تۇركسىب قالاي سالىندى؟

1914 جىلى رەسەي تەمىرجول مي­نيسترلىگى قازاقتان شىققان تۇڭعىش ين­جەنەرلەردىڭ ءبىرى مۇحامەتجان تىنىشباەۆتى ارىس – پىشپەك تە­مىر­جول جوباسىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. 1917 جىلى توڭكەرىس بۇرق ەتە قالعاندا تەمىرجول قۇرىلىسى بۋرنوە ستانساسىنا جەتكەن ەدى. كەيىن جۇمىس جالعاستىرىلىپ, 1924 جىلى لۋگوۆوي –پىشپەك جەلىسى ىسكە قوسىلدى.

توقتاپ قالعان جوبانى سول كەزدە جۇلدىزى جارقىراپ تۇرعان تۇرار رىسقۇلوۆ قايتا جانداندىرادى. ول 1926 جىلى رەسەي حالىق كوميسارلارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ماسكەۋگە بارىسىمەن تۇركىسىبتى سالۋدى قولعا الدى. بۇل ءىستى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن تۇركىستان – ءسىبىر تەمىرجولىن سالۋعا جاردەمدەسۋ كوميتەتى (كومسود) قۇرىلىپ, ت.رىسقۇلوۆ ونىڭ توراعالىعىنا بەكىتىلدى. ورتالىقتان قاجەتتى قارجى, جۇمىس جانە تەحنيكا كۇشى ءبولىندى. تۇركسىب تەمىر جولىنىڭ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتىن ارتتىرۋداعى قاجەتتىلىگىن جەتە تۇسىنگەن تۇرار رىسقۇلوۆ 1924 جىلدان بۇل جەلىنىڭ ەرەكشە  ماڭىزىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ كەلدى.

جالىندى تۇرار 1927 جىلى لۋگو­ۆويعا كەلىپ, جيىن وتكىزىپ, ۇگىت-ناسيحات, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. تۇركسىب قۇرىلىسى ەكى جاقتان, سەمەيدەن, وڭ­تۇستىكتە لۋگوۆوي ستانساسىنان باس­تالاتىندىقتان, جالپى قۇرىلىستىڭ ەكى باسقارماسى – وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك باسقارمالارى قۇرىلدى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ينجەنەر مۇحامەتجان تىنىشباەۆ وڭتۇستىك باسقارماسىنىڭ جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.

جوبانىڭ جۇمىستارىن قايتا جۇرگىزۋ ءۇشىن 14 پارتيا قۇرىلىپ, ونىڭ التاۋى – پىشپەك, سەگىزى سەمەي جاقتان تەمىرجول سالىناتىن جولدى قايتا قاراپ شىعىپ, ەسكى جوباعا ءتۇرلى وزگەرىس پەن تۇزەتۋ ەنگىزدى. جوبالىق-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا پىشپەك – الماتى اراسىن بايلانىستىراتىن بىرنەشە جوبا جاسالادى. قورداي جوباسى – لۋگوۆويدان شىققان تەمىرجول پىشپەك – قورداي – وتار – الماتىنى جالعايدى. ال شوقپار جوباسى – لۋگوۆوي – شۋ  – شوقپار – وتار – الماتى بويىنشا ءوتىپ, قىرعىز جەرىنە كىرمەيدى.

ت.رىسقۇلوۆ باسقارعان ارنايى كوميتەت تۇركسىبتى پىشپەك قالاسىنان قورداي ارقىلى اسىرۋ جوباسىن ءتيىمسىز, 20-30 شاقىرىم جەردىڭ تاۋىن بۇزىپ, تاسىن جارىپ جول سالۋ اۋىر, مول قارجى, كوپ كۇشتى تالاپ ەتەدى ءارى قىستىڭ بوراندى كۇندەرىندە قار ءۇرىپ, جولدى جاۋىپ تاستايدى دەپ, شوقپار جوباسىنا باسىمدىق بەرىپ, ونى لۋگوۆويدان الماتىعا شۋ ارقىلى تارتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.

