يسلامي ويلاۋ جۇيەسىنىڭ قاعيداتتىق نەگىزى كالام ءىلىمى قالىپتاسقانعا دەيىن, ول قيامەتكە جەتەلەيتىن قيىن دا كۇردەلى جولدان ءوتتى. سول قايشىلىقتارعا قاتىستى ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن «قاراسوزدەرىندەگى» ۇعىمدىق-تەرميندىك تۇسىنىكتەردى عانا ىرىكتەپ الىپ, ونى سالىستىرمالى تۇردە ويعا ازىق بولاتىن ماتىندەرمەن جارىستىرىپ, قىسقاشا ءتافسىر قايىرۋعا ۇمتىلىپ وتىرمىز. بۇل ءادىس-امال ءبىزدى جالعان پايىمداۋلاردان, ياعني جالعان عىلىمي بوپسالاردان, ورىنسىز جايىلىپ كەتۋدەن, ماسەلەنى تۇسىنىكسىز تۇسىندىرۋدەن ساقتاندىرادى دەپ سەنەمىز.
سونىمەن قاتار «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز» جولدان قيىس كەتۋگە ابايدىڭ وي اعىسى مەن ءتəفسىر ءمəتىبى دە جول بەرمەي, ۇنەمى قاقپايلاپ وتىردى. وعان اباي ءوزىنىڭ «قاراسوزدەرىن» قارسى الدىندا وتىرعان اداممەن پىكىر تالاستىرىپ وتىرعانداي باقاستىققا, ياعني پولەميكاعا قۇرۋى دا ىقپال ەتتى. وزىمەن پىكىر جارىستىرۋعا شاقىرىپ, شاقىرا وتىرىپ دəلەلگە جۇگىنىپ, ءسوز اراسىندا: «ەي, جۇرەگىمنىڭ قۋاتى, پەرزەنتلەرىم!», «ەندى بىلىڭىزدەر, ەي, پەرزەنتتەر!» دەگەن سەنىڭ وزىڭمەن سويلەسىپ وتىرعانداي كۇيگە تۇسىرەتىن قاراتپا سوزدەرى سونى انىق سەزىندىرەدى. Əيتپەسە كىممەن, نە جونىندە تالاسىپ وتىر؟ ءوز پىكىرىن كىمگە ءتۇسىندىرىپ وتىر؟ Əرينە, سەنىمەن, ياعني, «قاراسوزدى» وقىپ وتىرعان اداممەن پىكىر ءبولىسىپ وتىر. بەينە ءبىر ء«بəدۋəمدى» وقىپ, مۇقىم شاريعات ءىسىن ساتى-ساتىمەن ەسىنە ءتۇسىرىپ, «ىقتياتتاعان» قۇنانباي سياقتى اباي دا يسلام تانىمى مەن تاريحىن, əر ۇعىمنىڭ ماعىناسىن تالداپ, تالقىلاپ, سونى ءتۇسىندىرىپ وتىر.
ەگەردە «قاراسوزدىڭ» 1897-1898 جىلدارى ابايدىڭ ارحيماندريت سەرگيمەن ءدىن تۋرالى باقاستىققا تۇسكەن كەزىندە جازىلعانىن ەسكەرسەك, وندا بۇل عاقلياتتىڭ كىمگە قاراتىلعانى نىسان بەرەدى. ال ءدىن مەن دىنقارىنداستارىنىڭ نامىسى مەن ۇلتىنىڭ رۋح ۇستانىمىن قورعاۋ ءۇشىن, ياعني ء«دىن قورعانى» بولۋ ءۇشىن قۇرانعا قاتىستى سۇراقتىڭ ءبəرىنىڭ جاۋابىن ءبىلىپ, قالعان ءۇش كىتاپتان دا (تاۋرات, ءىنجىل, زابۋر) تولىق ماعلۇمدار بولۋعا ءتيىستى ەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, «وتىز سەگىزىنشى ءسوزدى» سول سەرگيمەن باقاستىققا-پولەميكاعا دايىندالۋ قارساڭىندا نە ودان كەيىن جازعان.
«قاراسوزدەردە» يسلام تانىمى تۋرالى سىنشىل كوزقاراس ورىن العان جəنە كەيبىر مəسەلەلەر تۋرالى ابايدىڭ ءوز پىكىرلەرى دە قامتىلعان. ءومىرىنىڭ سوڭىندا اباي əر نəرسەگە تەرەڭدەپ, «اقىلعا ەكشەپ, اقىل سەنبەگەن نəرسەگە سەنبەيتىن بولعان», ياعني «شاريعات: ويلانباي يلان دەسە, اباي يلانۋ ءۇشىن ويلانعان». م.Əۋەزوۆتىڭ: «ابايدىڭ... ءدىنى ءəرى-بەرىدەن سوڭ عايسا دىنىنە دە جاقىنداپ, وزىنشە: اقىل-ءدىنى بولا باستايدى. وسى جايلارى قارا سوزدەرىندە دە ايقىن كورىنىپ تۇرادى», دەگەن پىكىرى سونى تانىتادى.
