ءماشھۇر-ءجۇسىپ الەمى

ال ەندى بالالىقتىڭ باۋ-باق­شا­سىنان دانالىقتىڭ داريا­سى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن كوپەيدىڭ ءجۇسىبى 1858 جىلى سەمەي وبلىسى باياناۋىل سىرتقى وكرۋگى اۋماعىنداعى باياناۋىل مەن قى­زىل­تاۋ تاۋلارىنىڭ اراسىندا ورنا­لاسقان اشاماي تاسى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اتا-انا­سىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى – ءادامجۇ­سىپ. قارشادايىنان (9 جاس) قيسسا-داستانداردى جاتقا ايتىپ, ەل كوزىنە تۇسكەن بالانى بىردە اعا سۇلتان مۇسا شورما­نوۆ شاقىرادى. القالى جيىندا تاريحتىڭ تامىرىنان تارتىپ, تالاي جىر-داستاندى توگىلتە ورىن­داعان بالاعا ريزا بولعان ەل اعاسى: ء«وز زامانىندا حالقىنا ءماشھۇر بولاتىن بالا ەكەن», دەپ ەسىمىنە ء«ماشھۇر» اتىن قوسىپتى. اسىلىندا, ء«ماشھۇر» ءسوزى اراب تىلىندە «تانىمال» دەگەندى بىل­دى­رەدى. ايتقانىنداي-اق, جاقىن جۇرتىنان تورتكۇل دۇنيەگە دەيىن تانىلادى.

1861 جىلدىڭ قىسى قاتتى بو­لىپتى. جۇت جەتى اعايىندى دە­مەكشى, اشتىق تا بالا ءجۇسىپتىڭ وت­باسىن اينالىپ وتپەيدى. جەر­تولەدەگى جەمىنەن قوراداعى مالىنا دەيىن ايىرىلادى. سوندا جەت­كىنشەك ءجۇسىپتىڭ كورەگەن اكەسى: «ادام­عا مال جولداس بولماس, عى­لىم جولداس» دەگەن شەشىمگە كەلىپ, بالاسىن وقىتۋعا بەل بۋادى. سودان بەس جىلداي (1863-1868) باياناۋىل مەدرەسەسىندە وڭىرگە تانىمال نا­جى­مەددين (قاماراتدين) مولدا­دان ءبىلىم الادى. بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن بالا وتە ىجدا­عات­تىلىقپەن وقىپ, كوپ ۇزاماي ەرەك­شە تابيعي اقىل-ويىنىڭ, تا­بان­دىلىعىنىڭ, تارتىپتىلىگىنىڭ ارقاسىندا مەدرەسەدەگى بارلىق مول­دانىڭ نازارىن وزىنە اۋدارادى. زەيىنى مىقتى, زەرەك ءجۇسىپ وزىنەن ۇل­كەن بالالاردى دا باسىپ وزادى.

جىلدار جىلجىپ, بالا ءجۇسىپ دانا ءجۇسىپتىڭ العاشقى باس­­­پال­­داعىن اتتايدى. ءماش­ھۇر-ءجۇسىپ 1872–1874 جىلدار ارا­لى­عىندا بۇحاراداعى كوكىلتاش مەدرەسەسىندە وقىپ, اراب, پارسى تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرىپ شىعا­دى. ول نيزامي, ناۋاي, ساعدي, حافيز, فيزۋلي جانە باسقا دا شىعىس ادەبيەتى وكىل­­دەرىنىڭ شىعار­ما­لا­رىن تۇپ­­نۇسقادان ەركىن وقي الاتىن دەڭ­گەيگە كوتەرىلەدى.

ءماشھۇر-ءجۇسىپ جاس كەزىنەن-اق حالىق اعارتۋ ءىسى مەن عىلىم سالا­سىنا دەن قويا باستايدى. تۋعان جەرى قىزىلتاۋدا جەرلەستەرىنىڭ با­لا­لارىنا ارابشا ءتىل سىندىرتىپ, ءدارىس بەرىپ, ولاردىڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىعىن ارتتىرىپ, قولونەر, ەگىنشىلىك, ساۋدا, مال شارۋاشىلىعىمەن بى­لەك تۇرە شۇعىلدانۋعا شاقىردى. زاما­نىنىڭ زاڭعارى ءماشھۇر-ءجۇ­سىپ ء«بىلىم الىپ, ومىرلىك قاجەتتى ىسكەر­لىك پەن داعدىلاردى مەڭگەرۋ – ۇلتتىق ويانۋ مەن وركەندەۋدىڭ بىر­دەن-ءبىر جولى» دەپ ءبىلدى.

