تامىزداعى شەشىم قانداي بولماق؟

ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆتىڭ بازالىق مولشەرل­ە­مەنى تومەندەتۋگە كىرىسۋى مۇمكىن ەكە­نىن دە مامىر ايىندا بىلدىك. بازا­لىق مولشەرلەمە وسىمەن سەگىزىنشى رەت وزگەرىسسىز قالدى. ساراپشىلار بۇل جولعى كورسەتكىش تومەندەتۋگە اپارا­تىن جول ەكەنىن ايتىپ جاتىر. ء«بىز ءوزىمىز­­­دىڭ دەرەكتەرگە, بولجامدارعا نەگىزدەل­گەن شەشىم قابىلداعان سايىن جانە وتە ماڭىزدى فاكتور – ناقتى ينفليا­­تسيا دەرەكتەرىنىڭ ءبىزدىڭ بولجامدارى­­­مىزعا سايكەستىگىنە نازار اۋدارامىز. قازىر ينفليا­تسيانىڭ تۇراقتى بولىگىن, ياعني بازا­لىق ينفلياتسيا دەپ اتالاتىن بولى­­گى­ن وتە مۇقيات قاداعالاپ جاتىر­مىز. ­بازا­لىق ينفلياتسيانىڭ جانار-جاعار ماي, كوممۋنالدىق تولەمدەرگە اسەرى از بولسا, بازالىق مولشەرلەمەنى تومەن­­­دە­تە­مىز» دەپ اتاپ ءوتتى ع.ءپىرماتوۆ.

ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستي­تۋ­تىنىڭ ساراپشىسى توقتاسىن باقبەرگەن اپتا باسىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەس­كەن كەزدە تۇراقتى قولجەتىمدىلىك وپەرا­تسيالارى بويىنشا مولشەرلەمە 16,75 پايىز دەڭگەيىندە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. دەمەك جىلدىق ينفلياتسيا ءبىزدىڭ كونسەنسۋس بولجامىمىزدىڭ شەڭبەرىنەن شى­عىپ كەتكەن جوق. بىراق الداعى بول­­جامدار ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ بول­جامعا باعىنبايتىنىن ايتىپ الەك. باعامەن ىشكى نارىققا سىرتقى ءھام ىشكى قىسىمدار اسەر ەتىپ, قوس وكپەدەن قىسىپ جاتىر دەيدى. ۇلتتىق بانكتىڭ سەگىز اي بويى 16,75 پايىزدىڭ جالىنا جارماسىپ وتىرۋىنىڭ بىرەگەي سەبەبى وسى بولسا كەرەك.

دەگەنمەن بولجاممەن ءبارى وڭاي ءارى قاراپايىم سەكىلدى كورىنەدى. بىراق قوسىمشا فاكتور ەسەپتەۋگە كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن ەكونوميست بولۋدىڭ قاجەتى جوق. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى باعا قازىردىڭ وزىندە تۇراقتى ەمەس ەكەنى ۇلتتىق بيۋرو مالىمەتتەرىندە كەلتىرىلگەن. جىلدىڭ باسى جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي, قوقىس شىعارۋ, ورتالىقتان جىلىتۋ, امبۋلاتورلىق قىزمەت كورسەتۋ, تەمىرجول كولىگىنىڭ باعاسى كوتەرىلۋمەن باستالدى. اقىلى قىزمەتتەردىڭ قۇنى جىلدىق 14,2 پايىزعا, (2022 جىلعى جەلتوقساندا – 14,1 پايىز ەدى) ءوستى.

«ۇلتتىق بانك تاراتقان حابارلا­ما­دا ينفلياتسيانىڭ قارقىنى بازا­­لىق­ مولشەرلەمەنىڭ بىرتىندەپ تو­مەن­­­­دەۋىنە جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى. مۇنى ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مول­شەرلەمەنى تومەندەتۋگە بەرگەن­ بەلگىسى دەپ قابىلداۋعا بولادى. پايىزدىق مولشەرلەمەنى وڭتايلى باسقارۋ تەو­­ريا­سىنا سايكەس ورتالىق بانك ەكو­نو­مي­­كالىق تسيكلدىڭ باسىندا ونى كۇرت كوتەرۋ, سودان كەيىن تسيكل جالعاسۋىنا قاراي مولشەرلەمەنى جۇيەلى تۇردە تومەندەتۋ ارقىلى ەكونو­مي­كالىق بەلسەندىلىكتىڭ وڭتايلى دەڭ­گەيىنە جانە باعا تۇراقتىلىعىنا قول جەتكىزە الادى دەپ بولجانادى. ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ تۋرالى شەشىم­ قابىلداسا, بۇل جۇيەلى تۇردە 50 بازيس­تىك تارماق شەگىندە بولۋى كەرەك», دەپ بولجايدى ساراپشى.