سوندا اباي قانداي كوزقاراسى ارقىلى يسلامنان الىستاپ, وزگە ءدىننىڭ جاعالاۋىنا جاقىندادى جəنە ولارمەن قانداي مəسەلە تۇرعىسىندا اراسىن الىس ۇستادى؟ م.Əۋەزوۆ ايتقان عۇلامالارمەن وي جارىستىرعان پىكىرلەرى قايسى, كىمگە, نە دەپ پىكىر ايتتى؟ مىنە, سونى تانىم ينەسىنىڭ كوزىنەن وتكىزىپ الماي, ابايدىڭ «وتىز سەگىزىنشى ءسوزى», ءتىپتى جالپى «قاراسوزدەرى» قاقىندا əڭگىمە قوزعاۋ, جۇقالاپ ايتقان دا əبەستىك, əيتپەسە ناعىز جاھيلدىكتىڭ ءوزى بولار ەدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ نازارىمىزعا ىلىككەن ءبىر-اق دəيەككە جۇگىنەمىز.
تۋراسىنا كوشەيىك, تالاسقا تۇسكەن ول تاۋحيد ءتəفسىرى – راستىڭ راسى, شىننىڭ شىنى – حاقتى تانۋ جəنە ءبىر مەن بىرلىك حاقىنداعى تانىم تالقىسىنا تىكەلەي قاتىستى ءوربىپتى. ول مəسەلە: اريستوتەلدىڭ «مەتافيزيكاسىنداعى» مونوتەيستىك ءəرى كرەاتسيونيستىك باعىتتاعى جاڭاپلاتوندىق جۇيەنى يسلام تانىمىمەن ۇيلەستىرۋگە ۇمتىلعان ءال-كينديدىڭ ءبىر جəنە ءبىرتۇتاس حاق (اللا) تۋرالى تاۋحيدىنان كەلىپ تۋىنداعان سياقتى. يسلامي تانىمدى گرەك فيلوسوفياسىمەن «ەكىۇشتى پايىمداۋلار» ارقىلى ۇشتاستىرعىسى كەلگەن ءال-كيندي ونداعى: بىرلىك (حەنولوگيا) ۇعىمىن جىكتەيتىن ۇشتىك (قۇداي, ونىڭ ۇلى جəنە قاسيەتتى رۋح, ياعني قۇدايدىڭ ءۇش ديدارى تۋرالى) قاعيداتتى قابىلدامايدى. ول: حاق, اقيحات – ءبىر جəنە جالعىز, ول ەشكىمنەن تۋعان جوق جəنە ودان ەشكىم تۋمايدى. اللا ءبىر جəنە ەشقانداي بولىنبەك ەمەس, دەگەن قۇران ءسوزىن بەكەم ۇستاندى.
«جاڭاپلاتوندىق قاعيدات بويىنشا اقيحات – ءبىردى جاراتۋشى جəنە ول يسلامداعى ءبىر اللانىڭ ماعىناسىن بەرەدى». «Əل-كينديدىڭ حريستيان دىنىندەگى ۇشتىك سەنىمگە قارسى پىكىر بىلدىرگەن «حريستيانداردى جəنە ولاردىڭ ۇشتىك سەنىمىن لوگيكا مەن فيلوسوفيا نەگىزىندە تەرىستەۋ» (Refutation of the Christian and abolition of their Trinity on the basis of logic and philosophy) اتتى تراكتاتىنا ياحيا بين `اديد قارسى باقاستىق ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار Əبۋ سۋلايمان əس-سيجيستاني ءوزىنىڭ «مۋنتاحاب سيۋان əل-حيكما» كىتابىندا əل-كينديدىڭ «اللانىڭ سيفاتتارى» تۋرالى پايىمداۋلارىنان ءۇزىندى كەلتىرگەن».
ال تەرىس تەولوگيالىق تۇجىرىمدارىمەن تانىلعان ناسىر حۇسراۋ ءوزىنىڭ تاۋحيد جۇرگىزە الاتىن «حۇججاتتىق» دəرەجەسىن پايدالانىپ, كونفورميستەردىڭ (əھلي تاقليد) اللانىڭ 99 ەسىمى بار ەكەندىگى تۋرالى ۇستانىمدارىنا: «ولار قۇدايدىڭ توقسان توعىز كوركەم ەسىمىنىڭ əرقايسىسىنىڭ ايرىقشا ءمəنى بار ەكەنىن ايتادى. بىراق كەز كەلگەن سانالى ادام توقسان توعىز ەسىمى بار بىرەۋدىڭ ءبىر ادام بولا المايتىنىن بىلەدى. ويتكەنى توقسان توعىز ەسىمنىڭ əرقايسىسىنىڭ ءوز جەكە تىرشىلىگى بولۋى كەرەك. بۇل توپتىڭ ءىلىمىنىڭ نەگىزىندە مونوتەيزم ەمەس, پوليتەيزم جاتىر».
