بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى كونفەسسياارالىق ديالوگتى دامىتۋعا جانە وشپەندىلىكپەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان قارار قابىلدادى. قازاقستان اتالعان قۇجاتتىڭ تەڭ اۆتورى اتاندى.
قابىلدانعان قاراردا ءدىن نەمەسە نانىم-سەنىمىنە بايلانىستى ادامدارعا قارسى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەردىڭ بارلىق تۇرلەرى ايىپتالادى. سونىمەن قاتار قۇجاتتا ءدىني رامىزدەرگە, قاسيەتتى كىتاپتارعا, تۇرعىن ۇيلەرگە, جۇمىس ورىندارىنا, م ۇلىكتەرگە, مەكتەپتەرگە, مادەنيەت ۇيلەرى مەن عيبادات ورىندارىنا قارسى باعىتتالعان كەز كەلگەن ارەكەتتەردى ايىپتاۋعا نازار اۋدارىلعان.
بۇۇ قارارىنىڭ ماتىنىنە ءدىني رامىزدەر مەن قاسيەتتى كىتاپتارعا سىلتەمەلەردى ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە قاسيەتتى قۇران كىتاپتى ورتەپ, ونى قورلاۋ وقيعالارىنىڭ تىزبەگى اياسىندا قابىلداندى.
وسىلايشا, قازاقستان بۇۇ-عا مۇشە باسقا 47 ەلمەن بىرگە بۇل قاراردىڭ تەڭ اۆتورى بولىپ وتىر. ەلىمىز بەيبىتشىلىك, سەنىم, قوعامدىق كەلىسىم جانە ءبىر-ءبىرىن ءوزارا قولداۋ يدەيالارى توڭىرەگىندە قۇندىلىقتار مەن ادامداردى بىرىكتىرۋدىڭ تەكسەرىلگەن جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى.
وسى ورايدا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ سولتۇستىك ەۋروپانىڭ بىرقاتار مەملەكەتىندە بولعان قۇراندى ورتەۋ اكتىلەرىن سىنعا العانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل قازىرگى الەمدەگى جاعدايدى شيەلەنىستىرۋگە, حالىقتار مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمگە نۇقسان كەلتىرۋگە باعىتتالعان ارانداتۋشىلىق ارەكەت. مۇنداي ارەكەتتەر مەملەكەتتەر مەن دىندەردىڭ وركەنيەتتى قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ جالپىعا بىردەي تانىلعان نورمالارىنا قايشى كەلەتىن اكتسيالار رەتىندە ءبىراۋىزدان ايىپتالۋعا ءتيىس.
ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستان 2003 جىلدان باستاپ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزۋدىڭ باستاماشىسى رەتىندە جاھاندىق دىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديالوگتىڭ بەدەلدى جاقتاۋشىلارىنىڭ ءبىرى. اتالعان فورۋم ءداستۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالاردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى اراسىنداعى ءتيىمدى ءارى تابىستى ديالوگ الاڭىنا اينالدى.
بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا قابىلدانعان «دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتى جانە تولەرانتتىلىقتى دامىتۋ جانە وشپەندىلىككە قارسى تۇرۋ» دەپ اتالاتىن قۇجاتتى جيىنعا قاتىسۋشىلار قىزۋ تالقىلادى. قاراردا بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردى دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتى قۇرمەتتەۋ, ونى ىلگەرىلەتۋ جولىندا مۇددەلى تاراپتارمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگى ايتىلعان. سونداي-اق كەمسىتۋشىلىككە, دۇشپاندىققا جانە زورلىق-زومبىلىققا شاقىراتىن ارەكەتتىڭ الدىن الۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالعان.
اتالعان قۇجاتتى تانىستىرعان ماروككونىڭ بۇۇ-داعى وكىلى ومار حيلال كەيىنگى جىلدارى جەككورۋشىلىك پىكىرىنىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سپيكەر وسىلاردى ەسكەرە كەلە, قۇجاتتىڭ ءبىر اۋىزدان قابىلداناتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. «قارار ادامزاتتىڭ گۋمانيتارلىق كوزقاراسىن بىلدىرەدى, ءدىني ەركىن قوعامدا ءومىر ءسۇرۋ مەن قاۋىمارالىق كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرۋدى قولدايدى», دەدى و.حيلال.