ايلىق ينفلياتسيانىڭ بىرتىندەپ باياۋلاۋى, بىراق ول ءوزىنىڭ ورتاشا جىلدىق مانىنەن جوعارى كۇيىن ساقتاپ قالۋى, لوگيستيكالىق تىزبەكتەردىڭ قۇرىلىمدىق وزگەرۋى ەكونوميكاعا تەرىس ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى.

دەگەنمەن ۇلتتىق بانك بيىلعى بازالىق مولشەرلەمەنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشىن ايقىنداپ بەرگەنىن اي­تۋى­­­­مىز كەرەك. سونىڭ ءوزى ىشكى نارىققا باعىت-باعدارىن الدىن الا ۇيلەستىرىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىس.

قارجى تالداۋشىسى ساراپشى دياس قۇماربەكوۆ بازالىق مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋى نەمەسە مونەتارلىق جۇمسارتۋ تەك ەكونوميكالىق بەلسەندىلىككە اسەر ەتىپ قانا قويماي, ينفلياتسياعا ىقپال ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن, اسىرەسە ەكونوميكا سىرتقى بەلگىسىزدىك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىنىن ايتىپتى.

مۇنداي شەشىم جاھاندىق نارىق­تار­عا­ تۇراقسىزداندىرۋ تۇرعىسىنان اسەر ەتە­دى جانە ينفلياتسياعا جوعارى قىسىم كور­سەتۋى ىقتيمال. بۇل ۇلتتىق بانكتى كون­سەر­ۆاتيۆتى ۇستانىمعا ءماجبۇر ەتۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى.

ونىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك نارىقتاعى سوڭعى وقيعالار, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى جانە قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ باسەڭ­دەۋى ينفلياتسيانىڭ ىرىققا باعىن­باي كەتۋىنە, ۆاليۋتا باعامىنىڭ قۇبىل­ما­لىلىعىنا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن, بۇل بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ ستسە­نا­ريىنە اپاراتىن جولدى مۇلدەم جاۋىپ­ تاستايدى, ءارى قيىنداتادى.

 بۇل رەتتە قۇماربەكوۆ ينفلياتسيانىڭ اعىمداعى دەڭگەيى – 2023 جىلعى شىلدە ايىن­داعى 14,6 پايىز دەڭگەيىندە – «بازا­­لىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋگە بەل­گىلى ءبىر مۇمكىندىك» بەرەدى دەپ سانايدى.

سونداي-اق ساراپشى گەوساياسي تۇراق­سىز­دىق پەن باسقا دا ەكونوميكالىق تاۋە­كەلدەرگە قاتىستى ماسەلەلەر شەشىل­مە­يىنشە نەمەسە جاقسارۋدىڭ ايقىن بەل­گى­لەرى بايقالمايىنشا, ۇلتتىق بانك مول­شەرلەمەنىڭ تومەندەۋىن كۇتۋگە تۋرا كەلە­تىنىن اتاپ ءوتتى.

كەلەسى ساراپشى ەرلان يبراگيم ءبىز باعانىڭ وسۋىنە توتەپ بەرە الماي­تى­نىمىزدى, سوندىقتان مۇنداي مول­شەر­لە­مەنى ءبىراز ۋاقىت ۇستاعانىمىز دۇرىس ەكە­نىن, بازالىق مولشەرلەمەنى كەزەڭ-كەزە­ڭى­مەن ازايتۋ كەرەكتىگىن, ونىڭ تومەن­دەۋى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سول بانك­تەردىڭ ءوزى ءۇشىن پايدالى ەكەنىن ايتا­دى. ساراپ­شى وسى پىكىرى ارقىلى ەدب ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جوعا­رى بولۋى ءتيىمدى دەگەن قوعامدى اب­دەن جاۋىر قىپ كەتكەن پىكىردى جوققا شى­عار­دى. بازالىق مولشەرلەمە ارزانداپ, سوعان ساي نەسيە پايىزى دا تومەن­دەپ, حالىقتىڭ مەيلىنشە كوبىرەك نەسيە راسىمدەگەنى ەدب ءۇشىن ءتيىمدى. ۇلت­تىق بانكتە بانك ەميسسيالارىن باس­قا­­رۋدان وزگە تەتىك جوق. «ۇلتتىق بانك لوگيستيكالىق تىزبەك­تىڭ تەتىگىن مەڭ­­گەرىپ, سونى نارىق­پەن­ ۇيلەستىرىپ وتىر­­سا – سونىڭ ءوزى جەتىس­تىك»,­ دەيدى ە.يبراگيم.

