەگى ساباققا قاتىسپاۋ سەكىلدى سەبەپتەرمەن, ءتىپتى جاي عانا ەرىگىپ وتىرىپ وسىنداي قادامدارعا بارعاندار كوپ. كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەر كوبىنەسە دوستارىنىڭ الدىندا ءوزىنىڭ باتىر ەكەنىن كورسەتۋ, تاۋەكەلگە بارا الاتىنىن, شەشىم قابىلداي الاتىنىن دالەلدەۋ نەمەسە ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداماعاندىقتان ساباققا قاتىسپاۋ ءۇشىن «جالعان قوڭىراۋ» شالادى ەكەن. ال تەرروريستىك اكت تۋرالى كورىنەۋ حابارلاما جاسايتىن ەرەسەكتەر كوبىنە الكوگولدى ىشىمدىككە ماس نەمەسە پسيحيكاسى بۇزىلعان ادامدار بولىپ كەلەدى. ولار مۇنداي قىلمىستاردى بۇزاقىلىق جانە پايداكۇنەم نيەتپەن ىستەيدى. مىسالى, ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كەيىنگى 5 جىلدا جالعان حابارلاما بەرگەندەردىڭ 48-55 پايىزى بۇل قىلىقتى ماس كۇيىندە جاساعان.
«جالعان تەرروريستىڭ» الەۋمەتتىك پورترەتىنە كەلەتىن بولساق, بارلىق قىلمىستىڭ 88 پايىزىن جۇمىسسىزدار جاساعان. كەيىنگى 10 جىلدا جالپى سانى 592 ادام ۇستالعان بولسا, سولاردىڭ 450-ءى, ياعني 76 پايىزى ەش جەردە تۇراقتى جۇمىس ىستەمەيتىندەر بولىپ شىقتى. سونداي-اق ولاردىڭ اراسىندا 55 مەكتەپ وقۋشىسى دا بار», دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى الماس تالقانباەۆ.
بۇرىن تەرروريستىك اكت تۋرالى جالعان حابارلامالار كوبىنە كوشەدەگى تاكسوفوندار ارقىلى تۇسەتىن بولسا, قازىر باسىم كوپشىلىگى, ياعني 85 پايىزى ۇيالى تەلەفون ارقىلى حابارلانادى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى ينتەرنەت ارقىلى كەلىپ تۇسكەن حابارلامالار دا بار. ولاردىڭ ۇلەس سالماعى – 8 پايىز شاماسىندا.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە, كوبىنە مۇنداي «قوڭىراۋلار» جارىلعىش زاتپەن بايلانىستى بولعانىمەن, اراسىندا باسقا دا قاۋىپتى جاعدايلار جايىندا تەلەفون شالاتىندار بار. مىسالى, بيىل مامىر ايىندا بالقاش قالاسىنىڭ پوليتسياسىنا بەلگىسىز ءبىر ادام حابارلاسىپ, مەكتەپتەردىڭ بىرىندە تەرروريستەردىڭ جۇرگەنى تۋرالى ايتقان. وقيعا ورنىنا دەرەۋ جەتكەن ءتارتىپ ساقشىلارى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, حابارلامانىڭ جالعان ەكەنىن انىقتادى. كەيىن 8-سىنىپ وقۋشىسىنىڭ ازىلدەپ قوڭىراۋ شالعانى انىقتالىپ, ونىڭ اتا-اناسىنا اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلدى.
قانداي جازا قاراستىرىلعان؟
بۇگىنگى تاڭدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنداي قىلمىستارعا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالدارمەن تولىققاندى جابدىقتالعان. قوڭىراۋ شالعان ادام داۋسىن وزگەرتىپ سويلەسە دە, سيم-كارتاسى مەن تەلەفونىن اۋىستىرسا دا, قازىرگى قۇرال-جابدىقتار قىلمىسكەردى انىقتاپ ۇستاۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. وعان بۇزاقىلاردىڭ 90 پايىزدان استامى ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە ء«ىزى سۋىماي» تابىلىپ جاتۋى ايقىن دالەل.
بۇرىن تاكسوفون ارقىلى قوڭىراۋ شالعان ادامدى ىزدەپ تابۋ قيىندىق تۋعىزاتىن بولسا, قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن جاسالعان كەز كەلگەن ارەكەتتىڭ ءىزىن جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان بولار, ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, كەيىنگى 10 جىلدا وسى ساناتتاعى قىلمىستاردىڭ ەداۋىر ازايعانىن بايقاۋعا بولادى. مىسالى, 2011 جىلى ەلىمىزدە 123 فاكت تىركەلسە, 2022 جىلى نەبارى 50 ادام «ازىلدەپ» قوڭىراۋ شالعان. ال بيىل 8 ايدىڭ ىشىندە 52 قىلمىستىق ءىس تىركەلسە, ونىڭ 28-ءى سوتقا جولدانىپ ۇلگەرگەن.
«قازىرگى ۋاقىتتا 16 ادامعا قاتىستى ۇكىم شىعارىلدى, ونىڭ ىشىندە 5-ەۋى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا سوتتالسا, 8 ادامنىڭ باس بوستاندىعىنا شەكتەۋ قويىلدى. ەكى ازاماتقا قاتىستى مەديتسينالىق ماجبۇرلەۋ شاراسى قابىلداندى. 1 كامەلەتكە تولماعان بالاعا قاتىستى تاربيەلىك باعىتتاعى شارالار قولدانىلدى. جالپى ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدە تەرروريستىك اكتى تۋرالى كورىنەۋ جالعان حابارلاما ءۇشىن بەس مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل تولەۋ (14,5 ملن تەڭگە) نەمەسە وسى كولەمدە تۇزەۋ جۇمىستارىنا تارتۋ, سونداي-اق 5 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نەمەسە شەكتەۋ جازاسى قولدانىلادى. وسى قىلمىستى جاساعانى ءۇشىن 14 جاسقا تولعان ادامدار قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلادى, سوندىقتان مۇنى مەكتەپ وقۋشىلارى دا بىلۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار سوت شەشىمىمەن وسى ءىستىڭ كەسىرىنەن كەلتىرىلگەن بارلىق شىعىن وتەلەدى. ەگەر ونى كامەلەتكە تولماعان بالا جاساعان بولسا, شىعىندى وتەۋ ونىڭ اتا-اناسىنا نەمەسە زاڭدى وكىلدەرىنە جۇكتەلەدى», دەيدى الماس تالقانباەۆ.
ءىىم وكىلى «بالەنشە جەرگە بومبا قويىلدى» دەپ جالعان حابارلاما بەرىپ, بۇكىل ەلدى دۇرلىكتىرۋ ءازىل دە, ەرمەك تە, باتىرلىق تا ەمەس, ول قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە الىپ كەلەتىن اقىماق ارەكەت ەكەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. «جالعان حابارلاما جاسالدى ما, بولدى, بۇل اياقتالعان قىلمىس دەپ سانالادى. جاسارىن جاساپ الىپ, كەيىن قانشا وكىنسە دە, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلا المايدى. جاستار جاعى مۇنداي جاۋاپسىز ارەكەتتەردىڭ ءوز ءومىرىن ءبۇلدىرىپ قانا قويماي, ونىڭ وتباسىنا, اتا-اناسىنىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرەتىنىن ەستە ساقتاۋعا ءتيىس. ودان كەيىن قانشا بارماق تىستەسەڭ دە, ەشتەڭەنى وزگەرتە المايسىڭ», دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى.