كيىك كەسىرى: شارۋالار وتەماقى سۇرايدى

القاپتى تاپتاپ تاستادى

باتىسقازاقستاندىق شارۋالار­دىڭ كەيىنگى جىلدارى ەسەپسىز كو­بەيىپ كەتكەن كيىكتەن زارداپ شە­گىپ, اشىنعان داۋىسى تالاي جەرگە جەتكەنىمەن, ازىرگە ناتيجە بولماي تۇر. جالپى, الەم بويىنشا جويى­لىپ بارا جاتقان اقبوكەن سانى اقجا­يىق ولكەسىندە مولشەردەن تىس ءوسىپ كەتتى. عالىمداردىڭ بيو­لوگيالىق نەگىزدەمە­سى بويىنشا ورال پوپۋلياتسياسىنداعى كيىكتىڭ وپتيمالدى سانى 500 مىڭ باس­تان اسپاۋى كەرەك. ال قازىر بيىلعى ءتولىن قوسقاندا وڭىردەگى اقبوكەن سانى 2 ملن­ باسقا جەتىپ قالعان.

ء«بىزدىڭ وبلىستىڭ اقجايىق, بوكەي ورداسى, جاڭاقالا, جانىبەك, قازتالوۆ, تاسقالا جانە بايتەرەك اۋداندارىنداعى 8 ملن گەكتار­دان اسا اۋماقتى كيىك جايلاپ ءجۇر. كەيىنگى جىلدارى قولعا الىنعان قورعاۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە كيىك سانى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 40 پايىزدان اسا كوبەيىپ, 1 ملن 130 مىڭ باسقا جەتىپ وتىر. بيىل­عى ءتولدى قوسقاندا بۇگىندە كيىك سانى كەمىندە 1,8 ملن باسقا جەتىپ وتىر دەگەن بولجام بار», دەيدى با­تىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعى باسقارماسى باس­شى­سىنىڭ ورىنباسارى رۇستەم زۇلقاشەۆ.

ارينە, مەملەكەت قورعاۋىنا الى­نىپ, قانشا قاراجات جۇمسال­عان سوڭ كيىك­تىڭ كوبەيگەنى دە دۇ­رىس. بىراق تابيعي ارا ­سالماق بۇ­زى­­لىپ, ميلليونداعان كيىك­تىڭ تابا­نى استىندا جايىلىم, شابىن­دىق جانە ەگىس القاپتارى تاپتالىپ, سۋات جەتىسپەيدى, مۇنىڭ زاردا­بىن جەرگىلىكتى حالىق, شارۋالار تارتىپ وتىر.

رۇستەم مۇلكاي ۇلىنىڭ اي­تۋىن­­شا, باتىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ تاپسىرما بەرىپ, كيىك كەلتىرگەن زالال كولەمىن ەسەپ­تەۋ ءۇشىن ءار اۋداندا كوميسسيا قۇرىل­عان ەكەن. بۇل كوميسسيا ءاربىر شارۋاشى­لىق­تىڭ تارتقان شىعىنىن ەسەپتەپ اكت جاساقتاپ, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا ۇسىنىپ وتىر.

«قازىرگى ەسەپ بويىنشا بيىل وبلىس اۋماعىندا كيىكتەر 1 289,7 مىڭ گا ال­قاپتى تاپتاپ, 1 207 شا­رۋاشىلىقتىڭ ەگىس­تىگى, شا­بىن­دىعى مەن جايىلىمىنا زالال كەل­تىرىلگەن. بۇل زالالدىڭ كو­لە­مىن اۋىل­ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ءال­سىن-ءالى­ ۇسىنىپ وتىرمىز», دەيدى ر.زۇلقاشەۆ.

ءۇمىت – ۇكىمەتتىك وتەماقىدا

قازاقستان زاڭدارىندا كيىك كەلتىر­گەن زالالدى وتەۋ بويىن­شا بەكىتىلگەن ادىستەمە جوق ەكەن. باتىس قازاقستان وبلى­سى­ اكى­مىنىڭ كومەك سۇراعان حات­تا­رى اۋىل شارۋاشىلىعى, ەكو­لو­گيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيستر­لىگىندە جاتىر.

«بيىل ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا كيىك ميگراتسياسى جاڭاقالا اۋدانى اۋماعىندا ءجۇردى. قازىرگى ۋاقىتتا 122 شارۋا قوجالىعى اق­بوكەننەن زارداپ شەككەنىن دا­لەل­دەپ, 125 اكت جاساپ تاپسىردى. كيىك تۇياعىنا تاپالعان جەر – 130,6 مىڭ گا. بارلىق قۇجاتتى وب­لىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسىنا جولدادىق», دەي­دى جاڭا­قالا اۋدانىنىڭ اكىمى ال­پا­مىس كوشكىنباەۆ.

ءتۇز تاعىسىنان ەڭ كوپ زار­داپ شەككەن ءوڭىردىڭ ءبىرى – قازتالوۆ اۋدانى. اۋداندا ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا 204 شارۋا قوجالىعى­نىڭ جالپى اۋماعى 202 794,25 گا جەردى كيىك بۇلدىرگەنىن انىقتاعان. مۇ­نىڭ ىشىندە جايىلىم – 200 148,6 گا, شابىندىق – 2 512,5 گا, ەگىستىك – 125 گا جانە باۋ-باقشا – 8 گا.

ء«بىزدىڭ اۋداننان اقپاتەر, قاراوبا, قوشانكول, تەرەڭكول, بوستاندىق, قايىڭدى, قاراسۋ, جاڭاجول, قازتالوۆ, تالدىاپان جانە بىرىك اۋىلدىق وكرۋگتەرى قات­تى زارداپ شەكتى. مال جايىلىمىنان 100 پايىز ايىرىلىپ قالعان اۋىلدار بار. ءبىز قالىپتاسقان جاع­دايدى قاعازعا قاتتاپ, دالەلدەر مەن دەرەكتەردى وبلىستىق اۋىل شا­رۋاشىلىعى باسقارماسىنا جانە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ابزال قۇسپانعا جولدادىق», دەيدى قازتالوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى اسلانبەك سارقۇلوۆ.

دەپۋتات دەمەكشى, جازعى ەڭ­بەك دەمالىسىنا شىعىپ, ەلگە كەل­گەن دەپۋتات ابزال قۇسپان شارۋا­لار­دىڭ شاعى­مى­نا بايلانىستى باتىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىن تۇگەل ارالاپ, حالىقپەن جۇزدەسىپ قايتقان.

«جاعدايدى ءوز كوزىممەن كور­دىم, الاڭ­داۋعا نەگىز بار. بيىلعى جاز­دىڭ ءوزى ءجيى قۇبىلىپ, بىردە ىستىق, بىردە جاڭبىر الماسىپ تۇر. كوپتى كورگەن قارتتاردىڭ ايتۋىن­شا, الداعى قىستىڭ دا تو­سىن سىيى از بولمايتىن سياق­تى. قازاقتىڭ تالاي عاسىر سىنال­عان قويان جىلى كەلە جاتىر. ال جەرگىلىكتى شا­رۋالار قىسقا قاجەتتى مال ازىعىن جيناي الماي وتىر. جايىلىم جۇتاڭ, مال ارىق. شابىندىق تاپ­تالعان, ءشوپ جوق. باتىس قازاق­ستان وب­لىسىنىڭ شارۋالارىنا رەس­پۋب­ليكا بيۋدجەتىنەن قولداۋ كەرەك. ايتپەسە جۇت بولىپ, مال قى­رىل­عالى تۇر», دەيدى ابزال تەمىرعالي ۇلى.

 قامىس-ساماردا سۋ تاپشى

كوپشىلىك ورال پوپۋلياتسيا­سىن­داعى كيىك سانىنىڭ كەنەتتەن كۇرت كوبەيىپ, كوزگە كۇيىك بولعانىن تۇ­سىنبەيدى. ونىڭ سەبەبى دە بار.

