«ايدار دەگەنىمىز – توبەسىنىڭ ورايىنداعى تۋمىسىنان الىنباعان ءھام ارنايى قالدىرىلعان ءبىر شوق قارىن شاشى» دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى 2011 جىلى الماتى قالاسىندا جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلاردىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى بەس تومدىق ەنتسيكلوپەديادا (1-توم, 86-بەت).
بىراق جوعارىداعى «ايدار» تۋرالى انىقتاما بۇل اتاۋدىڭ تاريحي-سيمۆوليكالىق ماعىناسىن تولىق اشىپ تۇرعان جوق. ويتكەنى ەرتە كەزدە ايداردى تەك جاس بالالار عانا ەمەس, ۇلكەن ادامدار دا قوياتىن بولعان. قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىندە «ايدارلى ۇل», «ت ۇلىمدى قىز» تىركەستەرى كوپ كەزدەسەدى. مىسالى, باتىرلار جىرىندا «ت ۇلىمدىسىن تۇل قىلدى, ايدارلىسىن قۇل قىلدى» دەگەن ءسوز ورامدارى بار.
تولىقتىرىپ ايتار بولساق, ايدار قويۋ سالتى – ەجەلگى تۇركى, ماجار, وعىز, سەلجۋك, قىپشاق, موڭعول, ءمانجى, قالماق, ت.ب. حالىقتاردىڭ بارىندە بولعان. ءتىپتى جەكە تۇلعانىڭ ايدارىنا قاراپ, ونىڭ مارتەبەسىن انىقتايتىن تۇسىنىك قالىپتاسقان. قازاقتىڭ «ايدارىنان جەل ەستى» دەگەندەگىسى وسى. سول سياقتى «جانىبەك باتىر» جىرىندا:
ايدارىن ۇستاي كەسىپ باسىن الدى,
موينىندا باتىر دەگەن تاسىن الدى, – دەگەن تىركەس بار. سوعان قاراعاندا جانەكەڭمەن شايقاسقان قالماق باتىرى ايدارلى بولعانىن اڭعارامىز.
وسى ورايدا ايتپاعىمىز تۋىسقان تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلازىگ پروۆينتسياسىنا (وبلىسى) قاراستى باسكيل وڭىرىندە ورنالاسقان تەسليم ابدال اۋىلىنىڭ قورىمىنان بۇرىمداپ ورگەن ايدارلى ءمۇسىن تابىلىپ وتىر.
بۇل بەينەدە وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, ءمۇسىننىڭ ءدال توبە ورايىنان باستاپ ورىلگەن شاش بەلىنە ءتۇسىپ تۇر. ءتىپتى ايداردىڭ ساندەلگەن بۇرىم ىزدەرىن دە كورۋگە بولادى. مۇنداي ايدارلى ءمۇسىن الەمنىڭ باسقا ولكەسىندە كەزدەسپەيدى. بۇل جادىگەر سوندىعىمەن دە قۇندى.
«مۇنداي ورىلگەن شاشتار كونە تۇرىكتەردەن جەتكەن ءداستۇر ەكەنى انىق. ويتكەنى ولار ادامنىڭ قۋات-قارۋى شاشىندا دەپ ەسەپتەگەن. ءسويتىپ, ەل قورعانى باتىرلار ايدار قوياتىن بولعان. باتىر ولگەندە شاشىن كەسىپ الىپ وزىمەن بىرگە كومەتىن ءداستۇر بولعان» دەپ جازىپتى تۇركيا زەرتتەۋشىلەرى.
قالاي دەسەك تە, ايدار قويۋ – اتالارىمىزدان قالعان ءداستۇر. بۇل ءۇردىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇزىلگەن جوق. ەلدىڭ بار وڭىرىنەن ايدارلى ۇلداردى بۇگىن دە كەزدەستىرۋگە بولادى.