ورماندى ولكەدە ورالىمدى ءىس بار. ماڭگى جاسىل قاراعايلار مەن قولدىڭ سالاسىنداي اققايىڭدار كومكەرگەن ورماندى القاپ جىل سايىن قامقور قولمەن ەگىلەتىن كوكورىم كوشەتپەن تولىعىپ, ەسەلەنە تۇسەدى.
وڭىردەگى ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن ورماندى القاپتىڭ جالپى كولەمى 405,1 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ 229,5 مىڭ گەكتارى – سىڭسىعان ورمان. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى بەس جىل ىشىندە 2 ملرد كوشەت وتىرعىزۋ كەرەك دەگەن تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا تياناقتى ءىس اتقارىلىپ جاتىر. بۇعان «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسىن قوسساڭىز, بۇل تاراپتاعى اتقارىلىپ جاتقان شارۋا اۋقىمدى. 2021 جىلدىڭ كوكتەمىندە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قاراستى ورمان شارۋاشىلىقتارى 1 370 گەكتار جەرگە كوشەت وتىرعىزدى. ەگەر الدىن الا مەجەلەنگەن جوسپاردىڭ 970 گەكتار ەكەنىن ەسكەرسەك, ويعا العان شارۋا وڭىنان وڭعارىلدى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى.
نەگىزىندە كورىكتى كوكشە باۋرايىنداعى جاسىل ايماق جىل سايىن بالعىن كوشەتتەرمەن تولىعىپ كەلە جاتقانىن قاداي ايتقان ابزال. ماسەلەن, 2022 جىلى 1 280 گەكتار القاپقا كوشەت ەگۋ جوسپارلانسا, ناقتى شارۋا الدەقايدا اسىرا ورىندالىپ, جاسىل جەلەك 2 845,9 مىڭ گەكتار جەردى قامتىعان. دەمەك ويعا العان شارۋا 222,3 پايىز ورىندالدى دەگەن ءسوز. اۋەل باستا 9,3 ملن كوشەت وتىرعىزۋ كوزدەلسە, ءىس جۇزىندە 17,2 ملن دانا ارقيلى اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان. وسىلايشا, جوسپار 185 پايىزعا ورىندالعان. ال كەلەر جىلى 1 950 گەكتار القاپقا 11,5 ملن كوشەت وتىرعىزىلۋ مەجەلەنىپ وتىر. ءار جىل سايىن دالا كوركى – ورماندى القاپتىڭ كولەمى كوبەيىپ كەلەدى. ەگەر 2009 جىلدان ەسەپتەسەك, كوكشەتاۋ مەن قورعالجىننىڭ اراسىنداعى كەڭ كوسىلگەن دالادا 20 مىڭ گەكتاردان اسا القاپتا اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان ەكەن. بۇگىندە كوكورىم كوشەت بوي سالىپ ءوسىپ, يت تۇمسىعى باتپايتىن نۋ ورمانعا اينالىپ كەلەدى. استانا-ششۋچينسك باعىتىنداعى تاسجولدىڭ بويىنا دا 2,6 مىڭ گەكتار القاپقا اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. قازىرگى كۇنى وكپەك جولاۋشىنىڭ كوزقۋانىشىنا اينالۋىمەن قاتار, قىسقى بوران-شاشىندا پانا, ىق بولىپ تۇر. ات باسىن ىرىككەن جولاۋشى نەشە الۋان اعاش قاۋلاپ ءوسىپ تۇرعان ورمان ىعىندا دەمالسا, جۇماقتاي جايناعان ءوڭىردى باۋىر باسىپ مەكەندەگەن ءجۇز سان قۇستىڭ قۇيقىلجىعان ۇنىمەن تۇتاسا بىرىككەن عالامات كۇيدى – دالا وركەسترىنىڭ ءۇنىن تىڭدار ەدى. جالعىز كوركەمسۋرەت قانا ەمەس, جەمىس-جيدەگى – توڭىرەكتەگى ەلدىڭ سارقىلماس ىرىزدىعى.