مىنە, حۇسراۋدى قۋعىنعا ۇشىراتىپ جۇرگەنى دە وسىنداي وقىس پىكىرى بولسا كەرەك. ءۇستىرت, سىدىرتىپ وقىعاندا وسى پىكىردە حاق, ءبىر جəنە بىرلىكتەگى اللا تۋرالى ەمەس, جەكە ادامدى, ياعني ءوزى ايتقانداي «بىرەۋدىڭ» ءتۇر-سيفاتىن كەيىپتەپ وتىرعانداي كورىنەدى. Əرينە, حۇسراۋ ونى بىلەدى, سوزدەن ءسوز, قيسىننان قيسىن قۋىپ كەتكەندەگى جەلىكپە ءسوز بولۋى əبدەن مۇمكىن. ال اباي اللانىڭ توقسان توعىز كوركەم ەسىمىن قاداعالاي قىزىمىرلاپ تۇرىپ: «ول ء«بىر» دەگەن ءسوز عالامنىڭ ىشىندە, əلەم اللا تاعالانىڭ ىشىندە, قۇداي تəبəرəكə ۋə تاعالا كىتاپتاردا سەگىز سۋبۋتيا (دəلەلدى) سيفاتتارىمەن, ۋə توقسان توعىز Əسمəي-حۋسنəلەرمەن (استارلى, ماعىنالى بەينەلى ەسىمدەرىمەن) بىلدىر(ىل)گەن. بۇلاردىڭ ھəمماسى اللا تاعالانىڭ زاتيا, سۋبۋتيا ۋə فيعليا سيفاتتارى-ءدۇر. مەن مۇندا سىزدەرگە تورتەۋىن بىلدىرەمىن», دەپ سەنىممەن نىقتاپ تۇسىندىرەدى.
ەكى عۇلامانىڭ پىكىرىنە ءبىز دە تاۋحيد ەمەس, تاقليد تە ەمەس, جəي عانا تə`ۋيل (سالىستىرۋ) جاسادىق. ال مۇنىڭ انىعىن ءبىر اللانىڭ ءوزى بىلەدى دەگەننەن باسقا ەش ءۋəجىمىز جوق.
زادى, اباي كورسەتىپ وتىرعان «كىتاپتار» ءال-كينديدىڭ جوعارىدا اتالعان «حريستيانداردى جəنە ولاردىڭ ۇشتىك سەنىمىن لوگيكا مەن فيلوسوفيا نەگىزىندە تەرىستەۋ» نەمەسە Əبۋ سۋلايمان əس-ءسيجيستانيدىڭ «مۋنتاحاب سيۋان əل-حيكما» اتتى كىتاپتارى بولۋى مۇمكىن دەپ توپشىلاۋعا تولىق نەگىز بار.
ابايدىڭ بۇل ءبىلىمى قازاقتاردى شوقىندىرۋ نيەتىمەن سەمەيگە كەلگەن ارحيماندريت سەرگيمەن بولعان باقاس كەزىندە, قۇداي, قۇدايدىڭ ءۇش ديدارى تۋرالى سۇراق قويىلعاندا كəدەگە اسقانى انىق. وندا ابايعا: «حريستيان ءدىنىنىڭ نەگىزىنىڭ نەگىزى قاسيەتتى ۇشتىك – ترويتسا تۋرالى» سۇراق قويىلعان. بۇل ۇشتىكتى مويىنداسا, وندا داعۋا اياقتالعالى تۇر. ال ول ۇشتىكتىڭ ماعىناسى, قۇدايدىڭ سيپاتى مەن سەزىلۋى تۋرالى پراۆوسلاۆيە ءدىنىنىڭ عۇلامالارىمەن پىكىر جارىستىرۋعا دەيىن بارعان پ.پ.چااداەۆتىڭ پايىمداۋىنشا بىلاي: «130. ەست تري سپوسوبا پرەدستاۆيت سەبە بوگا: پرەجدە ۆسەگو, كاك تۆورتسا ۆسەلەننوي ي پوەتومۋ ەە ابسوليۋتنوگو ۆلادىكۋ, ەتو – بوگ وتەتس; زاتەم, كاك دۋح يلي رازۋم, دەيستۆۋيۋششي نا دۋشي چەرەز ۋمى; ەتو – دۋح سۆياتوي; ناكونەتس, كاك وتوجدەستۆيۆشەگوسيا س چەلوۆەچەسكيم سۋششەستۆامي پروياۆليايۋششەگوسيا نەپوسرەدستۆەننو ۆ چەلوۆەچەسكوم سوزناني – ەتو بوگ-سىن. زدەس يمەيۋتسيا, وچەۆيدنو, تري ليتسا ودنوگو ي توگو جە بوگا, تاك كاك ۆ كاجدوم ون تسەليكوم سودەرجيتسيا. وسنوۆاتەلنىە پرەدچۋستۆيا چەلوۆەچەسكوگو دۋحا ۆسەگدا تاكيم وبرازوم پرەدستاۆليالي سەبە بوجەستۆو, نو حريستيانستۆۋ ۆىپالو نا دوليۋ ۆىرازيت مۋتنوە چۋستۆو چەلوۆەچەستۆا ۆ نەپرەلوجنوي فورمە ي ۆىۆەستي ەگو ۆ لوگيچەسكوە سوزنانيە چەلوۆەكا كاك سوستاۆنۋيۋ چاست ەگو سۋششنوستي. تاكيم وبرازوم, دوگمات ترويتسى ۆوۆسە نە ەست نەپوستيجيمايا تاينا, ا ناپروتيۆ – ودنا يز سامىح وچەۆيدنىح اكسيوم ۆوزروجدەننوگو ۋما».
ارحيماندريت سەرگيدىڭ استارلاتا قويعان بۇل سۇراعىنا اباي: «(قۇدايدىڭ – قۇدايلىق) بىرلىگىنە (جالعىزدىعىنا) ءۇش ءجۇزدى بولۋ جاراسا ما (سيا ما), سول ءۇش سيفات ءبىر جۇزىندە بولسا, قۇدايلىعىنا سىن, ءمىن (كوپ) بولا ما؟», دەپ قىسقا ءəرى تۇسىنىكتى جاۋاپ بەرىپ, ونىڭ وزىنە قارسى سۇراق قويادى».
