مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ەت, ءسۇت, استىق ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ جانە وندىرىستىك جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ سياقتى ءبىز ءۇشىن بولاشاعى زور باعىتتارعا باسىمدىق بەرگەن ابزال», دەپ ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جىلىجاي شارۋاشىلىعى قالىپتى دامىپ, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى قاتتى دەن قويىپ, قاۋىرت قولعا الىپ جاتقان تىڭ سالا ىشكى نارىقتى جەرگىلىكتى كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدە جانە يمپورتتىق ونىمدەردىڭ ۇلەسىن ازايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس جىلىجاي كولەمى وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 232,3 گەكتارعا قىسقارىپ, 1,2 مىڭ گەكتاردى, جىلىجايدا وسىرىلگەن قىزاناق پەن قياردىڭ جالپى ءونىمى 177,5 مىڭ توننانى قۇرادى. جىلىجاي اۋماعىنىڭ قىسقارۋى وندىرىلگەن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ جوعارى بولۋىنا جəنە بيزنەستىڭ تومەن رەنتابەلدىلىگىنە بايلانىستى ورىن الىپ وتىر.
بۇگىندە جىلىجايلاردىڭ نەگىزگى بولىگى جەمىس-كوكونىس ءوسىرۋ ءۇشىن اۋا رايى قولايلى تۇركىستان وبلىسىندا – 824,2 گا, شىمكەنت قالاسى ماڭىندا – 139,2 گا, سونداي-اق الماتى وبلىسىندا – 79 گا, قاراعاندى وبلىسىندا – 43 گا كولەمىندە شوعىرلانعان. ەلدىڭ باسقا ايماقتارىندا دا شاعىن جىلىجاي الاڭدارى بار.
جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى تۇرعىنداردى ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ, ساۋدا ورىندارىن تاسقىن سۋداي باسىپ جاتقان كوكونىس ونىمدەرىنىڭ يمپورتىن ازايتۋ, ءسويتىپ, باعانىڭ تىم شارىقتاپ وسۋىنە جول بەرمەۋ ەكەندىگى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قيار, قىزاناق, قىرىققابات, ءسابىز, پياز سياقتى اس-تاعام مازىرىنە كۇندەلىكتى قاجەت بولاتىن ونىمدەر باعاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا قول جەتكىزىلدى. الايدا باعانىڭ كوتەرىلۋى توقتار ەمەس. ونىڭ ءبىر سەبەبى – ەلدىڭ جىلىجاي شارۋاشىلىقتارى كوكونىس ونىمدەرى نارىعىندا ورتالىق ازيا شارۋاشىلىقتارىمەن جوعارى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماي وتىر. ەلدىڭ كۇرت قۇبىلمالى سالقىن اۋا رايى (جىلىتۋ ماۋسىمى ۇزاققا سوزىلادى), ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلارعا جوعارى تاريفتەر (جىلىجاي ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىنداعى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (جارىق, گاز, كومىر) ۇلەسى 45% دەيىن جەتەدى) جىلىجاي ونىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋدە.
جىلىجاي شارۋاشىلىعىمەن تۇراقتى اينالىسۋشى ءىرى كاسىپ يەلەرىنىڭ نەگىزدى تالاپ-تىلەكتەرى, پروبلەما ەتىپ كوتەرۋى ناتيجەسىندە بۇل ءمان-جايعا بۇگىندە ەرەكشە مەملەكەتتىك ماڭىز بەرىلىپ وتىر. ايتالىق, جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى امانعالي بەردالين ماۋسىمارالىق كەزەڭدە ەلەكتر ەنەرگياسى, گاز, كومىر شىعىندارىن سۋبسيديالاۋدى ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ول ءۇشىن 2023 جىلعى 1 مامىردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن فەرمەرلىك جىلىجايلارعا ارنالعان ۇلتتىق ستاندارت (قر ست 3834-2023) بەكىتىلدى. ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ شەڭبەرىندە جىلىجاي كەشەندەرىن سالۋ جəنە كەڭەيتۋ جونىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە شىعىنداردى وتەۋدى 25%-دان 30%-عا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق جابىق توپىراقتا وسىرىلگەن كوكونىس داقىلدارىن ءوندىرۋدى دامىتۋ ماقساتىندا تىڭايتقىشتار, پەستيتسيدتەر, بيواگەنتتەر مەن بيوپرەپاراتتاردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋ, قيار جəنە قىزاناق تۇقىمدارىنا سۋبسيديالار بەرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جالعاسۋدا.