بىراق تالقىلاۋ بارىسىندا ءدىني رامىزدەر مەن قاسيەتتى كىتاپتارعا نۇقسان كەلتىرۋ ارەكەتتەرىنە قاتىستى داۋ تۋدى. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداق اتىنان سويلەگەن يسپانيا وكىلى بۇل حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزبايتىنىن العا تارتىپ, قارار جوباسىنا وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ارەكەتتەر قورلاۋ جانە قۇرمەتتەمەۋ ەكەنىنە قاراماستان, حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزبايدى. سول سەبەپتى قۇجاتتاعى «حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزۋ» دەگەن جولداردى الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ مالىمدەدى.
سونداي-اق ۇلىبريتانيا وكىلى تۇزەتۋدى قولدايتىنىن ءبىلدىرىپ, كەلىسسوزدەر كەزىندە تاراپتاردىڭ ۇسىنىستى قابىلداماعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. بايانداماشى وزگەرىس ەنگىزىلۋى كەرەك دەپ سانايتىن 13-تارماق شىنايىلىقتى بىلدىرمەيدى دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ونىڭ ءسوز بوستاندىعى مەن ءدىن نەمەسە سەنىم بوستاندىعى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى بۇزبايتىنىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق دانيانىڭ بۇۇ-داعى وكىلى دە بۇل پىكىرمەن كەلىسەتىنىن جەتكىزدى. ول قۇراندى نە باسقا دا ءدىني كىتاپتاردى ورتەۋ, قورلاۋ قۇرمەتسىزدىك جانە ارانداتۋشىلىق ارەكەت ەكەنىنە توقتالدى. ءوز ەلىمەن قاتار فينليانديا, يسلانديا, نورۆەگيا جانە شۆەتسيا اتىنان سويلەگەن سپيكەر مۇنداي قادامدى قۇپتامايتىنىن جەتكىزگەنىمەن, ءسوز ەركىندىگى مەن پىكىر بوستاندىعىنا قارسى شىقپايتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, ءدىن ەركىندىگى ونى سىناۋعا قارسى ەمەسىنە نازار اۋدارىپ, ءدىني رامىزدەر مەن قاسيەتتى كىتاپتارعا قارسىلىق حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزبايتىنىنا توقتالدى.
مالايزيا وكىلى قاراردىڭ پرەامبۋلاسىنا وزگەرىس ەنگىزۋگە قارسى شىقتى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تاراپتار ادام قۇقىعىن كۇشەيتۋگە ەكپىن بەرگەنىمەن, قاسيەتتى كىتاپتاردى ورتەۋ سول ادام قۇقىعىن شەكتەيتىنىن نازاردان تىس قالدىرعانىن جەتكىزدى. وسى ورايدا مالايزيا وكىلى دىنگە جالا جابۋ ادام قۇقىعىن تاپتامايدى دەگەن پىكىرگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ, ەۋروپالىق ارىپتەستەرىنىڭ كوزقاراسىمەن كەلىسپەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءوز كەزەگىندە ماروككو وكىلى و.حيلال ۇسىنىسقا تاڭدانىس بىلدىرەتىنىن جاسىرعان جوق. ونىڭ پايىمداۋىنشا, داۋ بولعان 13-تارماقشا بۇعان دەيىن قابىلدانعان حالىقارالىق قۇجاتتاردىڭ ەشقايسىنا قارسى شىقپايدى, كەرىسىنشە ۇندەس كەلەدى. «قاسيەتتى كىتاپتاردى ورتەۋ ءسوز بوستاندىعى ەمەس, ادامزاتتىڭ قادىر-قاسيەتىنە جاسالعان قاستاندىق. ءدىني ەركىندىك پەن سەنىم بوستاندىعىنا سەنەتىندەر تۇزەتۋگە قارسى داۋىس بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەدى و.حيليل.