تۇپكىلىكتى شەشىم ءۇشىن, ياعني شوقپار نەمەسە قورداي جوبالارىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋدا تەك ماماندار عانا ەمەس, قازاقستان مەن قىرعىزستان باسشىلىعى مەن جۇرتشىلىعى اراسىندا قىزۋ تالاس بولدى. شوقپار جوباسىنىڭ جەڭىسكە جەتۋى 22 ملن سوم ۇنەمدەۋگە, قۇرىلىستى مەرزىمىنەن 1 جىل بۇرىن اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەمىرجول وتىن رەتىندە ول كەزدە ماڭىزدى سەكسەۋىلى مول مويىنقۇمعا جاقىن وتەدى دەلىنگەنمەن, قازاقستان مەن قىرعىزستان باسشىلىعى اراسىنداعى ىمىراسىز كۇرەس ورىن الدى. بۇل باسەكەلەستىكتە شەشۋشى ءرولدى ت.رىسقۇلوۆ, س.قوجانوۆتار اتقارىپ, ونى قازاقتىڭ پايداسىنا شەشىپ بەردى. ناتيجەسىندە بۇل جوبا ءبىزدىڭ شۋ ستانساسىن ايماقتاعى ماڭىزدى تەمىرجول تورابى ستانساسىنا, ال پىشپەكتى تەمىرجول تۇيىعىنا اينالدىرادى.

تۇركسىب تاريحىن زەرتتەگەن م.پەين دەگەن امەريكالىق عالىم ت.رىسقۇلوۆتىڭ شەشۋشى ءرولى تۋرالى: «ناتيجەسىندە سوۆناركوم جانىنداعى تۇركىستان ء–سىبىر تەمىرجولىن سالۋعا جاردەمدەسۋ كوميتەتى (كومسود) قۇرىلدى, ول ونىڭ توراعاسى رەتىندە ت.رىسقۇلوۆ باستاعان ءسىبىر ولكەسى, وزبەك كسر جانە قازاق كسر ۇكىمەتىنىڭ وكىلدەرىنەن تۇردى. ت.رىسقۇلوۆ كوميتەتتىڭ تەمىرجول باعىتىن سالۋ جانە ونى قارجىلاندىرۋ, كادرلاردى ىرىكتەۋ جانە جەرگىلىكتى ونەركاسىپتى قايتا قۇرۋ ساياساتى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر بو­يىنشا شەشۋشى ءرول اتقاردى. ول تۇركسىبتى ساياسي سۇيەمەلدەۋ رەتىندە ارەكەت ەتتى», دەپ جازدى.

حالىق كوميسسارلار كەڭەسى 1927 جىلدىڭ اقپان ايىندا تۇركسىب قۇ­رىلىسىن «ەكپىندى قۇرىلىس» دەپ جاريالاپ, ونى قامتاماسىز ەتۋ جانە قارجىلاندىرۋ جاعىنان ارتىقشىلىق بەردى.

تۇركسىب تەمىرجولى 1930 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا تالدىقورعانعا جەتەر تۇستاعى وگىز-قورعان دەگەن جەردە ءتۇيىستى. 1926 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1931 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ ارالىعىندا 1440 شاقىرىم تەمىرجول توسەلدى. سو­تسياليستىك تاسىلمەن وگىز-قورعان ستانسا­سىنىڭ اتى اينابۇلاق دەپ وزگەرتىلدى.

قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى 1930 جىلعى باعا بويىنشا 203,5 ملن سومدى قۇراعان, ياعني 1 شاقىرىم تەمىرجول 141 مىڭ سوم تۇرعان. ارينە, بۇل سانداردىڭ قازىرگى وقىرمان ءۇشىن ەشقانداي ما­عىناسى جوق. بىراق سالىستىرمالى تۇردە العاندا, ول كەزدە قازاقستان جىلىنا 20 ملن سوم شاماسىندا سالىق جينايتىن.