2021 جىلدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن اعاش بۇرشىگىن كەپتىرەتىن 7 قۇرىلعىدا 422 توننا بۇرشىك جينالىپ, 4 220 قاراعاي تۇقىمى الىندى. ورماندى القاپتاردى ساۋىقتىرۋ باعىتىندا دا قىرۋار جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. قازىر 11 تالىمباق جۇمىس ىستەپ تۇر. 171 گەكتار جەردە كوشەت ءوسىرىلىپ جاتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى سارالاپ ايتاتىن بولساق, اقكول, كىشى تۇكتى, مارالدى تالىمباقتارىنىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىسى وتە ناتيجەلى. سونداي-اق 8 ۋاقىتشا تالىمباقتىڭ تابىستى جۇمىسىن قوسساڭىز, تۇتاس شارۋانىڭ اۋقىمى كەڭىپ كەلە جاتقانىن اڭعارار ەدىڭىز. تالىمباقتاردا 10 ملن-عا جۋىق ەكىجىلدىق جانە بىرجىلدىق كوشەتتەر ءوسىرىلىپ جاتىر. ال ۋاقىتشا تالىمباقتاردا 20 گەكتار جەرگە كوشەت وتىرعىزىلعان. ورتاق ىسكە تولىمدى ۇلەس قوسۋ ءۇشىن باراپ جانە ەرەيمەنتاۋ ورمان شارۋاشىلىقتارىندا 2,2 گەكتار جەردى قامتيتىن ەكى ۋاقىتشا تالىمباقتى جاساقتاپ, جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. بۇل جەرلەردە ورمان قورىن مولايتۋعا قاجەتتى بىرنەشە ءتۇرلى اعاش كوشەتتەرى باپتالىپ جاتىر.
كوشەت وتىرعىزۋ بارىسىندا جاعىمدى جاڭالىقتار دا بار. ايتالىق كىشى تۇكتى ورمان شارۋاشىلىعىندا 51 گەكتار جەرگە كوشەت وتىرعىزۋ سوناۋ 1972 جىلى قولعا الىنعان ەدى. سالاعا سەرپىن بەرۋ ءۇشىن كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. جەلدەن قۋات الاتىن قۇرىلعى ورناتىلدى. «مارالدى» ورمان شارۋاشىلىعىندا 23 گەكتار القاپتى قامتيتىن تالىمباققا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قورشالدى. جىلىجايدىڭ كولەمى 600 شارشى مەترگە ۇلعايتىلىپ, تامشىلاتىپ سۋاراتىن جۇيە ورناتىلدى. قىستا جىلۋ بەرۋ ۇيىمداستىرىلدى. وزگە دە ۋاقىتشا تالىمباقتارداعى القاپتىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ايتسە دە ويعا العان شارۋانى جۇيە-جۇيەسىمەن اتقارىپ, جوعارى مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن تالىمباقتاردىڭ ءالى دە جەتىمسىزدىگى سەزىلەدى. 2024-2025 جىلدارى تاعى دا ەكى تۇراقتى تالىمباق سالۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل القاپتاردىڭ كولەمى 86 گەكتارعا جۋىقتايدى دەپ كوزدەلۋدە. ونىڭ 61 گەكتارى زەرەندى اۋدانىنداعى «بۇقپا» ورمان شارۋاشىلىعىندا بولسا, ەكىنشىسى اتباسار اۋدانىنداعى «مارالدى» ورمان شارۋاشىلىعىندا ورنالاسادى. كوزدەلگەن ءىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك ءوتىنىم بەرىلگەن.
ارينە, ەگىلەتىن كوشەت تۇرلەرىن ءار الۋان ەتۋ ايرىقشا ماڭىزدى. وسى ورايدا 2013 جىلدان باستاپ رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنداعى «اقمەشىت» تالىمباعىمەن تىعىز ارىپتەستىك ورناتىلعان. بۇل تالىمباقتان تەز وسەتىن جانە دەكوراتيۆتىك اعاش تۇرلەرىنىڭ كوشەتتەرى الىنادى. وسىنداي ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە قازىر كوكشەنىڭ قۇنارلى توپىراعىنا جۇزگە جۋىق اعاش تۇرلەرى وتىرعىزىلىپ جاتىر. مۇنىڭ اراسىندا سيرەك كەزدەسەتىن اعاش پەن جەمىس بەرەتىن اعاشتار بار. وتكەن جىلى 5,8 مىڭ دانا 49 ءتۇرلى سيرەك كەزدەسەتىن اعاش تۇرلەرى الىندى.
قىرۋار جۇمىس اتقارىلعانىمەن, الدا ءالى دە اۋقىمدى ءىس بار. ەگەر وبلىستاعى جەر كولەمىنىڭ 4,6 پايىزى عانا ورماندى القاپ ەكەنىن ەسكەرسەك, جىل سايىن بۇل ءىستى شيراتا ءتۇسۋ قاجەت. ول ءۇشىن بەيبەرەكەت اعاش كەسۋگە جول بەرمەۋ, ءتىلسىز جاۋ – ورتتەن قورعاۋ ءتارىزدى ورماندى جاناشىرلىقپەن ايالايتىن ءىس جۇيەلى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ەل قازىناسىنىڭ ديدارىنا كىرەۋكە تۇسپەس ءۇشىن ءتول تابيعاتتى ايالاي بىلەتىن پەرزەنتتىك ءىلتيپات كەرەك-اق.
اقمولا وبلىسى