ءوزىنىڭ «وتىز سەگىزىنشى سوزىندە» اباي مۇسىلمان ەمەس حاكىمدەردەن دىنگە تونەتىن مۇنداي قاۋىپتى باسا ەسكەرتىپ: «بۇل حاكىمدەردەن مۇرات – مۇسىلمان حاكىمدەرى بولماسا عايري (وزگە) ءدىننىڭ حاكىمدەرى – ەگەردە (ولار) «فəتلۋبني تəجيدۋني» (تالاپ قىلساڭ تابارسىڭ) دەلىنسە دە, دۇنيەنىڭ ۋə ھəم ادام ۇلى ءومىرىنىڭ سىرىنا جەتسە دە, (ولار) ءدىننىڭ حاق ماعريفاتىنا جەتە الماعاندار. بۇداردىڭ كوبى – يماننىڭ جەتى شارتىنان, ءبىر اللانى تانىماقتان عايرى (وزگەلەرىنە), ياعني (قالعان) التاۋىنا كىمى كۇمəندى, كىمى مۋنكəر (كۇدىكتى, مويىنداماۋشى) بولىپ, تاحقىقلاي (تۇسىنە, تالقىلاي) الماعاندار. ەگەر بۇلار ءدىن ۇستازىمىز ەمەس بولسا دا, دىندە باسشىمىز قۇدايدىڭ ەلشىسى پايعامبارىمىز س اللاللاھۋ عəلəيھي ۋə ءسəللəمنىڭ حاديس ءشəريفى «حايرۋن-نəس مəن يəنفə‘ۋن-نəس» (ادامداردىڭ جاقسىسى – ادامدارعا پايداسى تيگەن), دەگەن», دەپ ەسكەرتۋىندە وسىنداي مəن بار.
مىنە, بارلىق بولمىس پەن جاراتىلىستىڭ سەبەپكەرى جəنە ەشقانداي كۇمəن-كۇدىكسىز مويىندالۋعا ءتيىستى پəلسافانىڭ باستى سەبەپكەرى حاق تۋرالى پىكىردىڭ ءتۇپ تۇيتكىلى, ياعني ءتورت كىتاپتاعى تانىم تامىرىنىڭ اجىراۋى وسى حاقتىڭ بىرلىگىنىڭ بۇرمالانىپ تۇسىندىرىلۋىنەن باستالادى.
ول جارىقشاق كۇنى بۇگىن دە بىرلىگىن تاپقان جوق.
ال كالام ءىلىم قالىپتاسقان تۇستاعى قايشىلىقتار مىناداي. تəفسىرگە تىكەلەي ارقاۋ بولىپ وتىرعان ورتا عاسىردىڭ اياعىندا ورنىققان يسلامتانۋدىڭ باستى ۇستىنى – كالام (ilm al-kalam) نەمەسە mutakalimun ءىلىمى – قانافيا مازھابىن, ياعني يمام اعزامنىڭ ماتۋريدي باعىتىنداعى جولىن ۇستانادى. قاسيەتتى ءتورت كىتاپتىڭ بارلىعى دا «Əۋەلى ءسوز, سودان كەيىن وزگەسى» دەپ ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن ءسوزى – وسى كالام. «كالام» ءىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا كەلەتىن بولساق, ونىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە ءəرى وتە كۇردەلى جəنە قيامەتتىك قيىندىقتارعا دا تولى. بۇرىن قويىلعان, قازىر دە تولاس تاپپاعان, قانداي دا ءبىر تانىمدىق توسقاۋىلدارعا قاراماستان, تاۋحيد پەن تəۋبا بارىسىندا شىنىققان بۇل ءىلىم ءمۇھميندى اداستىرماي ءدىن-يسلامنىڭ باستاۋ بۇلاعىنا الىپ كەلدى. قاشان كالام ءىلىمىن تۇسىنگەنشە, اداسۋدىڭ ونداي قاۋپى بىزگە دە ءتونىپ تۇردى.
ۇزاق ۋاقىت بويى ازانداتىپ-وزانداتىپ ءجۇرىپ سان-سان ءدىني ريسالاردان, زەرتتەۋلەر مەن تۇسىنىكتەردەن, انىقتامالار مەن əلەۋمەتتىك جەلىدەن وقىعانىمىزدى بولبىر توقىپ, بىلگەنىمىزدى بۇلدىراتىپ, جيعانىمىزدى جيناقتاي الماي داعداردىق. جۇرەك داۋالاماي جۇرگەندە, «جۇرەكتى ورنىقتىرعان» (اباي), ويىمىزدى رەتكە كەلتىرۋگە تىكەلەي سەپتىگى تيگەن امەريكالىق عالىم يۋلاي شاميلوعلىنىڭ «شاگابۋددين مارجاني» اتتى شاعىن, بىراق جۇيەلى ەڭبەگى بولدى. ونىڭ كىرىسپە سوزىندەگى اۆتوردىڭ: ء«مارجانيدىڭ كالام ىلىمىنە قوسقان ۇلەسىن ءتۇسىندىرىپ بەرەتىندەي ءتۇبىرلى تۇجىرىم ايتۋعا مەنىڭ تۇركىتانۋشى, تاريحشى رەتىندەگى ءبىلىمىم جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان دا, مەن تومەندە سپانناۋستىڭ تياناقتى زەرتتەۋىندەگى پايىمداۋلاردىڭ نەگىزىندە شولۋ جاسايمىن», دەپ بىلدىرگەن كىشىپەيىل پىكىرى وي سالدى.