«اگروبيزنەس» امبەباپ كرەديت بەرۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جىلىجاي قۇرىلىسىنا كرەديت بەرۋ الداعى ۋاقىتتا دا ىسكە اسىرىلا بەرەدى, بۇل رەتتە مولشەرلەمە سۋبسيديالاۋ ەسەبىنەن 6%-عا دەيىن تومەندەيدى. 2020 جىلدان باستاپ وسى باعدارلاما بويىنشا 16,7 ملرد تەڭگەگە جالپى الاڭى 51 گەكتار بولاتىن 14 جىلىجاي قارجىلاندىرىلدى. جابىق توپىراقتا كوكونىس ءوندىرۋدىڭ رەنتابەلدىلىگىن ارتتىرۋ ءوندىرىس كەزىندە وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ەسەبىنەن عانا مۇمكىن بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, مينيسترلىك جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن گەكتارلىق سۋبسيديالاۋدى ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە», دەدى اشم وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قارلىعاش نۇريحانوۆا.
جىلما-جىل جىلىجايلار سانى ارتىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ حالىقتى كوكونىسپەن, جەمىسپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتە الماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى شارۋاشىلىقتى الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىندە دامىتا الماي وتىرعانىمىزعا كەلىپ سايادى. ساراپشى, ماماندار بۇل رەتتە الەمدىك وزىق ۇلگىلى تاجىريبەلەردى العا تارتادى. ماسەلەن, الەمدە جىلىجاي سالۋدان قىتاي ءبىرىنشى ورىندا, ەلدىڭ جىلىجاي شارۋاشىلىعىنىڭ القابى شامامەن 1,5 ملن گەكتار اۋماقتى الىپ جاتىر. بۇل سالا ەداۋىر دامىپ تۇرعان ەلدەر تىزىمىندە اقش, وڭتۇستىك كورەيا, يزرايل, يسپانيا, جاپونيا, تۇركيا, ءۇندىستان, نيدەرلاند, رەسەي, يران, مىسىر ەلدەرى بار. يزرايل, قىتاي, نيدەرلاند سەكىلدى دامىعان ەلدەردە كولەمى ۇلكەن ءارى جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان 1 گەكتار جىلىجاي كەشەنىنىڭ قۇنى 1,5-2 ملن ەۋروعا دەيىن بارادى. ويتكەنى ونىڭ قۇرىلىمىندا قۋاتتى وتە كوپ مولشەردە تۇتىناتىن جىلىتۋ, جارىقتاندىرۋ جۇيەلەرى بار جانە قۇنارلى, ساپالى ءونىم الۋعا جۇمسالعان قارجى ءوزىن-ءوزى اقتاۋعا ءتيىس.
دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى سۇرانىسى, ءوتىلىمى جاقسى كوكونىس وسىرۋگە باسىمدىق بەرەدى. ايتالىق, تۇركيادا جىلىجايدىڭ 88 پايىزىندا كوكونىس وسىرىلەدى. ال قالعان 10 پايىزىنا جەمىس, 2 پايىزىنا گۇل ەگىلەدى ەكەن. حالقىنىڭ سانى بىزبەن بىردەي بولعانىمەن, جەرى الدەقايدا كىشى نيدەرلاندىنىڭ الەمدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ الەۋەتى تاڭعالدىرادى. بۇگىندە نيدەرلاند – تاماق ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا اقش-تان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا. ەلدىڭ مۇنداي تولايىم تابىسقا جەتۋىنىڭ باستى ءبىر كىلتى – وسى سالامەن شۇعىلداناتىن شارۋاشىلىق, كاسىپ يەلەرى ءاربىر الەمدىك تەحنولوگيالىق جەتىستىكتى مۇقيات قاداعالاپ, جەدەل وندىرىسكە ەنگىزىپ وتىرادى. جىلىجايدىڭ ىرگەتاسى قالانعاننان باستاپ, العاشقى ءونىمدى بەرگەنىنشە شارۋاشىلىق بىلىكتى مامانداردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولادى.
ەلىمىزدە مۇنداي كۇردەلى كەشەندى سالۋدى كەز كەلگەن كاسىپكەردىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ءاربىر قادامىڭنىڭ قىمبات تۇرعانى بىلاي تۇرسىن, ءونىمدى ءوسىرۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى وتە كوپ جانە دە, كاسىپكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, جىلىجاي كەشەنى تاۋەكەلدى دە ءىس. ونىڭ ءبىر مىسالى, بيىلعى جىلى تۇركىستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش جانە ماقتاارال اۋداندارىنىڭ بىرقاتار جىلىجاي شارۋاشىلىعى قىستاعى قاتتى ايازدان جانە قاردىڭ كوپ تۇسۋىنەن, سونداي-اق كومىر جەتىسپەۋشىلىگىنەن زارداپ شەككەنى, شىعىنعا ۇشىراعانى بەلگىلى.
جالپى, قانداي جاعدايدا بولسىن, كوكونىستى وڭتۇستىك وڭىرلەردە وسىرگەن ءتيىمدى, پايدالى. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, ورتالىق, شىعىس ايماقتارىندا كوكونىس داقىلدارىن جابىق جەردە ءوسىرۋ مۇلدە قيىن. نەگە دەسەڭىز, اتالعان جەرلەردىڭ قىسى قاتتى, ۇزاققا سوزىلادى, اۋا رايى سۋىق, جىلىتۋعا جانە ەلەكتر ەنەرگياسىنا شىعىندار كوپ مولشەردە جۇمسالادى. وسىعان وراي جىلىجاي شارۋاشىلىعى وڭتۇستىك وڭىردە قاتتى دامىپ كەلەدى. بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىندا 1 459 گەكتار القاپتا 3 366 بىرلىك جىلىجاي ورنالاسقان, بۇل ەلدەگى جىلىجايلار كولەمىنىڭ 71%-ى.
شىعىن دەگەننەن شىعادى, ءبىر گەكتار جەردەگى جىلىجايعا شامامەن 1مۆت ەلەكتر قۋاتى مەن 10 مىڭ گەكاكالوريا جىلۋ قاجەت ەكەن. سول سەبەپتى دە ساراپشى, مامانداردان باستاپ كاسىپكەر, دەلدالدارعا دەيىن سولتۇستىك اۋدانداردا گاز بەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا سونشالىقتى شىعىندانعانشا وسىرىلگەن تاۋاردى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە تاسىپ ساۋدالاعان پايدالى دەپ سانايدى. بىراق تاسىمالداۋ كەزىندە تاۋار قانشا دەگەنمەن بۇزىلىپ, قوسىمشا شىعىن ارتادى. سونىڭ سالدارىنان ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى وسەدى. وسىدان كەلىپ ونسىز دا سانى جاعىنان از وندىرىلەتىن وتاندىق ءونىم ۇلكەن پارتيامەن اكەلىنىپ, نارىقتى جاۋلاعان, حيميكاتپەن وڭدەلگەن كورشى ەلدەردىڭ ونىمىنە قاراعاندا باسەكەگە توتەپ بەرە الماي قالادى.
ەل تۇرعىندارىنىڭ قىسقى ماۋسىمدا, ەرتە كوكتەم ۋاقىتىندا قيار, قىزا-ناق, قىرىققابات سەكىلدى ونىمدەرگە دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىلىنا 300 مىڭ تونناعا جۋىق جىلىجاي ونىمدەرى ءوندىرىلۋى كەرەك ەكەن. ازىرگە شارۋاشىلىقتار بۇل سۇرانىستىڭ 60-70 پايىزىن عانا جاۋىپ وتىر. سوندىقتان ونىمدەردىڭ ءبىر بولىگىن شەتتەن يمپورتتاۋعا ءماجبۇرمىز. ال ول ءوز كەزەگىندە باعانىڭ كوتەرىلۋىنە الىپ كەلەدى. بۇل رەتتە باعانىڭ كوتەرىلگەنى ءۇشىن ساۋداگەرلەر مەن كاسىپكەرلەرگە دە كىنا ارتا المايسىز.
ەلوردانىڭ جەمىس-كوكونىس بازارلارى مەن مەن دۇكەندەرىنە اتالعان ءونىم تۇرلەرىنىڭ قايدان كەلەتىنىن انىقتاپ كورگەن ەدىك. قىزمەتى قاشاندا قايناپ جاتاتىن, قالانىڭ شالعاي اۋماقتارىنداعى ساۋدا نۇكتەلەرىنە نەگىزىنەن ءونىم وسى جەردەن تاسىمالداناتىن «ارتەم» بازارىنداعى, سونداي-اق «ەۋرازيا» ساۋدا ورتالىعىنداعى كوكونىستەر قىتايدان, وزبەكستاننان اكەلىنەدى ەكەن.