شۋ ستانساسىنىڭ نەگىزى 1928 جىلى توعاي اۋىلىنىڭ قاسىندا قالاندى. ونىڭ تۇرعىندارىن نەگىزىنەن تەمىرجولدا ىستەيتىن رەسەي مەن ۋكراينادان كوشىپ كەلگەن جۇمىسشىلاردىڭ وتباسىلارى قۇرادى.

تۇركسىبتى سالۋدىڭ باستى ماقساتى – كەڭەس وداعىنىڭ ماقتانى شەتەلدەردەن ساتىپ الۋعا تاۋەلدىلىگىن جويۋ ءۇشىن وڭتۇستىك رەسپۋبليكالارداعى ەگىس­تىك جەرلەردى ماقتاعا بوساتىپ, ال ول جەرلەردەگى حالىققا قاجەت بيدايدى سىبىردەن, قازاقستاننان جەتكىزۋ بولاتىن.

تۇركسىب قۇرىلىسى تۋرالى بۇل اقپارات ايدىڭ بەرگى كۇن تۇسەتىن جاعى, ال كولەڭكە جاعىنىڭ بەينەسى قانداي ەدى؟

ۇلتتىق ايماقتاردا ورنالاسقان ءىرى وندىرىستىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرعاندا جەرگىلىكتى كادرلار جوق دەگەن جەلەۋمەن ىشكى رەسەي مەن ۋكراينادان جۇمىسشىلار اكەلۋ كوممۋنيستەردىڭ سۇيىكتى تاسىلىنە اينالدى. بۇل پاتشالىق وتارلىق ساياساتتىڭ حالىقتار دوستىعى دەگەن جابۋمەن قايتا جاندانۋى ەدى. قۇرىلىسقا بۇكىل كەڭەس وداعىنان جۇمىسشىلار اعىلىپ كەلگەن, ءبىر ۋاقىتتا بۇل جوبادا 50 مىڭعا دەيىن ادام ىستەگەن دەگەن مالىمەت بار. قازاق نەگىزىنەن قارا جۇمىسپەن اينالىسقان. م.پەين ت.رىسقۇلوۆتىڭ جۇمىسقا قازاقتى تارتۋ ءۇشىن قاجىرلى ەڭبەك ەتكەنىن اتاپ وتەدى. ونىڭ ايتۋى بويىنشا: «كومسودتىڭ نەگىزگى جۇمىسى كادر ماسەلەسىن قاراستىرۋ بولدى. قازاقستان جۇمىسقا قابىلداۋ جونىندەگى كوميسسارياتپەن كۇرەسىندە تۇركسىب مىڭداعان قازاققا جۇمىس بەرىپ, ولاردى ونەركاسىپتىك ەڭبەككە باۋليدى دەگەن ۇمىتپەن تاباندى جانە تابىستى بولدى. قازاقتى قۇرىلىس جۇمىستارىنا تارتۋ قازاقستاندىق پرولەتارياتتىڭ ناتيۆيتسياسى بويىنشا ەڭ ماڭىزدى پروبلەما بولىپ تابىلدى. تەمىرجول قۇرىلىسى شەتكەرى ايماقتا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان جۇمىسشى تابىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە كوشپەلىلەردىڭ وتىرىقشىلىققا كوشۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى. قۇرىلىس ءۇشىن ون مىڭداعان قارا جۇمىسشى قاجەت بولعاندىقتان, قازاقتىڭ ەداۋىر سانىن جيناعان جاع­دايدا تۇركسىب جەرگىلىكتى قۇرىلىس كادر­لا­رىنىڭ كورپۋسىن جىلدام قۇرۋ پەرسپەكتيۆاسىن بەردى».