رۋحاني قايراتكەر ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى الاشتىڭ وزىق ويلى زيالىلارىمەن تىعىز بايلانىستا بولدى. قازاقتىڭ قارا نارى, الەمگە ايگىلى بالۋان قاجىمۇ­­قان مۇڭايتپاس ۇلىمەن دە ءدام-تۇز­داس بولعان.

ءماشھۇر-ءجۇسىپ شىعارمالارى­نىڭ باسىم كوپشىلىگى ادالدىق پەن ادامدىق تۋرالى تولعامدى ويعا تولى. جازبالارى جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنداي ەدى. جاستاردى ءبى­لىم­دى ءارى ساۋساعىنان بال تامعان ونەر­پاز بولۋعا دا ۇندەدى. ونىڭ مىسالدارى مەن ولەڭدەرىندە حالقىنا دەگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگى, وقۋ-اعارتۋ ءىسىن دامىتىپ, الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتقا جەتۋگە دەگەن ۋايىمى اڭعارىلادى. ءماشھۇر-ءجۇسىپ فيلوسوفيا, مەديتسينا, استرونوميا, گەولوگيا, گەوگرافيا, ەتنوگرافيا, فولكلور, ءتىل ءبىلىمى, پەداگوگيكا, ءدىنتانۋ سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, دالا مادەنيەتى تۋرالى تەرەڭ دالەلدى پىكىرلەرىن ۇرپاعىنا مۇرا ەتىپ قالدىردى.

عالىم ءارى اقىن تۋعان ەلىنىڭ تاريحى مەن مادەني مۇراسىن تۇگەندەۋدى ءوزىنىڭ ومىرلىك مۇراتى دەپ ءبىلدى. ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي­ ۇلى اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جي­ناق­تاۋدى جاستايىنان باستادى. 1865 جىلى «ەر ولجاباي باتىر» داستانىن جازىپ الدى, بۇعان ۇستا­زى قامار حازىرەتتىڭ ىقپالى مەن كو­مەگى زور ەدى. ول ءجاسوسپى­رىم كەزىنەن ابىلاي حان, قازىبەك بي, بوگەنباي باتىر جانە باسقا دا كوپتەگەن اتاقتى تاريحي تۇلعا تۋرالى دەرەكتەردى قاعازعا تۇسىرگەن.

سانالى عۇمىرى ءبىلىم مەن عى­لىم كەڭىستىگىندەگى وزىندەي سايىپ­قىراندارمەن ارالاس-قۇرالاس, وي پىكىرلەس بولىپ ءوتتى. سو­نىڭ ءبىرى – بەلگىلى شى­عىس­تانۋشى-تۇركولوگ ۆ.ۆ.رادلوۆ ەدى. ورىس عالىمى قازاق اۋىز ادە­بيە­تى ۇلگى­لەرىن جيناۋشى رە­تىن­دە كو­پەي­ ۇلىنىڭ ومىرلىك ۇستا­نىم­دا­رىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. ۆ.ۆ.رادلوۆ اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, XVIII-XIX عاسىرلارداعى اقىن-جىراۋلار شىعارمالارىن, ايتىس­تار مەن جىر-داستانداردى, اڭىز-اڭگىمەلەردى قاعاز بەتىنە ءتۇسىردى.

ءماشھۇر-ءجۇسىپ سوناۋ ومبى­دان پاۆلودار, سەمەي, پەترو­پاۆل, اتباسار, اقمولا جەرىندە ورنا­لاسقان كوپتەگەن اۋىل­دى, وڭ­تۇستىك جانە با­تىس قازاقستان اۋماعىندا­عى ەلدى مەكەندەردى ارالادى. ول وسىن­داي ساپارلارىندا اتاقتى تۇلعالار: حان كەنە­نىڭ ۇرپاقتارىمەن, مەي­رام قا­جى جانايدار ۇلىمەن, سونداي-اق اقان سەرى, ساققۇلاق بيمەن دە كەز­دەستى. اقىننىڭ شى­عار­ما­لارى كەيىنگى عالىم-فولك­لور­­­­­­­تا­نۋشىلار, تاريحشىلار مەن ادە­­­­بيەتتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋىنە جول اشتى.