«بۇرىن كيىكتىڭ «اتاقونىسى» جاڭا­قالا اۋدانىنداعى قامىس-سامار كولدەرى ماڭىندا, سونداي-اق بوكەي ورداسى مەن تايپاق جەرىندە, سوسىن كاپۋستين يار اس­كەري پوليگونى ورنالاسقان نارىن قۇمىندا بولدى. بەرتىن كەلە ول اۋماقتاردا وزەن-كول تارتىلىپ, توعاندار كەۋىپ قالدى. قۋاڭشىلىق سالدارىنان سۋات ىزدەگەن كيىك وزەن جاعالاپ جوعارى ورلەدى. بيىل ءتىپتى كيىكتىڭ ءبىر بولىگى رەسەي جەرىنە ءوتىپ كەتتى. ءبىز كيىكتى تابيعي ارەالىنا قايتارۋ ءۇشىن بۇرىنعى مەكەندەگەن جەرىنە سۋ جىبەرۋگە, شولەيت ايماقتاردى سۋلاندىرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. اقبوكەندەردى اتۋ نە اۋلاۋ ارقىلى تۇيتكىلدى تۇبەگەيلى شەشە المايمىز. دالا جانۋارىنىڭ ءبىز بىلەتىن تاريحي مەكەنىنە ورالۋىنا ىقپال ەتۋىمىز قاجەت, ول ءۇشىن سۋات جاساۋ – كەزەك كۇت­تىرمەيتىن مىندەت», دەيدى اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تابىلعالي ساپاروۆ.

ت.ساتقالي ۇلى بۇل ۇسىنىستى بىر­نەشە جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىس- ­­تاعى سارىوزەن سۋىن بو­كەي ورداسى اۋماعىنا جاڭا سۋ قۇبى­رى ارقىلى جەتكىزۋگە بولادى. ال سارى­­وزەندى قاراوزەن سۋىمەن, ال قاراوزەندى جايىق سۋىمەن تولىقتىرۋعا بولادى. سونداي-اق كيروۆ-شەجىن سۋ ماگيسترالى ارقىلى جايىقتان قاراوزەنگە تاۋلىگىنە 600 مىڭ تەكشە مەتر سۋ قۇيۋعا بولادى ەكەن.

ايتا كەتەيىك, بيىل نارىن قۇمىنا شەكتەسىپ جاتقان قامىس-سامار كولدەرىنە سۋ جىبەرۋ از دا بولسا قولعا الىندى.

  حالىق كيىكتەن پايدا كورۋى كەرەك

ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇس­پان ەل­­مەن كەزدەسۋ بارىسىن­دا جەرگىلىكتى حا­لىق­­تىڭ كيىك ماسەلە­سىندە شىدامى تاۋ­سى­لىپ, ابدەن اشۋ-ىزاعا تولعانىن باي­قاعان.

«25-27 مامىر كۇندەرى استانا قالا­سىندا كيىك ماسەلەسى تال­قى­­لان­­­عان ۇلكەن جيىن بولدى. وعان بونن كونۆەنتسياسى, NABU (گەر­مان تابيعاتتى قورعاۋ بىر­لەستى­گى) سىن­­دى حالىقارالىق ۇيىم­­دار ­وكىل­­دەرى, شەتەلدىك ۋنيۆەر­سي­تەت­تەر پرو­فەسسور­لا­رى مەن زوو­لوگيا­لىق قو­عام مۇشە­لەرى دە قاتىستى. سول جيىندا شە­تەل­دىك ماماندار «جەر­گىلىكتى حالىق كيىك­تىڭ پايداسىن كورۋى كەرەك, سوندا عانا ولار كيىكتى قورعاۋعا, جويى­لىپ كەتۋدەن ساقتاۋعا مۇددەلى بو­لادى» دەگەن ەدى. ءدال قازىرگى جاع­­دايدا ءبىزدىڭ ىستەپ وتى­ر­عانى­مىز اقىلعا سىيمايدى. بۇكىل الەم­­­دە ەرەكشە باعالاناتىن جا­نۋار­­دى ءوسىرىپ, ساقتاپ وتىرساق تا, ودان تەك زيان شەگىپ وتىرمىز. حالىقارالىق دەڭگەيدە سۇ­را­­نىس جوعارى بولعانىنا قارا­ماس­­تان, كيىك ءمۇيىزىن پايداعا اسىرمايمىز. ەكولوگيالىق تازا ءارى ارزان كيىك ەتىن, تەرىسى مەن تۇياعىن دا ەل قاجەتىنە اسىرۋعا بولادى. مۇنىڭ ءبارى – بۇرىن بولعان, جۇزەگە اسقان, تاجىريبەدەن وتكەن ءتاسىل. بۇل ماسەلەنىڭ زاڭدىق جا­عىن پارلا­مەنت قابىرعاسىندا تالقىلاپ, اق­بوكەندى قورعاۋمەن جانە سانىن رەتتەپ, ءونىمىن وڭدەۋمەن اينالىسا­تىن مەملەكەتتىك مەكەمە قۇرۋ ماسە­لە­سىن كوتەرەمىن», دەيدى دەپۋتات.