ءبىز دە سول يۋ.شاميلوعلى جۇلگەسىن پايدالانعان ناتان سپانناۋستىڭ «شيگابۋتدين مارجاني اللانىڭ سيفاتى تۋرالى: 19 عاسىرداعى كالام ءىلىمىنىڭ زەرتتەلۋى» اتتى ەڭبەگىنە, تəرجىمەسىنەن كىدىرلىك تانىلسا دا, əر ۇعىمدى ناقتى وقشاۋلاپ قولدانعان حاليد əل-رۋايحەب پەن سابينا شميدكە قۇراستىرعان «يسلام فيلوسوفياسى» جيناعىنا, مالايزيالىق سوفىلاردىڭ «Sharic ah, Tariqah, Haqiqah ي Mac rifah» اتتى تاساۋف-تəفسىرىنە سىرتتاي يەك ارتىپ, يمام Əل-كيدي, يبن-ارابي, ءال-عازالي باستاتقان ءدۇيىم ساندى عۇلامالاردىڭ تالداۋلارىنا سۇيەنىپ, تəۋەكەلگە باردىق. ءسويتىپ, ابايدىڭ دانالىق پىكىرلەرىندەگى ء«تۇيىن سوزدەردى» (تەرميندەردى): «اقىلىمىزعا ۇعىمنىڭ ءبىر تياناعى ءۇشىن» ءتيىستى ساتىلار بويىنشا سورەلەي قاتتادىق.
ءدىن اتاۋلىنىڭ بارلىعىنا تəن ءوزىنىڭ باستاپقى ساتىسىنداعى تانىمدىق جانتالاس پەن جانىعۋلاردى «كالام» ءىلىمى دە باسىنان كەشتى. ويتكەنى يسلامنىڭ باستاۋ بۇلاعىنىڭ كوزى جاڭا اشىلىپ, قۇران مەن ءسۇننə قاداري قاۋىم قاپەرىنە ۇسىنىلعان سوڭ, تابيعي تۇردە داعۋالىق داعدارىسقا ۇشىرايدى. حاق دىننەن قاپەرسىز قاۋىم شاريعاتتىڭ بولمىسىنا, اللانىڭ بارلىعىنا, بىرلىگىنە, قۇران ونىڭ ايانى, مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى ەكەنىنە بىردەن مويىنسۇنا قويمادى, ولاردىڭ بۇل كۇمəنىن كۇدىككە اينالدىرعان تەرىس پىكىرلى وي يەلەرى دە شىقتى. مىنە, اباي, ءوزىنىڭ «قاراسوزىندە», سونىڭ ىشىندە «وتىز سەگىزىنشى سوزىندە» يسلامنىڭ تارالۋى مەن يسلامتانۋ ءىلىمىنىڭ دامۋ جولىنداعى əر كەزەڭدەگى باقاس-تالاس پىكىرلەرگە توقتالىپ, عۇلامالاردىڭ اتىن اتاماي, سولاردىڭ ىقپالىمەن ورىن العان ءتۇرلى باقاس اعىمدارعا ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن جيناقتاي وتىرىپ بىلدىرگەن. ىقىلاستى ءىلىم يەسى ولاردىڭ كىم ەكەنىن جəنە قانداي قيسىندى-قيسىنسىز قاعيدالاردى ۇسىنعانىن قينالماي اجىراتا الادى. ال ءبىز ابايدىڭ ول ويلارىنىڭ تىكەلەي يسلامتانۋ ىلىمىمەن ۇشتاسىپ جاتقانىن كورسەتۋ ءۇشىن دە سالىستىرمالى جۇيەلەۋ تəسىلىنە جۇگىندىك.
يسلامتانۋ ىلىمىنە بەتبۇرىستى قاعيدالار ەنگىزگەن عۇلامالار اراسىندا بارىنشا ىقپالدى ءəرى مۇھميندەرگە كۇفىرلىك كۇدىك ۇيالاتقان, سونىمەن قاتار يسلام فيلوسوفياسىنىڭ تەرميندەرىن قالىپتاستىرىپ, عىلىمي دەڭگەيگە كوتەرگەن الدىڭعى لەكتەگى عۇلاما Əبۋ يۋسۋپ جاقىپ بين يسقاق ءال-كيندي (866 جىلى قايتىس بولعان) بولدى. پتولومەيدىڭ, ەۆكليدتىڭ, ءپورفيريدىڭ, اريستوتەلدىڭ ەڭبەكتەرىنە تۇسىنىكتەمە جازىپ, گرەك فيلوسوفياسىنىڭ جەلىسىمەن مۇسىلمان پəلساپاسىنىڭ نەگىزىن قالادى. ءوزى دəرىگەر, ماتەماتيك, استرونوم, شىعىستىق اريستوتەلدىك باعىتتىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ءال-كيندي, ول عىلىمداردىڭ بəرىنەن فيلوسوفيانى جوعارى قويىپ, ونى: «ادام قابىلەتىنىڭ مۇمكىندىگى جەتكەن جەرگە شەيىن زاتتىڭ شىنايى تابيعاتىن تانىتا الادى», دەپ وتە جوعارى باعالادى.
