قۋاڭشىلىق قىسپاعى

جاز باسىنان بەرى وبلىس اۋما­عىندا جاڭبىر دا جارىتىپ جاۋمادى. قاتتى ىستىقتان شابىندىق­­تار تەز ارادا كەۋىپ, جاسىل شال­عىن­دار كۇيىپ كەتتى. «ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەگەن. قازىرگى كۇنى ايماق شارۋالارىنىڭ الدىندا ەكى ۇلكەن تاڭداۋ تۇر. ءبىرى – قانشا قىمبات بولسا دا كۇزدە وزگە وبلىستاردان ءشوپ تاسىپ, سانى سيرەپ قالاتىن ت ۇلىگىن قىستان امان-ەسەن شىعارۋعا امال جاساۋ. بۇيتسە, كەمىندە قولداعى مالىنىڭ شامامەن تەڭ جارتىسىن پۇلداۋعا تۋرا كەلەدى. ال قىستىڭ قالاي وتەتى­نى تاعى بەيمالىم. ت ۇلىكتىڭ قالعان بولىگى قىستىڭ جۇتىنا ىلىكسە, تاياعىن ۇستاپ قالاتىنى ايقىن. ەكىنشى نۇسقا – قولداعى بارلىق مالىن ساتىپ, فەرمەرلىكپەن ءبىرجولا قوشتاسۋ.

جەرگىلىكتى «اقجار – ءوندىرىس» اگروفيرما جشس-نىڭ ديرەكتورى, وڭىرلىك «اتامەكەن» كاسىپكەر­لەر پالاتاسى اگروونەركاسىپتىك كە­شەن كوميتەتىنىڭ توراعاسى گۇلزيرا قازىلوۆا بيىلعى قۋاڭشىلىق الداعى قىستا ءشوپ جەتىسپەۋشىلىگىنە اپارىپ سوقتىرادى دەپ بولجاپ وتىر. جالپى, پاۆلودار وبلىسىندا مال ازىعىن دايىنداۋ ما­سەلەسى – وتە قيىندىقپەن وتەتىن ۇدەرىس. وسىنى جەرگىلىكتى باسشىلار نەگە نازارعا الماي وتىرعانى تۇسىنىكسىز. ۇساق شارۋاشىلىقتار جىل سايىن شابىندىق ۋاقىتىندا وتە كوپ كۇش جۇمساپ, قانشاما قاراجات توگەدى. سەبەبى شابىن­دىقتاردىڭ باسىم بولىگىندە ءشوپ سەل­دىر, ءبىر گەكتار جەردىڭ ءشوبىن شاۋىپ شىعۋ ءۇشىن دۇنيەنىڭ جا­نار-جاعارمايى كەتەدى. مۇنداي تيىم­سىزدىكتەن شارۋالار ابدەن زارەزاپ بولعان. ەندەشە قايتپەك كەرەك؟

– وڭىردە مال ازىعىن دايىنداۋ جانە قۋاڭشىلىقپەن كۇرەس ماسەلەلەرىن ءبىز كەيىنگى جىلدارى ۇزبەي كوتەرىپ كەلەمىز. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, Agroqogam اقپارات­تىق پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلى قازاقستاننىڭ 4 وبلىسىندا 6 ملن گەكتاردان اسا اۋماق قۋاڭشىلىقتان زارداپ شەككەن. حالىقارالىق ساراپشىلار جەتى اۋداندا بيوماسسانىڭ تاپ­شىلىعىن تىركەپ, ول جەرلەردە وسىمدىكتەردىڭ بەلسەندى ءوسۋ كەزەڭى مۇلدە توقتاعانىن انىقتادى. ەل بويىنشا 157 اۋدان سپۋتنيك ار­قىلى زەرتتەلسە, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وبلىستاعى ماي اۋدانى اسا تاۋەكەلدى ايماقتار اراسىندا 6-ورىننان كورىندى, اۋماقتا 500 مىڭ گەكتاردان اسا جەر قۋاڭشىلىق­تان ابدەن زارداپ شەككەن. ال كورشىلەس باياناۋىل اۋدانى 27-ورىننان كورىنىپ, وندا 918 مىڭ گەكتار جەر­دىڭ وسىمدىگى ءوسۋ بەلسەندىلىگىن توق­تاتقانى بەلگىلى بولدى. بىلتىرعى جاع­داي دا ءماز بولعان جوق. قىر­داعى ءشوپ كۇيىپ كەتتى. ال بيىل ءتىپتى قيىن بولاتىن ءتۇرى بار. قۇ­راما­جەم باعاسىنىڭ شارىقتاپ كەتۋى, ءشوپ دايىنداۋدىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ, تەحنيكا بولشەكتەرى مەن جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ تىم قىمباتتاپ كەتۋى اۋىلداعىلار ءۇشىن ۇلكەن اۋىرتپالىق اكەلەتىنى انىق. ال ونىڭ سوڭى تۇتاستاي العاندا ايماقتاعى مال شارۋاشىلىعىن تۇرالاتۋعا اكەپ سوقتىرادى. ۇلت­تىق ەكونوميكامىز, حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايى كەرى كەتەدى. وسى ماسەلەنى ەل بيلىگى باسىندا وتىر­عاندار, ءوڭىردىڭ باسشىلىعى نەگە ەسكەرمەي كەلگەنىن تۇسىنە الار ەمەسپىز, – دەپ قىنجىلادى گۇلزيرا ابزالقىزى.

فەرمەردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتەن مال شارۋاشىلىعىنا دەپ بولىنەتىن سۋبسيديا الىس اۋىلداردا جايىلىمدىق مال شارۋاشى­لى­عىن دامىتىپ وتىرعاندارعا مۇل­دە تيمەيدى. قازىنانىڭ ميل­لياردتاعان قاراجاتى كەمى 600 سيىر ۇستاپ وتىرعان تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنا بەرىلىپ وتىر. مىسال ءۇشىن 2020 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان سۋبسيديالاۋ قاعيداسى بويىنشا ۇكىمەت ءسۇت باعىتىندا­عى ءبىر سيىرعا – 120 مىڭ تەڭگە, ەت باعىتىنداعى قارا مالعا – 30 مىڭ, قوي-ەشكىگە – 5 مىڭ, بيەگە 20 مىڭ تەڭگە تولەيدى. الايدا ءبىز­دىڭ وبلىستا الگىندەي تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنىڭ سانى 14-15-تەي عانا. سوعان قاراماستان بولىنەتىن سۋبسيديانىڭ دەنى, ياعني جىل سايىن شامامەن 1-1,5 ملرد تەڭگە سولاردىڭ ەنشىسىندە كەتەدى. ال وزگە مىڭداعان مال شارۋاشىلىقتارىنىڭ ۇلەسىنە كەيىنگى ءۇش جىلدا جالپى سوماسى 800 ملن تەڭگەدەي عانا قاراجات تيگەن. ەت باعىتىندا دامىپ وتىرعان فەرمەرلەر مۇنداي ادىلەتسىزدىكتەن ابدەن شارشاعان.

– ءبىز, شارۋاشىلىق وكىلدەرى, بيۋدجەت قاراجاتى بارلىعىنا تەڭ ءبولىنۋىن تالاپ ەتەمىز. كەيدە قازىنادان بولىنگەن سۋبسيديا جەت­پەيدى دەپ قاراجاتتى ءسۇت فەرمالارىنا عانا اۋدارىپ جىبەرەدى. بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, ءسۇت فەرمالارى تۇرعىزىلعاندا ونىڭ جانىنان مىندەتتى تۇردە جەم-ازىق بازاسى قاراستىرىلادى, سۋارمالى جەرلەر ىسكە قوسىلىپ, جىل سايىن كوپ­جىلدىق شوپتەر وتىرعىزىلىپ, قۇراماجەمدەر دايىندالادى. قۇر­­عاقشىلىق ونداي فەرمالار­عا قاۋىپ توندىرمەيدى. زارداپ شە­گەتىن, سورلايتىن – ءبىز سەكىلدى ەت باعىتىن­داعى شارۋاشىلىقتار. ۇكىمەت وسى جاعدايدى ەسكەرمەي وتىرعانى وكىنىشتى. بيىل ماي مەن اققۋلى اۋداندارىنىڭ جايىلمالارىنا سۋ ءتىپتى كەلگەن جوق. بۇل جەردەگى شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعى جازدا قاجەتتى ءشوبىن وسى جەردەن شاۋىپ الاتىن. تەك قانا ءبىزدىڭ «اقجار – ءوندىرىس» اگروفيرماسى 1 500 توننا ءشوپ دايىن­دايتىن. ءبىزدىڭ شابىندىقتارىمىزدان كورشىلەرىمىز 1 000 تونناعا دەيىن ءشوپ شاۋىپ ءجۇردى. ەندى بيىل ول دا بولمايتىنداي, قىرداعى ءشوپ تە سەلدىر. سوندىقتان ءشوپ دا­يىن­داۋعا مەملەكەت كومەك بەرمەسە, جاعدايىمىز قيىن بولادى. جەڭىلدىكپەن تاراتىلاتىن ديزەل وتىنىنىڭ ءوزى قازىر قانداي باعا­دا كەلەتىنى بەلگىسىز. بىلتىر ارزان جانار-جاعارماي بەرىلمەي قال­دى. ادامدار ونى نارىقتىق باعادا ساتىپ الىپ, اۋداندارداعى جانارماي قۇيۋ ستانسالارىندا تاپشى­لىق ورىن الدى. تاعى ءبىر ماسەلە – اقبوكەن سانى جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. بيىل ماي اۋدانىندا 25 مىڭ كيىك تىركەلدى. ولار جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردى تاپتاپ تاستادى. جابايى جانۋارلاردىڭ سانىن ازايتۋ بويىنشا ۇكىمەت شۇعىل شارالار قابىلداماسا بولمايدى. كەلەر جىلى ولاردىڭ سانى 40 مىڭعا جەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار, – دەپ الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى گ.قازىلوۆا.

فەرمەردىڭ ويىنشا, پاۆلودار وبلىسى مال ازىعىن دايىندايتىن ءوز الدىنا جەكە باعدارلاما ازىرلەۋى كەرەك. اۋماقتى تۇتاس قامتيتىن قۇجات جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىل­دا­ناتىنداردى مال ازىعىن ەگۋمەن اينالىسۋعا ءماجبۇر ەتۋگە ءتيىس. جەرگە داقىل نەمەسە ازىقتىق ءشوپ وتىرعىزعاندارعا سۋبسيديا 50-100 پايىز كولەمىندە تولەنە باستاسا, بۇل ىسكە بارلىعى قىزىعۋشىلىق بىلدىرەتىنى ءسوزسىز. فەرمەرلەر مال ازىعىن ازىرلەۋدە تابيعاتقا تاۋەلدى بولماي, ءشوپ پەن قۇراماجەمدى ءوز بەتتەرىمەن ءوسىرىپ, دايىنداسا, مال شارۋاشىلىعىنىڭ دا ءورىسى كەڭەيە تۇسەر ەدى. بۇل جەردە سۋبسيديا تەك مال ازىعىن وسىرۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن تولەنۋى كەرەك. قازىر ەكىنىڭ بىرىندە تەحنيكا جوق. سوندىقتان ۇساق شارۋاشىلىقتاردى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ – ەكىنشى ماسەلە. ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى قوجالىقتار تەحنيكا ساتىپ العاندا قۇنىنىڭ 25 پايىزىن مەملەكەت وتەپ بەرسە, مال ازىعىن ەككەندەرگە مۇنداي مۇمكىندىك 50 پايىزعا دەيىن جاسالسا, ءتىپتى جاقسى دەپ سانايدى مامان. ۇشىنشىدەن, مال ازىعىن ءوسىرۋ تەحنولوگياسى مەن مال جايىلىمدارىن جاڭارتۋ ءۇردىسى عالىمدار مەن اگرونومداردىڭ كومەگى ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. وسى شارالار بولاشاق باعدارلاما اياسىندا جۇزەگە اسسا, شارۋالار قازىرگىدەي جاراتقاننان جاڭبىر تىلەپ وتىرماس ەدى.