1889-1891 جىلدار ارالى­عىن­­دا كىشى ءجۇزدىڭ جەرىن ارالاپ, جاڭگىر سۇلتانمەن, باتىر ناۋ­شا قارجاۋ ۇلىنىڭ شوبەرەسى قادىر­مەن دە كەزدەسەدى. سول ساپارىندا جاڭ­گىر حان, يساتاي, شەرنياز, تاما رۋىنان شىققان سارىباس مەرگەن تۋرالى دەرەكتەردى جازىپ الادى. كىشى ءجۇزدىڭ تاڭبا, ۇران, ءاپسانالارى تۋرالى مالىمەتتەردى جيناپ, تالدايدى.

ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ كونە اۋىز ادەبيەتى جىرلارىن شاشاۋ شى­عارماي جيناعانىنىڭ ارقاسىندا كەيىنگى ۇرپاققا باعا جەتپەس تاريحي اڭىزدار, ەتنوگرافيالىق ماتەريالدار مەن حان-سۇلتاندار, جىراۋلار مەن بيلەردىڭ, باتىرلار مەن قوجالاردىڭ ەگجەي-تەگجەي شەجىرەسى جەتتى. شىعارمالارى­نىڭ بارلىعىندا دەرلىك ادام مەن تابيعاتتىڭ ءوزارا بايلانىسى جانە ۇيلەسىمدىلىگىن سيپاتتاپ, «قايى­رىمدى ءىس ساۋاپقا كەنەلتەدى» دەگەن تۇجىرىممەن ءتامامدايدى.

كورنەكتى اعارتۋشى ورتاعا­سىر­لىق تاريحي دەرەكتەردىڭ تۇپ­نۇسقالارىن تەرەڭ زەرتتەپ, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ ۋاقىتى مەن حان, سۇلتاندار شەجى­رەلەرىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن جازىپ كەتكەن. مىسالى, ءماش­ھۇر جيناستىرعان ادەبي-تاريحي مۇرا­لاردا ەسىمى ءجيى ايتىلاتىن تۇلعا – ابىلاي حان. ءماشھۇر-ءجۇسىپ ابىلاي حاننىڭ اتا تەگى, وسكەن ورتاسى, بيلىكتەگى ­ساياسي قىزمەتى, ونىڭ حاندىق قۇر­عان كەزە­ڭى تۋرالى دەرەكتەر ار­قى­لى ءوز زامانىنىڭ ەڭ كورنەكتى دە بە­دەلدى بيلەۋشىسى بول­عانىن جازادى.

ءماشھۇر-ءجۇسىپ جازبا مۇراسى­نىڭ ەرەكشەلىگى – تاريحي دەرەكتەرگە, سونداي-اق كوپتەگەن بيلەۋشىنىڭ (قاسىم حان, ەسىم حان, تاۋكە حان, ابىلاي حان, كەنەسارى حان, ت.ب.) ومىرىندەگى وقيعالاردى ەگجەي-تەگ­جەي سيپاتتاپ بايانداۋى. مىسالى, ونىڭ جازۋىنشا تاۋكەنىڭ شەشەسى – قالماقتىڭ حوشوۋت تايپاسىنىڭ بيلەۋشىسى كۇندەلەڭ تايشىنىڭ قىزى. جاڭگىر ولگەننەن كەيىن تاۋكە جاس بولعاندىقتان قازاق حاندىعىن سۇلتاندار بيلەدى. ءماشھۇر-ءجۇ­سىپ تاۋكەنىڭ كەمەڭگەر, زەردەلى بي­لەۋشى بولعانىن جازادى. ول, اسىرەسە, ابىلاي حان مەن كەنەسا­رى حان سىندى تۇلعالارعا تەرەڭ توق­تالعان. سونداي-اق ول جيناعان شىعارمالاردىڭ ەداۋىر بولىگى قازىبەك بي, بايدالى بي, ەدىگە بي, بولتىرىك بي, تايكەلتىر بي, ت.ب. بيلەر مەن جىراۋلارعا ارنالعان.

