اەس: كۇدىك سەيىلسە, ءۇمىت ارتادى

ايتىلعان ويدىڭ جاڭعىرىعى

سونىمەن وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن قۋاتتىلىعى 4000 مۆت وڭتۇستىك قازاقستان ايماقتىق ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوباسى دايىندالىپ, كولدىڭ باتىس جاعالاۋىنداعى ۇلكەن ەلدى مەكەنىندە قۇرىلىسى باستالدى. ودان كەيىن ونەركاسىپ ءوندىرىسى كۇرت ناشارلاپ, ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى اتالعان جوبا توقتاتىلدى.

توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىن­­دا قازاقستان يادرولىق قوعا­مى­نىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير شكول­نيك­تىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇل جەر­دى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرى­لى­سىنا پايدالانۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى شەشىمى شىعارىلدى. بىراق ەلى­مىز­دىڭ بىرقاتار ەكولوگتەرى بۇعان كەلىس­پەۋشىلىكتەرىن ءبىلدىرىپ, جوبانى­ قايتا قاراۋعا شاقىردى. سودان ءبىراز سايا­بىرسىپ قالعان بۇل ماسەلەگە ۋاقىت وتە كەلە قايتا ورالىپ وتىرمىز.

 ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىنا سايكەس, ۇكىمەت 2007 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان قۇرىلىسىنا بۇرىن بولىنگەن جانە جارتىلاي يگەرىلگەن جەر تەلىمىنە قۋاتى 3000 مۆت-قا دەيىنگى بالقاش جەس سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, 2013 جىلى قۇرىلىسىنا دايىندىق جۇرگىزىلە باستاعان. بىراق ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن 2016 جىلى ونىڭ دا جۇمىسى توقتاتىلدى.

اەس-ءتىڭ قاجەتتىلىگى جونىندە 2000-جىلداردان بەرى قانشاما ايتىلىپ, ۇسىنىستار ءبىراز تالقىعا تۇسكەنىمەن, تەك وتكەن جىلى عانا ءبىر توقتامعا كەلگەندەي بولدىق. مەملەكەت باسشىسى: «تازا اتوم ەنەرگياسى بولماسا, بۇكىل ەكونوميكامىزدى جوعالتامىز. سول ءۇشىن اتوم ەلەكتر ستانساسى قاجەت», دەپ كوپتەن تارتىسقا ءتۇسىپ كەلە جاتقان ماسەلەگە نۇكتەسىن قويدى.

قالاي دەسەك تە, قازىرگى كۇنى ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن تاپشىلىق انىق بايقالىپ, ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعى كونە ستانسالاردىڭ دا ىستەن شىعۋعا شاق تۇرعانىن ەسكەرسەك, اەس, ارينە, كەرەك! ماماندار ودان شىعاتىن شىعارىندىلاردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى سونشالىقتى از ەكەندىگىن ايتادى. اتوم ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىنان انادايدان ۇركىپ, سەكەمدەنەتىندەردىڭ قاراسى دا سيرەي ءتۇستى. جۇرت جايلاپ تۇسىنە دە باستاعانداي...

ونىڭ ۇستىنە ەلدەگى ۋران قورى الەمدە العاشقى ورىندا تۇر­عان­دى­ع­­­ىن ماقتانىشپەن ايتامىز. بىراق ونىڭ پايداسى مەن قىزىعىن «جولىن تاۋىپ» باسقا ەل كورىپ جاتىر. جەر كولەمى مەن حالىق سانى جاعىنان بىزدەن الدەقايدا از مەم­لە­كەتتەردىڭ وزىندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە اەس سالىنعان. ال بىزدە بارلىق مۇم­كىندىك بولا تۇرا, ونى نەگە ىسكە اسىر­ماسقا؟

جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەي كەلە بىلتىر اەس-ءتىڭ قۇرىلىسى تۇسە­تىن ورىن بەلگىلى بولدى. ول – الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, ۇلكەن ەلدى مەكەنى.