جاعدايدىڭ شىنىمەن كۇر­دەلى ەكەنىن ماي اۋدانىنىڭ اكىمى اعىباي ءامىرين دە راستاپ وتىر. ونىڭ سوزىنشە, جەرگىلىكتى جايىل­مالاردىڭ نەبارى 20 پايىزى عانا سۋعا قانىققان. سالدارىنان وزەن ماڭايىندا جايقالىپ جاتاتىن قالىڭ شالعىن بيىل كوزگە تۇسپەيدى. 

– شارۋالار مول جاڭبىردان ءۇمىتتى. قازىر قىرداعى شارۋاشى­لىقتار مەن جەكە ازاماتتار ءشوپ شابۋ ناۋقانىنا كىرىسىپ كەتتى. ماسەلەن, باسكول حالقى گەكتارى­نان 7 تسەنتنەرگە دەيىن, قىزىل ەڭ­بەك, جۇمىسكەر اۋىلدارى 5 تسەنت-­­ نەرگە دەيىن ءشوپ جيناۋدا­مىز دەپ حابارلاستى. ياعني قىر­داعى ءشوپتىڭ شىعىمى جامان ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قىر ءشوبىنىڭ قۇنارى جا­يىلماعا قاراعاندا اسا جوعا­رى. جايىلمادان شالعىن وراتىندار جىل سايىن گەكتارىنان 20 تسەنتنەر ءشوپ جينايتىن. الداعى ۋاقىتتا ول مەجەگە جەتۋ قيىن بولار دەپ شامالاپ وتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە جازدىڭ سوڭىنا تامان سەلەۋ قاپتايدى, سونىڭ الدىن الىپ شابىندىققا ەرتەرەك كىرىسۋ كەرەك.

وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ەسەنتاي ءمۇرسالىموۆتىڭ دەرەگىن­شە, ايماق شارۋالارى وتكەن اپتادا شابىندىققا شالعى تۇسىرە باستاعان. وبلىس بويىنشا ازىرشە گەكتارىنان نەبارى 2,9 تسەنتنەر ءشوپ جينالىپ جاتىر. جايىلمالار­داعى شابىندىقتار وسى ايدىڭ سوڭىندا يگەرىلە باستايدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ءشوپتىڭ شىعىمى بويىن­شا اقسۋ اۋىلدىق ايماعىندا­عى شابىندىقتار ءتاۋىر ناتيجە كورسەتىپ وتىر, گەكتارىنان 8,5 تسەنت­نەردەن اينالىپ تۇر. ال ەرتىس اۋدا­نىندا ەڭ تومەنگى كورسەتكىش – گەكتارىنان 1,6 تسەنتنەر ءشوپ جينالىپ جاتىر. ازىرشە شابىندىق­قا بارلىق اۋدان تولىق كىرىسپە­گەن. بيىل قىستاقتارعا شامامەن 1 ملن توننادان اسا ءشوپ تاسىلۋى كەرەك. ەرتىس – بايان ءوڭىرى بۇل مەجەدەن شىعا الا ما, ول جاعىن ازىر­شە ايتۋ قيىن. ۇكىمەت پەن وبلىس بيلىگى شارۋالاردىڭ جانايقايىنا قۇلاق ءتۇرىپ, قازىنادان كومەك كورسەتىلسە, ەل ىشىندەگى اعايىننىڭ الاڭداۋشىلىعىنا ۇلكەن دەم بولار ەدى دەپ سانايمىز.