سويتە وتىرىپ, ويدان وي تۋدىرا كەلىپ, ەللادا فيلوسوفتارىنىڭ لوگيكا ءىلىمىنىڭ قيسىنىن قۋىپ, قيسىننان قيسىن ىزدەپ, قۇران اللانىڭ ايانى ەكەنىنە كۇدىكپەن قاراپ, ونى مۇحاممەدتىڭ شىعارماسى رەتىندە عانا باعالادى. Əل-كيندي قۇران مəتىندەرىن تəفسىرلەي كەلىپ: «ۆ نەم نەت پوريادكا, ستيليا, يزياششەستۆا يلي تونكوستي كومپوزيتسي. س ناچالو دو كونتسا ون پولون پروتيۆورەچي, ودنا سەنتەنتسيا ۋنيچتوجاەت درۋگۋيۋ, ا تسەلوە ملادەنچەسكي سلابو», دەپ قيسىن قۋىپ كەتكەن تۇستارى دا بار.
ءسويتىپ, اباي ايتقانداي, ءوزىنىڭ ويى مەن بويىن ءبىر سəت «وزىمشىلدىككە» دە جەڭدىرىپ الىپتى.
اقىل مەن قيسىندى جارىستىرا شىعانداعان Əل-كينديدىڭ بۇل ورەكپۋى, قيالي پəلسافانىڭ شالىقتاۋىنان تۋعان شالىق ەدى. Əيتپەسە سودان بەرگى مىڭ جىلدا دۇنيە تۋرالى ۇعىمدارعا وزگەرىس əكەلگەن ويشىلداردىڭ بارلىعى دا: «قۇراننىڭ» ۇلى ۇيلەسىمگە يە كەمەلدىگىن, مəنەرىنىڭ əۋەزدىگىن, قۇرىلىمىنىڭ ادامنىڭ ويلاۋ جəنە قابىلداۋ جۇيەسىنە ساي جاتىقتىعىن, ونداعى ون سەگىز مىڭ عالامداعى قوزعالىستاردىڭ قاراما-قايشىلىقتارىنىڭ ءوزى عالامدىق تەپە-تەڭدىك پەن ۇلى ۇيلەسىمنىڭ ساقتالۋىنىڭ كەپىلى ەكەنىن, قاراپايىم جاتىقتىعىنىڭ ءوزى تۇسىنىكتى جەڭىلدەتەتىنىنە قايران قالماس ەدى. Əل-كينديدىڭ بۇل شالىعى كەزىندە شىرىك پەن ب ۇلىك تۋدىرىپ, مۇسىلمان جاميعاتىنىڭ اراسىنا ىرىتكى, جارىقشاق سالدى. اباي ءال-كيندي مەن ونىڭ جولىن قۋشىلاردىڭ بۇل كەسىرلى كۇمəنىنە كۇمəنمەن قاراپ, ەگەردە: «ەندى اقيحات(تى) ءسۇيىپ, شىندى بىلمەك قۇمارىڭ بار بولسا, ادامشىلىققا لايىقتى ىقىلاستى قۇلاعىڭدى قوي. Əۋەلى ءدىن يسلامنىڭ جولىنداعى پەندەلەر يماننىڭ اقيحاتىن ءبىلسىن. يمان دەگەنىمىز ءبىر عانا يلانباقتىق ەمەس. سەن (əۋەلى): اللا تاعالانىڭ بىرلىگىنە, ۋə (جəنە) قۇراننىڭ ونىڭ ءسوزى ەكەندىگىنە, ۋə (جəنە) پايعامبارىمىز مۇحاممەد مۇستافا س اللاللاھۋ عəلəيھي ۋə سəللəم (وعان اللانىڭ سəلەمى مەن سالاماتتىق تىلەگىن ءنəسىپ ەتسىن) ونىڭ (اللانىڭ) تاراپىنان ەلشى ەكەندىگىنە يلاندىڭ (با؟). جə, (سونىمەن) نە ءبىتتى؟ سەن اللا تاعالاعا – اللا تاعالا ءۇشىن يمان كەلتىرەمىسىڭ, يə (نە بولماسا), ءوزىڭ ءۇشىن يمان كەلتىرەمىسىڭ؟ سەن يمان كەلتىرمەسەڭ دە, اللا تاعالاعا كەلەر ەشبىر كەمشىلىك جوق ەدى», دەگەن ۋəج ايتادى.
شىندىعىندا دا, ءال-كينديدىڭ زامانىندا يماننىڭ شارتتارى ءəلى تولىق نەگىزدەلمەپ ەدى. اباي ايتقانداي, ونىڭ سيفاتتارىنىڭ ماعىنالارى تۇگەلىنەن اشىلىپ, دəلەلدەنبەگەن, «جاسىرىن تۇرعان ساڭلاۋى» اشىلماعان تۇس بولاتىن. يسلام عۇلامالارىنىڭ اراسىنداعى بۇل باقاستىقتى ورشىتە تۇسۋگە ىنتالى توپتار دا بولدى. مىسالى, Əل-كينديدىڭ جوعارىداعى قۇران تۋرالى پىكىرىنە ورتاعاسىرلىق باتىس ەۋروپا عالىمدارى ەرەكشە دەن قويىپ, əسىرە əسپەتتەپ, وزدەرىنىڭ جات پيعىلدى مۇددەسىنە پايدالاندى. Əل-كيندي ءوزىنىڭ ءبىر تراكتاتىندا اللادان: ء«وزىن پəلساپالىق زەرتتەۋدىڭ تۋرا جولىنا تۇسىرە كور» دەپ جالبارىنىپ سۇراپ, گرەك فيلوسوفتارىنىڭ تəفسىرلەرى قۇرانعا قاراما-قايشى كەلگەن تۇستاردا, ەش ويلانباستان ولاردىڭ پىكىرلەرىن جوققا شىعارىپ وتىرسا دا, مۇسىلمان ءدىنتانۋشىلارى ءال-كينديدى قۇدايسىز (ەرەتيك) دەپ ەسەپتەدى. ونىڭ كوپتەگەن شىعارماسى جويىلدى (جيىنى 250-گە تارتا ەڭبەك جازعان, سونىڭ 40-قا جۋىعى عانا ساقتالعان)».