«قازىردە ءوزىمىزدىڭ ونىمدەر جاقسى ءوتىپ جاتىر. دەگەنمەن قىسقا سالىم ولاردىڭ كولەمى ازايىپ, بازاردى قىتايدان, وزبەكستاننان, ءتىپتى سوناۋ ەۋروپادان تاسىمالداناتىن ونىمدەر جاۋلايدى. سەبەبى سول كەزەڭدە جەرگىلىكتى جىلىجايلاردا وندىرىلگەن ونىمدەر تۇرعىندار سۇرانىسىن تارتا الماي قالادى. باعانىڭ, قۇبىلمالىعى, كوتەرىلۋى دە وسى ارادان كەلىپ شىعادى», دەيدى ساۋدا ورىندارىنىڭ بىرىندە جۇمىس ىستەيتىن جەكە كاسىپكەر ارقات نۇراحمەتوۆ.
ءسوزدىڭ توقەتەرى, ەل كولەمىندەگى جىلىجاي شارۋاشىلىقتارى كەشەنىن دامىتىپ, ونىمدەرى ىشكى نارىقتى قالىپتى قامتاماسىز ەتەتىن دارەجەگە كوتەرۋ قاجەت. وسى ورايدا اگرونوم ماماندار استانا قالاسى ماڭىنان جىلىجاي كەشەنىن سالۋدىڭ تيىمدىلىگىنە بارلاۋ, تالداۋ جاساعان ەكەن. ناتيجەسىندە, كوكونىستى تۇتىنۋ كولەمىنىڭ حالىق سانىنىڭ وسۋىنە قاراي ۇزدىكسىز ءوسىپ وتىراتىنى انىقتالعان. ال وسى سۇرانىستى شەشۋ ءۇشىن قىسى سۋىق جانە ۇزاق سولتۇستىك وڭىرلەردە دە وندىرىستىك جىلىجايلار سالۋ قاجەت دەگەن قورىتىندى جاسالعان. ياعني بۇگىندە وزىندىك بەت-بەدەلىن قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن «استانا ەكو ستاندارت» جشس جىلىجايلارىنا ۇقساس كەشەندەردىڭ سانىن ارتتىرۋ كەرەك.
قانشا دەگەنمەن, جىلىجاي شارۋاشىلىعى مەملەكەت تاراپىنان از قولداۋ تاۋىپ وتىر دەپ ايتا الماساق كەرەك. اشم وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, جىلىجايدى سالۋعا كەتكەن شىعىننىڭ 30 پايىزى مەملەكەت ەسەبىنەن وتەلەدى. بۇل قارجى – نەسيە ەمەس, تەگىن بەرىلەدى. ەكىنشىدەن, كوكونىستەردى ساقتاۋ شىعىنىنىڭ 20 پايىزى سۋبسيديالانادى. ءبىراز جىلداردان بەرى كووپەراتسيا ماسەلەسىنە دە ءجىتى نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. جينالعان ءونىمدى وتكىزۋ جايى قاراستىرىلىپ, تەحنيكا ساتىپ الۋعا كەپىلدىك بەرۋ دە كوزدەلگەن. ۇشىنشىدەن, كوكونىس ءبىر جىلدا ەكى اينالىمدا وسىرىلەدى. وسى ءوسىرۋ شىعىنىنا دا 500 مىڭ تەڭگەدەن 5,5 ملن تەڭگەگە دەيىن مەملەكەتتەن قولداۋ كورسەتىلۋدە. تورتىنشىدەن, تىڭايتقىش, ءارتۇرلى اۋرۋمەن كۇرەسەتىن بيوگەنتتەرگە, ارام شوپتەرمەن كۇرەسەتىن گەربيتسيدتەرگە دە سۋبسيديا تۇراقتى بولىنەدى. ال الداعى, جاقىن مەرزىمدەگى كەزەك كۇتتىرمەس شارالارعا كەلسەك, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, وتاندىق وندىرىستەردى دامىتۋ, جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, جىلىجايلاردى گەكتارلىق سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسىن جەدەل قولدانىسقا ەنگىزۋ, جىلىجاي شارۋاشىلىعىن جەڭىلدەتىلگەن جولمەن نەسيەلەۋ جانە اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ ءۇشىن «كەڭ دالا» نەسيەلىك باعدارلاماسىنا قوسۋ, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جىلىجاي كەشەندەرىن سالۋعا, كەڭەيتۋگە ارنالعان ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى وتەۋ ۇلەسىن قولدانىستاعى 25%-دان 50%-عا دەيىن ۇلعايتۋ, جىلىتۋ ماۋسىمى كەزەڭىندە كومىر وتىنىن تومەن باعامەن تىكەلەي جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سوندا عانا ەل تۇرعىندارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى جىلىجايلاردا وندىرىلگەن كوكونىس ونىمدەرىمەن ماۋسىمدىق كەزەڭدەردە تولىق قاناعاتتاندىرىلاتىن بولادى.