جەرگىلىكتى بيلىك الىپ قۇرىلىس قازاق سوتسياليستىك پرولەتارياتىنىڭ, ياعني جۇمىسشى تابىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ كۇتكەنىمەن, كەڭەس وداعىنىڭ ناركومپۋت مينيسترلىگى جۇمىسشىلاردىڭ 75 پايىزىن ىشكى رەسەيدەن اكەلۋدى ۇسىندى. قۇرىلىس جۇمىستارىنا جەرگىلىكتى قازاقتى تارتۋ وتە تارتىستى ءوتتى. ورىس جۇمىسشىلار ءوز بىلىكتىلىگىمەن بولىسەدى, قازاق پرولەتارلار تابى قالىپتاسادى دەگەن ءۇمىت اقتالمادى. جۇمىسقا الىنعاننىڭ وزىندە دە قازاق ەڭبەكشىلەرى جەر قازۋ, تاس سىندىرۋ سەكىلدى تەك اۋىر دا قارا جۇمىسقا تارتىلدى. رەسەيدىڭ ىشكى جاعىنان كەلگەن ورىس جۇمىسشىلارى باسقا تىلدە سويلەيتىن, ءدىنى باسقا كوشپەلىلەرمەن ءوزارا تۇسىنىستىك ورناتا المادى. قازاق جۇمىسشىلارى كاسىپوداق, كووپەراتيۆتەرگە كىرگىزىلمەدى. ولار جۇمىستى ارتەل تۇرىندە اتقاردى. ارتەل باسىندا ورىس بريگاديرلەرى تۇردى. قازاق جۇمىسشىلارى ءۇشىن جەرگىلىكتى اۋا رايى ۇيرەنشىكتى, قيىندىققا ءتوزىمدى, تاپسىرىلعان جۇمىس كولەمىن تالاپ ەتىلگەن مەرزىمدە ورىنداعانىمەن, ولارعا جالاقى ۋاقتىلى تولەنبەدى, قول كوتەرۋ, تابىستارىن يەمدەنىپ كەتۋ فاكتىلەرى ورىن الدى, ولاردىڭ ارىز-وتىنىشتەرى مۇلدەم قارالمادى.

كەڭەس وكىمەتى وندىرىستە العاش رەت پايدا بولعان قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ ودان دا كوپتەپ كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ولارعا قىزىل ارميا ارداگەرلەرى, جاس جۇمىسشىلار مارتە­بەسىن بەردى. بىراق ۇلتتىق ازشىلىقتى وزدەرىنەن كەم سانايتىن ورىس جۇمىس­شىلار قازاققا بەرىلگەن جەڭىلدىكتەردى كىرپىدەي جيىرىلىپ تەرىس قابىلدادى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ «جەرگىلىكتەندىرۋ» سايا­ساتىنا سايكەس الىپ قۇرىلىس جۇ­مىسىنا قاتىسا باستاعان قازاق ەڭ­بەك­شىلەرىنە باسقا ۇلتتاردىڭ وش­پەندىلىگى ادام ايتقىسىز ەدى. ولار كەم دەگەندە قازاقپەن سويلەسكەندە دورەكى, بوعاۋىز سوزدەردى قولدانىپ, شەكتەن شىعا اس­تامشىلىق كورسەتەتىن. ورىستىڭ ەڭ سۇيىكتى ىستەرىنىڭ ءبىرى – اسحانالاردا شوش­قانىڭ مايىن قازاقتىڭ اۋزىنا, ال­دىنداعى نانىنا كەنەتتەن جاعىپ جىبەرۋ بولاتىن.

شەتەلدىك عالىم م.پەين: «قازاق ءۇستىرت مۇسىلماندار سانالعانىمەن, ءدىني شەكتەۋلەردى بۇلجىتپاي ۇستاناتىن. قازاق ءۇشىن دوڭىز ەتىن جەمەۋ مۇسىلمان بولىپ قالۋدى ءبىلدىردى. بۇل ءوز بولمىسىن سەزىنۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەدى», دەپ ءادىل جازدى.