 قازاقستاندا قانشا اەس سالىنۋعا ءتيىس؟

بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە قۋاتى 391 گۆت-تى قۇرايتىن 439 رەاكتور جۇمىس ىستەيدى. اەس 32 ەلدە بار, ولاردىڭ اراسىنان اقش, فرانتسيا, جاپونيا جانە ءۇندىستان كوش باس­تايدى. قازىر 19 ەلدە قۋاتتىلىعى 55 گۆت بولاتىن 52 رەاكتور سالىنىپ جاتىر. سوندىقتان ۇلكەن اۋىلىنان بولەك, بولاشاقتا ەكىنشى اەس-ءتى – كۋرچاتوۆتا, ءۇشىنشىسىن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا سالۋ جوسپارلانعان.

سونىمەن مامانداردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, 2030 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاپشىلىق 2,7 گۆت-قا جەتۋى مۇمكىن. سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە جونەلتىلەتىن ەنەرگيانى قايتا ايداۋ كەزىندە اۋقىمدى بولىگى جوعالىپ, ەنەرگيانىڭ 50 پايىزىن شىعىن ەتەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە گەنەراتسيالايتىن قۋاتتىڭ نەگىزگى بولىگىن قولدانۋ مەرزىمى 40 جىلدان اسىپ كەتكەن. سوندىقتان ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى مودەرنيزاتسيالاۋ ماسەلەسى وزەكتى كۇيىندە قالىپ تۇر.

 سالا ماماندارىنا ءسوز بەرسەك

الماتى وبلىسى ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شى­­لىق باسقارما باسشىسىنىڭ ورىن­­باسارى رۋسلان ۋتەلباەۆ: «اۋماعى 47 399 شارشى مەتردى قۇراي­­تىن الماتى وبلىسى, جام­بىل­ اۋدا­نى­نىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولى­گىن­دە ورنا­لاسقان ۇلكەن اۋىلىنىڭ نەگىزگى قىزمەتى – بالىق ونىمدەرىن وڭدەۋ جانە وتكىزۋ. ولار ونى ءتىپتى, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە دە ەكسپورتتايدى. اۋىلدىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەرى بىلاي قالىپتاسقان:

 ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتا­ما­سىز ەتەتىن «بالقاشەنەرگو-1» جشس مەن تابي­عي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كومي­­تەتىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى بەكىتكەن تاريفتەر تۇرمىستىق 1 كۆت – 17,5 تەڭگە, ەلەكتر قازان­دىقتارى 1 كۆت ءۇشىن 8,63 تەڭگەنى قۇراي­دى. ەلەكتر قازاندىقتارىنىڭ سانى 36 بولسا, ول 24 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا ورنالاسقان.

«ۇلكەن سۋ» تۇتىنۋ كووپەراتيۆى اۋىل تۇرعىندارىنا قىزمەت كور­سە­تەدى. ولار ۇلكەن اۋىلىن سۋمەن جابدىقتاۋ, قاتتى تۇرمىستىق قال­دىق­تاردى شىعارۋ جانە اعىندى سۋلاردى بۇرۋ جۇمىستارىمەن 2004 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. ءبىر تۇرعىنعا شاققانداعى تاريف ايىنا 740 تەڭگەنى قۇرايدى. ونىڭ ىشىن­دە اۋىز سۋعا – 395 تەڭگە (سۋدى كۇن­دە­لىكتى تۇتىنۋ شەكتەۋسىز), سۋ بۇرۋعا – 255 تەڭگە, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى شىعارۋعا – 90 تەڭگە تولەيدى. سۋ قۇبىرىنىڭ ۇزىندىعى – 17,5 شاقىرىم. «بجەس» اق اۋماعىندا UPPV – تازارتىلعان اۋىز سۋدى ورناتۋ جانە سۋ جيناۋ باسسەينى, كنس-14 پەن كنس-1 كارىز جۇيەلەرىنىڭ عيماراتى مەن قوندىرعىلارى ورنا­لاس­قان. جالپى, ۇلكەن اۋىلىندا ورتا­لىق­تاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسى جوق», دەيدى مامان.