Əل-كينديدىڭ جولىن قۋشىلار, اباي ايتقان, ء«وزىمشىل شəكىرتتەر»: «جۇرتقا پايداسى تيمەك تۇگىلى ... راس سوزگە ور قازىپ, (جولىنا) تور جاسادى (قۇردى)». «ولار نە زامانعا دەيىن دۇنيەنىڭ ماتەرياليستىك بولمىسىنىڭ مəڭگىلىگىن دəلەلدەدى جəنە يسلامنىڭ ءدىني قاعيدالارىمەن (دوگمامي) كۇرەس جۇرگىزدى».
ولاردىڭ بۇل پىكىرلەرى ناعىز ەرەتيكتەر مەن اتەيستەرگە كۇنى كەشەگە دەيىن «ازىق بولدى». ال قازىر, ءال-كيندي دəلەلدەمەك بولعان سول بولمىستىڭ ءوزى مəڭگىلىك ەمەس ەكەنى (مىسالى, كۇن مەن جەر) عىلىمدا سەنىمدى تۇردە دəيەكتەلىپ, دəلەلدەنىپ وتىر.
Əل-كيندي بولمىسىنا كۇدىكتەنە قاراعان مۇحاممەدتىڭ اللانىڭ جەردەگى ەلشىسى – پايعامبار ەكەندىگىن, اتەيزمنىڭ نەگىزىن قالاعان كارل ماركستىڭ ءوزى دە مويىنداپ, ول: «يسلام – مۇحاممەدتىڭ ءدىني رەۆوليۋتسياسى», دەپ باعا بەردى.
مۇنىڭ تۇپنۇسقاداعى كەڭەيتىلگەن ماعىناسى: ادامزات ساناسىنداعى رۋحاني رەۆوليۋتسيا دەگەن ەمەۋىرىندى بىلدىرسە كەرەك-ءتى. سونداي-اق «كلاسسيكالىق يسلام» اتتى تۇبەگەيلى دە تۇجىرىمدى ەڭبەكتىڭ اۆتورى گ.ە. فون گريۋنەباۋم: «ادامزاتتىڭ تاريحىنداعى «مۇحاممەدتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ماڭىزى, ول اللانىڭ سىپاتىنا تەرەڭ ماعىنالى جاڭا تۇسىنىك بەردى. بۇل ونى قولدايتىن جاڭا ۇلگىدەگى قاۋىمداستىقتىڭ باسىن قوستى (بىرىكتىردى). ەڭ ماڭىزدى قورىتىندى مىنادا, ەگەر مۇحاممەد ماعىناسىن اشىپ بەرگەن اللا تۋرالى ۇعىم ونىڭ زامانداستارىنىڭ ويىنان شىقپاعان جاعدايدا, ونىڭ جولىن قۋشىلار بولماس ەدى جəنە قۇداي تۋرالى جاڭا ويلار ايتقان وزگەلەر سياقتى كوپ ۇزاماي-اق پايعامبار دا, ونىڭ ۋاعىزى دا ۇمىت قالعان بولار ەدى. الايدا مۇحاممەد جəنە ونىڭ ءىسى مۇنداي سىنعا توتەپ بەردى, سەبەبى ول, ەگەر وسىلاي ايتۋعا بولسا, اللا اتىنان عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ارابتاردىڭ اتىنان نەمەسە ءوزى ايتقانداي, ول ءوز حالقىنا (ۇممەتىنە) اراب پايعامبارى رەتىندە كەلدى», دەپ پايعامبارىمىزدىڭ ادامزات الدىنداعى ساۋاپ حاراكەتتەرىن جوعارى باعالادى.
ءتىپتى ءدىن اتاۋلىنىڭ دۇشپانى ماركسيزم-لەنينيزم ءىلىمى عالىمدارىنىڭ ءوزى اللانى جوققا شىعارا وتىرىپ, ونىڭ اللانىڭ سىپاتى مەن مۇحاممەدتىڭ «بىرلىك يدەياسىن» («ادامعا ادام – دوس, باۋىر») مويىنداۋعا ءمəجبۇر بولدى جəنە ونى كوممۋنيزم كودەكسىنىڭ ۇرانى ەتىپ الدى.
ءسويتىپ, تاۋحيد تالقىسىنىڭ قورىتىندىسىندا, Əل-كيندي تəۋباعا كەلدى.