مىسال ءۇشىن ايتساق, ۋكراينا­نىڭ اسكانيا-نوۆا قورىعى بىر­نەشە جىل بۇرىن قازاقستاننان بىرنەشە كيىك ساتىپ الىپ وسىرگەن ەكەن. ال 2019 جىلدان باستاپ الەمدىك نارىققا, سونىڭ ىشىن­دە قىتايعا كيىك ءمۇيىزىن ەكسپورتتاي باس­تاعان. ارينە, قازىرگى سوعىس جاع­دا­يى­نا بايلانىستى جاعداي وزگەرگەن شى­عار. بىراق دۇرىس ۇيىم­داستىرا بىلسە, اق­بوكەننىڭ پاي­داسى شاشەتەكتەن بولاتىنىنا انىق مىسال وسى ەمەس پە؟

قيسىنعا كەلمەيتىن كودەكس

ءدال قازىر قازاقستاندا وسى ءبىر عانا كيىك ماسەلەسىندە بىرنەشە ءتۇيىن پايدا بولدى. اقبوكەننىڭ ەسەپسىز كوبەيگەنىنەن قانشاما ماسەلە تۋدى: نە ادامعا پايدا جوق, نە مەملەكەتكە پايدا جوق, نە شارۋا قوجالىقتارىنا پايدا جوق. «بولاشاقتا وسى ماسەلەنى رەتتەپ, بارىنە دە پايدالى ەتۋگە بولادى, – دەيدى ماماندىعى كاسىبي زاڭگەر ءماجىلىس دەپۋتاتى. – ايتپەسە, ءدال قازىر ءبىزدىڭ ارەكەتىمىز اقىل­عا سى­يىمسىز, ابسۋردقا اينالىپ كەتتى.

قاراڭىز, كيىك ءمۇيىزى الەمدىك نارىقتا اسا جوعارى باعالانادى. ال بىزدە 50 مىڭ توننا ءمۇيىز دالادا ءشىرىپ جاتىر. ويتكەنى كۇزگى كۇيەك ماۋسىمىنان كەيىن جانە قىستا اقبوكەن تەكەلەرىنىڭ 70 پا­يىزى قىرىلىپ قالادى. بۇل – ­تا­­بيعي قۇبىلىس. قىتاي نارىعىن­­دا التىن­مەن باعالاناتىن وسى مۇ­يىز­گە قىزى­عىپ, دالادان تەرىپ الا­تىن ادام بولسا, قازاقستان زاڭى­مەن قاتاڭ سوتتالادى. قىلمىس­تىق كودەكستىڭ 339-بابى كيىك ءمۇيى­زىن جيناعان ادامدى براكونەر­مەن, ياعني سول اقبوكەندى اتىپ ولتىر­گەن اداممەن تەڭەستىرەدى. ول ادامعا «تابيعاتقا زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن» دەپ ميلليونداعان تەڭگە ايىپپۇل سالىپ, 5-7 جىلعا سوتتايدى. ال تاركىلەنگەن ءمۇيىزدى سوت شەشى­مىمەن ورتەيدى. بۇل – ناعىز ابسۋرد!».

دەپۋتات وسى ساپارىندا جاڭا­قالا اۋدانىنىڭ ماستەكساي اۋىلىندا سوتتالعان 11 ازا­مات­تىڭ وتباسىمەن كەزدەسىپتى. وسى­دان بىرەر جىل بۇرىن سوتتالىپ, ۇزاق جىلعا باس بوستاندىعى­نان ايىرىلعان بۇل ازاماتتار دالا­دا جاتقان كيىك مۇيىزدەرىن جينا­عان. ەشقايسى­سى كيىكتى اتپاعان, ول­تىرمەگەن. بار­لىعى دا كوپبالالى وتباسىنان ەكەن. 11 ازاماتتىڭ ارتىندا كامەلەتكە تولماعان 52 بالا ءتىرى جەتىم بولىپ قالعان.

قازىر قىلمىستىق كودەكس, قىل­­مىستىق-پروتسەسسۋالدىق جانە قىل­­مىستىق اتقارۋ كودەكستەرىنە وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ءۇشىن پار­لامەنتتە تالقى­لا­نىپ جاتىر ەكەن.