قازاق جۇمىسشىلارى بىردەن پرولە­تارياتقا اينالىپ كەتكەن جوق. ولار اتا ءداستۇرى بويىنشا ءمىنىس ات, تازى ۇستاۋعا تىرىستى. ماس ورىس تاراپىنان تازى يتتەردىڭ قۇيرىعىن كەسىپ, اتتارىن دالاعا ايداپ جىبەرۋ وقيعالارى ورىن العان.

1928 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا تۇركسىبتىڭ سەرگيوپول تارماعىندا ۇلكەن ۇلتارالىق قاقتىعىس ورىن الدى. جۇمىس ورىندارى ءۇشىن قازاقپەن باسەكەگە تۇسۋگە, ءوز ماماندىقتارىن ۇيرەتۋگە نارازى 400-گە جۋىق ورىس جۇمىسشىلار كوزدەرىنە تۇسكەن كەز كەلگەن قازاقتى ۇرىپ-سوعا باستايدى. ولار بۇدان بۇرىن قازاق جۇمىسشىلارىنا ءوز ماماندىقتارىن ۇيرەتۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىققان ەدى. ولار ابوريگەندەردى, ياعني جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جەك كوردى جانە ولاردان قاۋىپتەندى. «قازاقتى قازاق بولعانى ءۇشىن ەمەس, ەۋروپالىقتار بولماعاندىعى ءۇشىن جەك كوردى», دەپ كورسەتەدى م.پەين.

جەرگىلىكتەندىرۋ ساياساتىنا ساي­كەس قازاقتىڭ تۇركسىبتەگى جۇمىس ورىن­دارىنىڭ كەم دەگەندە جارتىسىن قۇراۋعا قاقىسىنا قاراماستان, قۇرىلىستى جۇرگىزۋشىلەر ۇكىمەت نۇسقاۋلارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا بارىنشا كەدەرگى جاسادى. قۇرىلىس بارىسىندا جۇمىسشىلار عانا ەمەس, جوبانىڭ اكىمشىلىگى تارپىنان وسىنداي راسيستىك كوپتەگەن ءىس-ارەكەت ورىن الادى. قاتاڭ شاراسىز ۇلتارالىق ارازدىقتى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن تۇسىنگەن بيلىك سەرگيوپول ب ۇلىگىن باستاعانداردى ءولىم جازاسىنا كەستى.

تۇركسىب قۇرىلىسى يندۋستريالاندىرۋ, ۇجىمداستىرۋ جانە تاپ كۇ­رەسىنىڭ قولدان كۇشەيتىلگەن كە­زىندە, زيانكەستەردى, بۋرجۋازيالىق ۇلت­شىل­داردى قۋ ۇران­دارىمەن جۇزەگە اسى­رىلدى. قازاق حالقى تۇركسىب جانە ونىڭ قۇرىلىسىنا قازاق تابيعاتىنا جات, بوتەن, بەيتانىس دۇنيە رەتىندە قاراعانىمەن, سول جىلدارى كۇشپەن جۇرگىزىلگەن ۇجىمداستىرۋ جانە كۇش­­تەپ وتىرىقشىلىققا كو­شىرۋ, جوق­شىلىق, الداعى اشتىق قاۋپى قا­زاقتىڭ كەدەي توپتارىنىڭ قۇرىلىسقا كەلۋىنە ۇلكەن اسەر ەتتى جانە تۇرتكى بولدى. «قۇ­داي جۇگىرتپەگەن سيىردى بۇزاۋ جۇ­گىرتەدى» دەگەننىڭ كەبى وسى شىعار؟