بۇل ۇلى يدەيانى اباي دا يمان مەن ادامگەرشىلىكتىڭ باستى ۇستانىمى رەتىندە باعالاپ: «قۇداي تاعالا دۇنيەنى (كەمەل) كəمەلەتتى شەبەرلىكپەنەن جاراتقان ەكەن ھəم ادام بالاسىن ءوسسىن, ءونسىن دەپ جاراتقان. سول ءوسىپ-ءونۋ جولىنداعى ادامنىڭ تالاپ قىلىپ ىزدەنەر قارىزدى ءىسىنىڭ الدى – əۋەلى دوسىن كوبەيتپەك. ول دوسىن كوبەيتپەكتىڭ تابىلماعى ءوزىنىڭ وزگەلەرگە قولىڭنان كەلگەنشە دوستىق ماقامىندا بولماق» دەيدى. ياعني:
«دوسىڭا دوستىق – قارىز ءىس,
دۇشپانىڭا ءəدىل بول.»
ەندەشە, عۇلامالاردىڭ تəفسىرلەرىندە əر ءتۇرلى قيسىندا يشارا ەتىلىپ جۇرگەن: «قۇران – مۇحاممەد پايعامبارلاردىڭ ءمورى», دەگەن ىڭعايدا ايتىلاتىن ءتəمسىل-مəتەلدىڭ استارلى ماعىناسىن: قۇران – اللانىڭ ءسوزى, ال قۇراندى بەكىتكەن مىنا ءمور – «اللانىڭ ءوز ءمورى» دەپ تە قابىلداۋعا بولادى. اباي وسىعان يلانادى, ءبىز دە تولىق يلانامىز.
يسلامنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە: ءۋəيىس əۋليە سياقتى, مۇحاممەد پايعامبار پايعامبار بولماي تۇرىپ, «نۇرعا بولەنىپ» تۇرىپ, سول نۇردىڭ قايدان اراي شاشىپ تۇرعانىن بىلمەگەنى» سياقتى, تاڭعالىستان داعدارىپ قالعاندار دا بولدى. كەرىسىنشە, اللادان يمەنىپ, مۇحاممەدتىڭ مىسى باسىپ: «قيت ەتۋگە باتا الماي, تۋرا ءسوزىن ايتا الماي» ىشتەن تىنعان قاۋمي قاتارلى عالىمدار دا شىقتى. ال تəۋەكەلگە بارعان حاسس ءال-حاسس عۇلامالار ويىنا ساڭلاۋ تاۋىپ, اريستوتەلدىك قيسىنعا (لوگيكاعا) جۇگىندى. جۇگىنە وتىرىپ, اقىلمەن, ورنىقتى ۇعىممەن, قولدانىسقا قولايلى ءدىني تانۋ جۇيەسىن (راتسيونالدىق) ەنگىزۋگە باعىتتالعان مۋتازيليتتىك قوزعالىستى ومىرگە əكەلدى.
ولار يسلام قاعيدالارىن ءبىر تۇتاس جۇيەگە ءتۇسىردى, يسلامدى مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە ورنىقتىرىپ, ونى جالپىعا ورتاق مىندەتتى تۇردە ورىندالۋعا ءتيىستى شاريعاتتىق ەرەجەگە اينالدىردى. ءسويتىپ, بۇرىنعىداي əر دەڭگەيدەگى ءəرتۇرلى ءدىن عۇلامالارىنىڭ سوڭىنان ەرىپ, ءمىنəجات ەتۋدى توقتاتىپ, تەك اقىلعا نەگىزدەلگەن «كالام» ءىلىمىنىڭ ۇستانىم, ءدəستۇرىن قاعيدا ەسەبىندە قابىلدادى. الايدا ءVىىى عاسىردا ۋəسيل بەن اتا (749 جىلى قايتىس بولعان) مەن ءƏمىر بەن عۇبايدا (761 جىلى قايتىس بولعان) ءوزىنىڭ ۇستازى ءال-حاسان ال-باسريدان ءبولىنىپ شىقتى, ولاردى «جىكشىلدەر» – مۋتازيليتتەر دەپ اتادى. ولار وزدەرىن «əدىلەت پەن بىرلىككە» – «اھلۋ-ل-عادل ۆات-تاۋحيدكە» كەپىلدىك بەرەتىن وكىل ادامدار دەپ جاريالادى.
قالاي دەگەنمەن دە ءال-كينديدىڭ: ء«بىرىنشى (əۋەلگى) فيلوسوفياسىنداعى تاۋحيد كونتسەپتسياسى تەوريالىق پىكىرتالاستارعا قوسىلعان فيلوسوفيالىق ۇلەس بولىپ كورىنەدى». ول – تەولوگيالىق مəسەلەلەردى شەشۋدە فيلوسوفيالىق ءتəسىلدى قولدانۋدىڭ ۇلگىسى. وسى تۇرعىدان العاندا Əل-كينديدىڭ ء«بىرىنشى (əۋەلگى) فيلوسوفيا تۋرالى» ەڭبەگى كەلەسى ۇرپاققا دا «كيتاب فيت-تاۋحيد» رەتىندە قاشاندا ء«بىرىنشى (əۋەلگى) فيلوسوفيا» بولىپ قالا بەرەدى».
ءبىز ءۇشىن مۇنداي ماڭىزعا يە ماڭگىلىك ءتافسىر – ابايدىڭ «قاراسوزدەرى». مىنە, وسى ۇعىمداردى تولىق ءتۇسىنىپ, كامىل قابىلداپ, يمان ۇيىتۋعا بەت الساڭ عانا ابايدىڭ «جۇمباعىن» شەشۋگە ىنتا-ىنتىزارىڭمەن, شىن پەيىلمەن دەن قويعانىڭ. «ايتپەسە, جوق...» (اباي).
تۇرسىن جۇرتباي,
جازۋشى-عالىم