مىسىر وكىلى بۇل قاراردىڭ يسلامعا قارسى ارانداتۋشىلىق پەن زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرىنىڭ قايتالانۋى مەن ورشۋىنە بايلانىستى دەر كەزىندە قابىلدانعانىن ايتتى. مۇنداي ارەكەتتەردى ءسوز بوستاندىعىن جەلەۋ ەتىپ اقتاۋعا كەلمەيدى. سول سەبەپتى قۇراندى ورتەۋ نەمەسە قاسيەتتى كىتاپتاردى قورلاۋ ارانداتۋشىلىق, دۇشپاندىق جانە زورلىق-زومبىلىق ەكەنىن جەتكىزدى. وسى ورايدا, مۇنداي ارەكەتكە زاڭ بويىنشا تىيىم سالىنۋى كەرەگىن اتاپ ءوتتى. «مۇنداي ارەكەت بولعان ەلدەر ادام قۇقىقتارى جونىندەگى زاڭناماعا سايكەس قۇقىقتىق جۇيەسىنە وزگەرىس ەنگىزىپ, بۇعان جول بەرمەۋ جانە جاۋاپكەرشىلىككە تارتاتىن قۇرالدار مەن ەرەجەلەردى ورناتۋعا مىندەتتى», دەدى مىسىر وكىلى.
تۇركيا تاراپى دا مۇسىلمانداردىڭ جەككورۋشىلىككە, يسلاموفوبياعا ۇشىراپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. مۇشە مەملەكەتتەردى ءدىني كەمسىتۋشىلىك پەن توزىمسىزدىككە قارسى ناقتى قادامدار جاساۋعا شاقىردى. ول سونداي-اق بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ وشپەندىلىك سوزدەرىنىڭ الدىن الۋ جانە توقتاتۋعا زور ۇلەس قوسىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى.
اقش دەلەگاتسياسى دا ءوز ەلىنىڭ كەز كەلگەن وشپەندىلىك ارەكەتتەرىن ءۇزىلدى-كەسىلدى ايىپتايتىنىن, مۇسىلماندارعا قارسى پىكىرگە كەلىسپەيتىنىن جەتكىزدى. امەريكا قۇراما شتاتتارى قاسيەتتى كىتاپتاردى قورلايتىن كەز كەلگەن ارەكەتكە قارسى تۇراتىنىن اتاپ ءوتىپ, ءدىن بوستاندىعى مەن ءسوز بوستاندىعىن ىلگەرىلەتۋدە كوشباسشى ءرول وينايتىنىن اتاپ ءوتتى. وسىلايشا, امەريكالىق وكىل قارارعا تولىقتاي كەلىسەتىنىنە ەكپىن بەردى.
جاپونيا وكىلى ورتاق پىكىرگە كەلىسەتىنىن, بىراق قۇجاتتى تالقىلاۋ بارىسىندا سىندارلى ديالوگ جۇرگىزىلمەگەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كۇنشىعىس ەلى كونسۋلتاتيۆتىك ۇدەرىسكە سىندارلى قاتىسۋعا ارقاشان دايىن جانە وشپەندىلىك سوزدەرىنە قارسى تۇرۋ ءۇشىن دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتى ىلگەرىلەتە بەرەدى.
پىكىر بىلدىرگەندەر ءتىزىمى مۇنىمەن بىتپەك ەمەس. تالقىلاۋ بارىسىندا كوپتەگەن مەملەكەتتىڭ بۇۇ-داعى وكىلى ءوز كوزقاراسىن ايتتى. تاراپتاردىڭ ءبارى سويلەپ بولعاننان كەيىن داۋىس بەرۋ راسىمىنە كەزەك بەرىلدى. ەڭ اۋەلى يسپانيا وكىلى ۇسىنعان تۇزەتۋ قويىلعان. قاتىسۋشىلاردىڭ 44-ءى ونى قولداسا, 62-ءى قارسى بولدى. تاعى 23 مەملەكەت قالىس قالدى. ناتيجەسىندە كوپشىلىك داۋىسپەن تۇزەتۋ ماقۇلدانعان جوق. بۇدان كەيىن باس اسسامبلەيا قاراردى ءبىراۋىزدان قابىلدادى.