رۋسلان بەيسەنباي ۇلى قازىر ەلىمىزدە ەنەرگيانىڭ 70 پايىزىن كومىر پايدالاناتىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنان الىناتىندىعىن جانە «پاريج كەلىسىمىنە» سايكەس, 2060 جىلى ودان باس تارتۋعا تۋرا كەلەتىندىگىن ەسكەرسەك, اتوم ستانساسى پارنيكتىك گاز شىعىندىلارىن ازايتادى, دەپ وتىر. ول سونىمەن قاتار ەلىمىزدە ارا-تۇرا سەزىلىپ وتىرعان ەنەرگيا داعدارىسىنا بايلانىستى سولتۇستىك ايماقتاعى احۋال­ تۇراقتىلىقتى كورسەتكەنىمەن, وڭتۇستىك وڭىردە تاپشىلىقتىڭ بولۋى حالىق سانىنىڭ كوپتىگىمەن بايلانىس­تى ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى.

 ۇلكەن اۋىلىنداعى احۋال

بىلتىرعى جىلى جەرگىلىكتى بيۋد­جەت­كە 9 072 ملن تەڭگە ءتۇسىم ءتۇسىپ, جوس­پاردى 100% ورىنداعان. ينفرا­قۇ­رى­لىم جاعىنان كەلگەندە سۋمەن جاب­­د­ىق­تايتىن 2 جەلى بار. تۇر­عىن­دار­ تۇگەلدەي 4 شاقىرىمدىق جەر­ۇستى­ كوزدەرىن پايدالانادى. سۋ­مەن­ جاب­دىقتاۋ جەلىسى دە كۇردەلى جون­دەۋ­­دى قاجەت ەتەدى. اۋىلدى جىلۋ جانە­ گازبەن جابدىقتاۋ جايى دا ءماز ەمەس.

كارىز جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 4 شاقى­رىمدى قۇراپ, وعان دا كۇر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزىلۋى ءتيىس. تۇرعىندار جەكە ەلەكتر قازان­دىق­تارىن پايدالانىپ, تابيعي گاز تار­تىل­ماعاندىقتان, گاز باللوندى قول­دا­نادى. 6 شاقىرىمدى قۇرايتىن اۋىل اراسىنداعى جول دا كوڭىل كون­شىت­پەي­دى. الماتىدان ۇلكەن اۋىلىنا قاتى­نايتىن ءبىر باعىتتا ەكى اۆتوبۋس قانا بار.

 ساراپشىلار بولجامى

«پاريج كەلىسىمىنە» سايكەس, ەكى جىلدان كەيىن ترانسشەكارالىق كومىر سالىعى ەنگىزىلەدى. بۇل ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتسىزدىگىن كورسەتپەك. ەلىمىزدە اەس سالىنباسا, وندا جوعارى كومىرتەكتى ەنەرگەتيكامەن قالادى. ونسىز جاسىل ەكونوميكا ماقساتتارىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەس», دەگەن بولاتىن «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين.

سالىنۋعا ءتيىس ەكى بلوكتان تۇراتىن قۋاتتىلعى جوعارى اتوم ەلەكتر ستانساسىندا بىلىكتى ماماندار جۇمىس ىستەيتىن بولادى. 2010-2022 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اتوم سالاسى ءۇشىن ەكى مىڭنان اسا باكالاۆر, مىڭعا تاياۋ ماگيستر جانە ءجۇز ەلۋگە تارتا دوكتور دايىنداعان. اەس سالىنسا, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتى ارتىپ, جوعارى بىلىكتى كادر­لارمەن تولىعاتىندىعى, قۇرىلىس كەزىندە 8 مىڭداي ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىندىعى, ودان بولەك ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا سالاتىندار قاتارى ارتىپ, سالىق قورجىنىنا شامامەن 2,5-3 ملرد اقش دوللارى تۇسەدى, دەپ «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس جاڭا يادرولىق جانە ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالار بويىنشا باس مەنەدجەرى اسۋان سيابەكوۆ ءوز ويىمەن ءبولىستى.