ساراپ­شىنىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەنىڭ تاعدىرى بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيىنە بايلانىپ تۇرعان جوق. ءدال قازىرگى جاعدايدا, ماسەلەن تامىز ايىن­دا ونى بىرەر تارماققا تۇسىرسەك, تەڭگە­مىز­دى اسا قيىن جاعدايمەن بەتپە-بەت­ قالدىرۋى دا مۇمكىن. ساراپشى اتاپ وتكەندەي, ۇلتتىق بانك بازالىق مول­­شەر­لەمە بويىنشا سوڭعى حابارلا­ما­سىندا مونەتارلىق شارتتاردى قا­تايتۋ تسيكلىنىڭ اياقتالۋى تۋرالى ناق­تى فورۆاردتىق نۇسقاۋلىقتى بەر­گە­نىن, سوندىقتان 16,75% جوعا­رى­ ىقتيمالدىقپەن بازالىق مولشەر­لە­مەنىڭ شىڭى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. قازىر ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى, باعا­نىڭ تومەندەۋى, ينفلياتسيالىق بول­جامدى باقىلاۋعا الۋ, سونداي-اق ۇلت­تىق ۆاليۋتانىڭ ينۆەستيتسيالىق تار­تىم­­دى­لىعىن ساقتاۋ.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ول باسقا ورتالىق بانكتەردىڭ كەلەسى جىلعا ارنالعان ستراتەگياسى ناقتىلانىپ, اقشا-نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتۋ تسيكلى اياقتالعان كەزدە, ءتورتىنشى توقسانعا تاياۋ تومەندەۋى مۇمكىن. ينفلياتسيانىڭ ناقتى دەڭگەيىن ءبىز ءتورتىنشى توقسانعا قاراي كورەتىن بولامىز.

ە.يبراگيم وسى رەتتە نارىقتىڭ دامۋى, تەڭگەمىزدىڭ جاعدايى, ەكونو­ميكانىڭ دامۋى بازالىق مولشەرلەمەگە تاۋەلدى دەگەن «ميفولوگيالىق» اڭىزدار كوبەيىپ ەكى باعىتتا ءجۇرىپ جاتقانىن ايتىپ بەردى. ءتىپتى مۇنداي قيسىنسىز بولجامدار كەيدە اتىنان ات ۇركەتىن ازۋلى ساراپشىلاردىڭ دا اۋزىنان شىعىپ قالادى ەكەن. قىسقاسى, ەلدەگى مونەتارلىق شارتتاردى جەڭىلدەتۋ يدەياسىن جاقتاۋشىلار ءوز بولجام­دارىن قورعاۋ ءۇشىن ماكرو­ەكو­نومي­كالىق قاتىناستار تۋرالى قاتە جانە جاڭىلىستىراتىن دالەلدەردى قول­دانادى. دامىعان ەلدەر بازالىق مول­شەر­لەمە دەڭگەيىن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن تومەندەتسە, ءبىزدىڭ ەلدە ونىڭ مۇمكىندىگىن ينفلياتسيا دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋعا عانا باعىتتاپ كەلدى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ينفلياتسيا – بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە (اپتا, اي, جىل) ەلدەگى جالپى باعا دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى. ەگەر تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە جيىنتىق سۇرانىس جيىنتىق ۇسىنىستان اساتىن بولسا, باعا ءوسىپ, نارىقتا تا­ۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ «دەفيتسيتى» قالىپتاسادى. ەكونوميكالىق تەوريا سۇرانىستىڭ وسۋىنە جاۋاپ رەتىندە ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ءۇشىن ۇسىنىستىڭ كەڭەيۋى كەرەكتىگىن قۇپتايدى. «بيزنەستىڭ جانىنا نەسيە مەن اقشا كۇش بەرەدى. ءبىز بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيى تۋرالى ايتپاستان بۇرىن, بيزنەستىڭ قارىزدىق جۇكتەمەسىن باعالاۋعا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. مولشەرلەمە كوتەرىلسە, قابىلدانعان مىندەتتەمەلەرگە قىزمەت كورسەتۋ قىم­بات­تايدى, سوندىقتان مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ كەرەك. ازايتۋ نەمەسە ۇلعايتۋ قابىلدانعان مىندەتتەمەلەرگە اسەر ەتپەيدى», دەيدى ە.يبراگيم.

بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ بيزنەس ءۇشىن جاڭا نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن پىكىرگە باسىمدىق بەرە­تىندەر كوبەيىپ بارادى. بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ەڭ باستى مىندەتى – قىمباتشىلىقپەن كۇرەسۋ, باعا ءوسىمىن باياۋلاتۋ. تومەن بازالىق مولشەرلەمە ەكونوميكانى وسىرەدى. بىراق ينفلياتسياعا يە بولا الماي قالسا, حالىقتىڭ تابىسى جەمىردىڭ جەمساۋىنا جۇتىلىپ كەتەدى. ەكونوميكا وسكەنمەن, تەڭگەمىزدىڭ قۇنسىزدانىپ كەتۋ قاۋپىنەن قۇتىلا المايمىز. بۇل ۇدەرىس ءبىزدى دە اينالماي وتپەيدى. ال تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قىمباتتاۋى ينفلياتسيانى تۋدىرادى.

بازالىق مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋى ءىرى جانە ورتا بيزنەسكە ەمەس, جەكە تۇلعالارعا نەسيە بەرۋدى كوبەيتكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. مىسالى, 2020 جىلدىڭ تامىزىنان 2021 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىنگى كەزەڭدە بازالىق مولشەرلەمە 9,0 پايىز بولدى, بۇل – ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن تومەنگى كورسەتكىش. وسى كەزەڭدە ەكونوميكاعا نەمەسە زاڭدى تۇلعالارعا ەمەس, جەكە تۇلعالارعا كوبىرەك نەسيە بەرىلگەن. سەبەبى جەكە تۇلعالارعا ارنالعان تاريفتەر زاڭدى تۇلعالارمەن سالىستىرا قاراعاندا ورتا ەسەپپەن جوعارى. «ەدب ەكونوميكانى نەسيەلەندىرمەيدى دەگەن وكپە ءجيى ايتىلادى. بۇل – نارىق زاڭىنا قايشى. ءبىز ءامىرشىل-اكىمشىل جوسپارلى ەكونوميكادا ەمەس, نارىقتا ەكەنىمىزدى ۇمىتپايىق», دەيدى ە.يبراگيم.

وسى رەتتە ساراپشى «بازالىق مولشەرلەمە ينفلياتسياعا اسەر ەتپەيدى, ويتكەنى قازاقستانداعى ينفلياتسيا يمپورتتىق, سوندىقتان بازالىق مول­­شەرلەمەنى تومەندەتسەك جاعداي دۇرىس­تالادى» دەگەن پايىممەن دە كەلىسپەيتىنىن ايتتى. «ەلىمىزدە تۇتى­­نىلاتىن تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگى يمپورتتالاتىن بولسا, بازالىق مول­شەرلەمەنى تومەندەتۋ ارقىلى ءبىز يمپورتتىق تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىستى ىنتالاندىرامىز. ناتيجەسىندە, تا­ۋار­لار مەن قىزمەتتەردىڭ يمپورتى وسە باستايدى دا يمپورتتىق ينفلياتسيانىڭ اۋقىمى ۇلعايادى. «جوسپارلى ەكونوميكا جاعدايىندا تۇتىنۋشىلاردا تاڭداۋ بولمادى, قولدا بارعا شۇكىرشىلىك ەتۋدەن وزگە جول ۇسىنىلعان. ال نارىق­­تىق ەكونوميكا تۇتىنۋشىنىڭ تاڭ­داۋىنا باسىمدىق بەرەدى, سۇرانىس وتاندىق وندىرىسكە ىلەسپەۋى مۇمكىن. مىسالى, قاراپايىم عانا كىر جۋعىش ماشينانىڭ ۇلگىسى جەڭىلدەتىلگەن جانە جەتىلدىرىلگەنى انىق, بىراق نەگىزگى يدەيا وزگەرىسسىز قالادى. كولىك تە سولاي. تۇتىنۋشى وتاندىق ءوندىرۋشى ساپانى جاقسارتقانشا دەپ تالعامىن وزگەرتە المايدى. ءىس تەتىگىن وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋعا دەگەن ىقىلاسىمىز ەمەس, باسەكە شەشەدى. ال بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ وتاندىق ءوندىرىستىڭ مۇنداي ماسەلەلەرىن شەشۋگە كومەكتەسپەيدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ساراپشى.