فولكلورشى شىڭعىس حان, جوشى حان, شەيباني حان, حۋلاگۋ, ت.ب. تۇلعالاردى دا تەرەڭ زەرتتەگەن دەسەك تە بولادى. مىسالى, قا­زاق حالقىنىڭ ءۇش جۇزگە ءبولىنۋ ۋاقىتىنا قاتىستى كوزقاراستارى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ونىڭ پايدا بولۋىن مايقى ءبيدىڭ داۋىرىمەن بايلانىستىرادى.

بۇقار جىراۋ, كوتەش رايىم­بەك ۇلى, جاناق ساعىندىق ۇلى, شەر­نياز جارىلقاس ۇلى, ورىن­باي بەرتاعىل ۇلى, مادەلى جۇسىپ­قوجا ۇلى, شورتانباي قاناي ۇلى, كۇدەرىقوجا كوشەك ۇلى, اقموللا مۇ­حامەديار ۇلى, ءبىرجان قوجا­عۇل ۇلى, بازار وڭداس ۇلى, اقان سەرى قورامسا ۇلى, اباي قۇنانباي­ ۇلى, ت.ب. قوعام قايماقتارىنىڭ تۋىندىلارى ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ حاتقا ءتۇسىرۋىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگە جەتتى.

جوعارىدا اتالعان ەرەكشە­لىك­تەرىمەن قوسا, ءماشھۇر-ءجۇسىپ تاماشا ولكەتانۋشى بولعان. اتاپ ايتقاندا, حان ابىلايدىڭ جا­­قىن سەرىگى, كەڭەسشىسى بۇقار قالقا­مان ۇلىنىڭ جەرلەنگەن ورنىن انىق­تاعان دا وسى – ءماشھۇر ءجۇ­سىپ كوپەي ۇلى.

ول شىعارمالارىندا, اتاپ ايت­­قاندا, «سارىارقانىڭ كىم­دىكى ەكەندىگى» دەگەن تۋىندىسىندا سارىارقا جەرىنىڭ جوڭعارلارعا قار­سى قان توككەن قازاق حال­­قى­نا تيە­سىلى ەكەندىگىنە توقتا­لىپ: ­ «...بۇل قازاق يەسىز جاتقان جەرگە تەككە كەلىپ يە بولعان جوق. اق ناي­زانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن كەشە قاراكەرەي قابان­باي, قانجىعالى بوگەنباي, قاز­داۋىستى قازىبەك, شاقشاق ۇلى جانىبەك زاماندارىندا جاننان كەشىپ, سۋسىن ورنىنا قىزىل قان ءىشىپ, جاۋمەن الىسىپ, جاتپەن سوعىسىپ, كۇنى-ءتۇنى اتىسىپ, قارا قانعا باتىسىپ, شىبىن جانىن نىساناعا بايلاپ, نە ماڭعاز ساربازداردى جاۋ جولىندا وققا ۇشىرىپ الىنعان جەر ەدى. مەن ولاردىڭ نە ءۇشىن قۇربان بولعاندارىن ماڭگى ەستە ساقتاۋ ءۇشىن وسى قيىن جىلداردى ۇمىتپايمىن. ولار وسى جەر-سۋدى بولاشاق ۇرپاققا قالدى­رۋ ءۇشىن جان پيدا بولدى», دەپ تۇيىندەيدى.

ۇلى ويشىل ناۋرىز مەرەكە­سىن تويلاۋعا ەرەكشە توقتالىپ, قا­زاق حالقى بۇل مەرەكەنى 2500 جىلعا جۋىق, ايتا كەتسەك, يسلام ءدىنى تاراعانعا دەيىن دە تويلاعانىن اتاپ ءوتتى.

اقىن ءارى فيلوسوف ءماشھۇر-ءجۇسىپ ماقالالارى 1880–1895 جىلدارى «دالا ءۋالاياتى» گازە­تىنىڭ» بەت­تە­رىندە, 1887 جىلى تاش­كەنت باسىلىمدارىندا جاريا­لانا باس­­تادى. 1911–1912 جىلى جەكە فولكلورلىق شىعارمالارى دا «ايقاپ» جۋرنالىنا شىقتى. ول تەك الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ما­سە­لەلەردى عانا ەمەس, ۇلتتىق تاريح ماسەلەلەرىن دە قوزعادى. 

شىعىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەر­گەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ اراب, پارسى ­پوەزياسىنا تەرەڭ ۇڭىلەدى. شى­عىستىق سا­رىن­­عا سۇيەنە وتى­رىپ, «گۇلشات-شەريزات», «عيبرات­نا­ما», ت.ب. داس­تاندارىن جازدى. «يسا­بەك يشان», «مۇسا شورمان ۇلى» ات­تى جوق­تاۋ ولەڭدەرى دە بەلگىلى.

دانىشپان اقىن پوەزياسى­نىڭ كوپ بولىگىن ءدىني تاقىرىپ­تار­عا ارنادى. مىسالى: «سۇلەيمەن مەن ءىبىلىس», «ىقىلاس سۇرەسى», «مە­شىت زارى», «جەتى توزاق بايانى», «پاي­عامباردىڭ حاديس ءسوزى», ت.ب. وشپەس مۇرالارىن قالدىردى.

1919 جىلى «ترۋدوۆايا سيبير» جۋرنالىندا الاش زيا­لىلارى­نىڭ جاس بۋىنى, كورنەكتى قاي­­رات­كەر س.سادۋاقاس ۇلى «كير­گيزسكايا ­ليتەراتۋرا» اتتى ما­قا­لا جاريالاپ, ءماشھۇردىڭ قازاق جازبا ادە­بيە­تىن قۇرۋداعى ماڭىزدى ءرولىن اتاپ كورسەتەدى. 1930-1940 جىلدارى ونىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ باستالدى. بىراق توتاليتارلىق جۇيە بۇل جۇمىسقا تىيىم سالدى.

اقىننىڭ ايگىلى «شايتاننىڭ ساۋداسى» داستانى 1946 جىلعا دە­يىن رەسپۋبليكانىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەرىنىڭ 8-سىنىبىنا ارنالعان «قازاق ادەبيە­تى» وقۋلىعىنىڭ حرەستوماتياسىنا 4 رەت وڭدەلىپ ەنگىزىلگەن بولاتىن.

قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار پەرزەنتى قوعامدىق-ساياسي قىزمەتكە بەلسەنە ارالاس­تى, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسىلىعىن دا اشىق ءبىلدىردى. 1893 جىلى ولكەدە پاتشا رەجىمى­نە قارسى باعىتتالعان ولەڭدەرى مەن ماقالالارىن جاريالادى. ءسوي­تىپ, 1905 جىلى 9 قاڭتاردا رە­سەيدە بولعان قاندى جەكسەنبى وقي­عاسى دالا قايراتكەرىن بەيجاي قالدىرعان جوق. پاتشا ۇكى­مەتىنىڭ وزبىرلىعى مەن شەكتەن شىعۋىنا قارسى قارا حالىق كۇ­رەسىن جاقتاۋشى بولدى. اقىن رە­سەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن قونىس اۋدارعان شارۋالاردىڭ پايداسىنا ەڭ قۇنارلى جەرلەردى جاپپاي باسىپ الۋ ۇدەرىسى باستالعاندا جاي­باراقات وتىرا المادى. 1907 جى­لى قازان قالاسىندا «تىرشىلىكتە كوپ جاساعاننان كورگەن ءبىر تاماشامىز», «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى», «حال-احۋال» اتتى ءۇش كىتابى جارىق كوردى. «سارىارقا­نىڭ كىمدىكى ەكەندىگى» كىتابىندا اۆتور تاريحي دەرەكتەردى پايدالا­نا وتىرىپ, دالانىڭ, شىن مانىن­دە, ونىڭ ناعىز اۆتوحتوندى يەلە­رى – قازاقتار ەكەنىن دالەلدەگەن. وسىدان سوڭ بيلىك كىتاپ­تىڭ تارالىمىن تۇگەل تاركىلەپ, اقىننىڭ ءوزىن ساياسي سەنىمسىز ادامدار قا­تارىنا قوسادى. ونىڭ باسقا دا ەڭ­بەكتەرىندە جالپى بىلىمگە, ءسوز بوستاندىعىنا قول جەتكىزۋ ماسە­لەلەرى كوتەرىلدى. پاتشا­لىق تسەنزۋرا ونىڭ شىعارمالارىن «قا­ۋىپتى» دەپ تانىپ, اۆتور ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى دا, شۇ­رايلى باياناۋىل جەرىن تاستاپ, تۋعان ولكەسىنەن تىسقارى كەتتى. ءماشھۇر-ءجۇسىپ 1916 جىلعى پاتشا جارلىعىن قولدامادى. ول جا­زا­لاۋشى جاساقتاردىڭ قولىنان قىرۋار ادام شىعىنى بولاتىنىن كۇنى بۇرىن بىلگەن ەدى. اقىننىڭ بالاسى امەن تىل جۇمىسىنا كە­تەدى. قازان توڭكەرىسى مەن كەڭەس وكى­مەتىنىڭ ورناۋىنا دا كوڭىلى تولا قويمادى. الاشوردا ۇكىمەتى وزبىر­لىق­پەن تالقاندالىپ, كەڭەس وكى­مەتىنىڭ اشىق قىلمىسىنان كە­يىن بولشەۆيكتەرگە سەنىمى جو­عالدى.

ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى ءدىن­دار ادام بولعان. دەگەنمەن شى­عارمالارىندا جارتىلاي ساۋاتتى مولدالاردىڭ ەكىجۇزدىلىگىن ىمىراسىز اشكەرەلەدى. حالىق ونى اۋليە, كورىپكەل سانادى. ول ءوزىنىڭ ءولىمىن بولجاپ, كوزى تىرىسىندە-اق اسىن بەر­گىزىپ, بولاشاق جەرلەنەتىن ورنى­نا وزىنە ارناپ شاعىن كەسەنە تۇرعىزعان.

ول بىرقاتار ولەڭدەرىن مەككە مەن مەدينەگە قاجىلىققا بار­عان بەلگىلى ابىزدارعا ارناعان («شون­تىباي قاجى», «جانتەمىر قاجى»). شىعارماسىندا ادال قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءدىن قايراتكەرلەرىنە قۇر­مەت كورسەتەدى. ءدىني تاقىرىپ­تار­دا دا اۋليەلەردىڭ ءومىرى, تاري­حي تۇلعالار («اسان قايعى»), پاي­عام­بارلار («سۇلەيمەن مەن قۇ­مىرسقا», «نۇح پايعامبار مەن كەم­پىر»), ت.ب. تۋرالى كوپ دەرەك جينادى.

كوپتەگەن زيارات ەتۋشىلەر مەن جەر­لەستەرى عۇلاما اۋليەمەن سوي­لەسۋگە تىرىسىپ قانا قويماي, بالالارىنا ازان شاقىرىپ ات قويۋ­دى دا ءجيى ءوتىنىپ سۇرايتىن. ماسە­لەن, اتاقتى اكادەميك شاپىق شو­كين­گە ەسىم بەرگەن – ءماشھۇر-ءجۇ­سىپ كوپەي­ ۇلى. ونىڭ جارلى-جاقى­بايلارعا مال ۇلەستىرىپ بەرگەن كەز­دەرى دە جەتەرلىك.

ۇلى اقىن اباي ءماشھۇر-ءجۇ­سىپتى قادىرلەگەن. بىردە توبىق­تى ەلىنە جولى تۇسكەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ ارنايى سالەم بەرۋ ءۇشىن اباي اقىننىڭ ۇيىنە كەلەدى. تابال­دىرىقتى اتتاپ ۇيگە كىرە بەرگەن­دە اباي توسىن ساۋال قويىپ: «اقىل­دىنىڭ وزىنەن بۇرىن ايتقانى جە­تەدى دەگەن. اتىڭ قۇلاعىمدى سارسى­لتىپ ەدى, شىنىمەن ءماشھۇر بول­ساڭ ايتشى كانە: «قۇداي قايدا؟ جۇماق پەن توزاق قايدا؟» دەپتى. سوندا ءماشھۇر-ءجۇسىپ كىدىرمەستەن: «ابايدىڭ قۇدايىنىڭ قايدا ەكە­نىن بىلمەدىم. مەنىڭ قۇدايىم جۇرەگىمدە!» دەگەن ەكەن. اباي ەستى ءسوزدى ەستىگەنىنە ريزا بولعان شىراي تانىتىپ: ء«ماشھۇر دەسە دەگەندەي ەكەنسىڭ!» دەپ, قولىن الىپ, ءتورىن ۇسىنىپتى. ابايدىڭ ۇلى ءابدىراحمان ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ تەرەڭ بىلىمىنە ءتانتى بولىپ: «بىل­مەيتىنى جوق!» دەپ جىگەرلەنە ايت­قان ەكەن.