قۇرىلىسقا نەگىزىنەن جاتاقتار جانە مالى جوق قازاق كەدەيلەرى اعىلىپ كەلدى. سول كەزدەگى ستاتيستيكا ولاردىڭ كوپشىلىگى 30-دان اسپاعان, ۇشتەن ءبىرى 20-داعى قازاق جاستارى ەدى. عايىپتان جۇمىسشىلار اراسىندا اشكەرەلەنگەن باي بالالارى تاپ جاۋلارىن قۋ ناۋقانىنىڭ شەڭگەلىنە ىلىكتى. كوشپەلىلەردىڭ «قوسشى» كووپەراتيۆ قوعامى رەسپۋبليكانىڭ ەڭ الىس تۇكپىرلەرىندەگى قازاق جاستارىن قۇرىلىسقا تارتۋعا كۇش جۇمسادى. سەرگيوپولدەگى ۇلتارالىق قاقتىعىس كەڭەستىك بيلىككە تاپ جاۋلارىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە سىلتاۋ بولدى. اتامان دۋتوۆتىڭ قۇيىرشىقتارى, اقگۆار­دياشىلاردى ىزدەۋمەن قاتار باي-مولدا تۇقىمدارىن اشكەرەلەۋ ناۋقانى قوسا جۇرگىزىلدى.

ەكىنشى جاعىنان, قازاق جۇمىس­شى­لارىنىڭ اۋىر جۇمىس ءۇشىن از اقى الۋى, تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋدى تالاپ ەتپەۋى, كاسىپتىك جاعىنان بولا­شاقتارىنىڭ ب ۇلىڭعىرلىعى تۇركسىب قۇرىلىسىنىڭ باسشىلارىنا قارجى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەر­دى. قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ سونداي ناشار تۇرمىستىق جاعدايلارعا شىداۋى ولاردىڭ بۇرىن ودان دا قيىن ءومىر سۇر­گەندىكتەرىمەن, ءسىڭىرى شىققان كەدەيلەر اراسىنان شىققاندىقتارىمەن تۇسىندىرسە بولادى.

باسقا ۇلت ماماندارى قازاق ناشار جۇمىسشىلار, ولاردان پرولەتاريات شىقپايدى, قۇرال-جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەي المايدى, شاي ىشۋگە كوپ ۋاقىت جۇمسايدى جانە ت.ب. دەپ كوپە-كورىنەۋ تەرىس باعا بەردى. قازاق بريگادالارى ەڭ اۋىر جۇمىسقا جەگىلدى, ورىس جۇمىسشىلارىنان ءۇش ەسە كەم جالاقى الدى. وزدەرىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن بىلمەگەن ساۋاتسىز قازاق جۇمىسشىلارى الايااقتاردىڭ جەمى بولدى.

قازاقتىڭ وندىرىسكە تەز ەنۋىنە ولاردىڭ ورىس ءتىلىن جەتە بىلمەگەندىكتەرى دە كەدەرگى كەلتىردى. ت.رىسقۇلوۆتىڭ قا­زاق جۇمىسشىلارىنا قاجەتتى قۇ­رالداردى بەرىپ, ونى مەڭگەرۋگە ۋاقىت بەرسە, ولاردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى ورىس جۇمىسشىلارىمەن تەڭەسەدى دەگەن تۇجىرىمداماسىن اتباسار ءتۇرلى ءتۇستى مەتالدار زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە دالەلدەنگەن ەدى. قازاق جۇمىسشىلارى ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە بىلىكتى جۇمىسشىلار دەڭگەيىنە كوتەرىلە بىلگەن.

ت.رىسقۇلوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنا قاراماستان, تۇركسىب قۇرىلىسىنا تارتىلاتىن جۇمىس كۇشىنىڭ 50 پايىزىن جەرگىلىكتى قازاق قۇراۋى كەرەكتىگى تۋرالى بۇيرىق ءىس جۇزىنە اسقان جوق. ستا­تيستيكالىق مالىمەت بويىنشا قازاق جۇمىسشىلار جالپى جۇمىس كۇشىنىڭ تۇركسىبتىڭ سولتۇستىك بولىگىندە ەڭ كوپ دەگەندە 26 پايىزىن, وڭتۇستىك بولىگىندە 20 پايىزىن عانا قۇراعان.

قۇرىلىستىڭ سوڭىنا قاراي تۇركسىب قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا باسشىلىق مانساپتارىندا بار بولعانى 145 وقى­عان قازاق جۇمىس ىستەدى. بۇل بارلىق باسشىلىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ 5 پايىزى عانا ەدى. ولاردىڭ 25-ءى جوعارى مانساپتاردى يەلەندى. تەحنيكالىق پەرسونالدىڭ 8,2, اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ 8,7 پايىزىن قازاق قۇرادى.

قازاق جاستارى بىلىكتى جۇمىس­شى­لاردىڭ دەڭگەيىن دە, جوعارى تەحني­كالىق ماماندىقتاردى دا جىلدام يگەرە الاتىندىقتارىن كورسەتتى. اشتىق اپاتىنان قازاق سانىنىڭ كەمىپ, رەس­پۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 35 پايىزىن قۇراعاندىعىنا قاراماستان, ەلدەگى ونەر­كاسىپ جۇمىسشىلارىنىڭ 41 پايىزى قازاق جۇمىسشىلارىنان تۇردى.

تۇركسىب تەمىرجولى جوباسى 1926 جىلدىڭ سوڭىندا باستالىپ, 1931 جىل­دىڭ قاڭتار ايىندا ىسكە قوسىلعان كەزگە دەيىنگى ارالىقتا قازاقستاندا ءتۇبىرلى وزگەرىستەر ورىن الدى. بايلار تاپ رەتىندە جويىلىپ, ۇجىمداستىرۋ حالىقتىڭ بۇرىنعى ءومىر ءسۇرۋ سالتىن بۇزىپ, كوپتەگەن اۋداندا ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الا باس­تادى جانە اشارشىلىق 1932–1933 جىلدارى شۋ بويىندا قاھارىنا مىنگەندە وسى جولمەن ءارلى-بەرلى جۇيتكىگەن وتاربالار جەرگىلىكتى حالىقتى قۇتقارۋ ءۇشىن ءبىر قاپ بيداي دا اكەلگەن جوق.

تۇركسىب تەمىرجول قۇرىلىسىن ءسوز ەتكەندە شۋ ستانساسىنان مويىنقۇمعا سۇعىنا سالىنعان ۇزىندىعى 230 شا­قىرىمدىق «ۋزكوكولەيكا» تۋرالى ايتا كەتۋ كەرەك. جەرگىلىكتى كادرلار وسى تە­مىر­جول باعىتىن ۇزاق جىلدار باس­قاردى.

مويىنقۇم قۇمدارىنداعى تەمىرجول 1928-1956 جىلدارى جۇمىس ىستەدى جانە سەكسەۋىلدى اكەتۋگە ارنالعان جوبا بولدى. قۇمدا سەكسەۋىل قيراتۋ بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدا جۇزەگە اسىرىلدى. تراكتورلار جۇپپەن ءجۇردى, ارتىنان اۋىر شىنجىر سۇيرەپ اپاردى. سەكسەۋىل تامىرىمەن ج ۇلىنىپ, شۇڭقىرلار قالدى. «ۋزكوكولەيكادا»  توت باسقان رەلستەر, شىرىگەن شپالدار ساقتالعان.

قورىتىندىلاي كەلە, تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ باسقا باعىتتا ەمەس, شۋ ارقىلى ءوتىپ, شوقپار اسۋىنان ءارى قاراي الماتىعا بەت الۋىنا ت.رىسقۇلوۆ, م.تىنىشباەۆ, س.قوجانوۆتاردىڭ ىقپالى زور بولعان. بۇل ازامات­تاردىڭ شۋ ۆوكزالىندا كەم دەگەندە بارەلەفتەرى تۇرۋى كەرەك ەمەس پە؟

قايرات ساكي,

قازاقستان جازۋشىلار

وداعىنىڭ مۇشەسى