ۇزاق ۋاقىت بويى عۇلامانىڭ باي مۇراسى, ونىڭ ىشىندە پوە­زيا­سى مۇلدەم ۇمىت بولدى. كوم­مۋ­نيستەردىڭ پىكىرىنشە, «ونىڭ ەڭ­­­بەكتەرى اتەيستىك يدەولوگياعا قايشى».

سوناۋ 1920 جىلدىڭ كۇزىندە ءماشھۇر سارىبۇلاق ايماعىنا كەلىپ, بالالارىمەن بىرگە قىستاق سالۋعا كىرىسەدى. عۇلامانىڭ ءوزى بۇل ايماققا «يەسى كەلدى» دەگەن جاڭا اتاۋ بەردى. كەيىن بۇل ايماق ەسكەلدى دەپ اتالا باستادى. 1927 جىلدان 1931 جىلعا دەيىن, ياعني قايتىس بولعانعا دەيىن وسى قىستاقتا تۇرادى. م-ج. كوپەي ۇلى 1931 جىلى 27 قاراشادا دۇنيەدەن ءوتتى. پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل اۋدانى ەسكەلدى اۋىلىندا جەرلەنگەن. ارتىندا ءۇش ۇل, ءبىر قىزى قالدى. ۇلكەن ۇلى ءشاراپي دە دارىندى اقىن بولعان. امەن پارسى, اراب, ورىس تىلدەرىن بىلگەن. كەنجە ۇلى فازىل ءوز اۋىلىندا شاعىن مەكتەپ اشىپ, مۇعالىم بولدى.

ءماشھۇر-ءجۇسىپتى ۇرپاقتارى دا, جەرلەستەرى دە ۇمىتقان جوق. تۋعان اۋىلىندا رەسپۋبليكاداعى جال­عىز مۇراجاي اشىلىپ, ونىڭ جەكە زات­تارى, كىتاپتارى, تۇرمىستىق بۇ­يىمدارى جيناقتالعان. پاۆ­لوداردا ء«ماشھۇر ءجۇسىپ وقۋلارى» اتتى رەسپۋبليكالىق كونفەرەن­تسيا­ تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرادى. پاۆ­لو­دار قالاسىندا سالىنعان ورتا­لىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن مەشىت ءماشھۇر-ءجۇسىپ اتىندا.

ءدىندار اقىننىڭ تۋعان جەرى ەسكەلدى اۋىلىندا زيارات ەتەتىن ورىنعا اينالعان ءزاۋلىم كەسەنە بوي كوتەردى. 2016 جىلى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 8-سىنىپقا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋ­لىعىندا م.ج. كوپەي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە جەكە پارا­گراف ارنالعان.

بۇگىنگى تاڭدا ۇلى ويشىل, اۋليە اتانعان ءماشھۇر-ءجۇسىپ­­تىڭ مۇراسى 20 توم بولىپ جا­رىق كوردى. ولار قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ عىلىم اكادەمياسىندا, الماتى قالاسىنىڭ ورتا­لىق كىتاپحاناسىندا, م.اۋە­زوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­تيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا جانە ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساق­تاۋلى. قول­جازبالاردىڭ ءبىر بو­لىگى ءماش­ھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى اتىن­داعى مۇراجايدا تۇر. ونىڭ قول­جاز­بالارىنىڭ كوبى كۇشالا قوسىلعان سيامەن جازىلعاندىق­تان, جاقسى ساقتالعان.

قازاقتىڭ ويشىلى ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ كەيىنگى ۇر­پاق­قا قالدىرعان رۋحاني مول مۇ­راسى – ناعىز پاراساتتىلىق­­تىڭ, يناباتتىلىقتىڭ, كيەلىلىكتىڭ, ­ار-نامىس پەن تەكتىلىكتىڭ جار­قىن ۇلگىسى. بۇل مۇرا – قازاقتىڭ تاريحىن تۇگەندەۋدە, ادەبيەتىن جۇيەلەۋدە تاپتىرماس التىن قا­زىنا. سول قازىنانى ۇلتىمىزعا جانە الەمگە جەتكىزۋ – بۇگىنگى عا­لىمداردىڭ, اۋدارماشىلاردىڭ ابىرويلى مىندەتى.

زيابەك قابىلدينوۆ,

ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى