وركەندەۋ يندەكسى

يندەكس قوعامنىڭ ءارتۇرلى اس­پەك­تىسى مەن الەۋمەتتىك ءال-اۋقا­تىن ەسەپتەۋ ءۇشىن 12 ساناتتى ولشەيدى. ولارعا قور­عانىس جانە قا­ۋىپ­سىزدىك,  جەكە بوستاندىق, مەم­لەكەتتىك باس­قارۋ, الەۋ­مەت­تىك كاپيتال, ينۆەس­تيتسيا مۇمكىندىگى, كاسىپتى قولداۋ,  ينفرا­قۇرىلىم جانە نارىق مۇم­كىندىگى, ەكونوميكا ساپاسى, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى, دەنساۋلىق ساقتاۋ,  ءبىلىم بەرۋ, تابيعي لاندشافتى جاتادى.

2023 جىلعى وركەندەۋ يندەك­سىن­دە دانيا تاعى دا كوش باسىندا تۇر. رەيتينگتە ودان كەيىنگى ورىندى شۆەيتساريا, نورۆەگيا, شۆەتسيا, فينليانديا سەكىلدى مەملەكەتتەر جالعاستىردى. ال بىزگە كورشىلەس ورتالىق ازيا ەلدەرى كوشتىڭ ورتا­سىنان تومەنىرەك ورنالاسقان – قىرعىزستان 89-ورىن, وزبەكستان 97-ورىن, تۇرىكمەنستان 105-ورىن جانە تاجىكستان 110-ورىن.

يندەكستەگى ساناتتار بويىنشا قازاقستاندا ءبىلىم بەرۋ (35-ورىن), ەكونوميكا الەۋەتى (38-ورىن) جانە ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى (53-ورىن) جاقسى دامىعان. ەلىمىزدەگى ءالسىز ساناتتار قاتارىنا جەكە بوس­تاندىق, تابيعي لاندشافت (ەكەۋى دە 126-ورىن) جانە الەۋ­مەت­تىك كاپيتال (108-ورىن) جاتادى. ال قالعان كورسەتكىشتەر بو­يىنشا مەملەكەتىمىز ورتاعا جا­قىن ورنالاسقان, ونىڭ ىشىندە ينۆەس­­تيتسيا مۇمكىندىگى – 74, دەنساۋ­لىق ساقتاۋ – 77, قورعانىس جانە قاۋىپ­­سىزدىك – 81, كاسىپتى قولداۋ – 83, ينفرا­قۇرىلىم جانە نارىق مۇم­كىن­دىگى – 91, مەملەكەتتىك باسقارۋ 99-ورىندا.

يندەكستى تالداي كەلە, الەم حال­­قىنىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرى تو­لىق قامتاماسىز ەتىلىپ جاتقانىن كورە الامىز. كەيىنگى ونجىلدىقتا ادامزاتتىڭ تاماقتانۋ, باسپانا سەكىلدى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ قاراپايىم قاجەت­تىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ جاق­ساردى. سونىمەن قاتار ادام­نىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ ارتۋىنا تىكە­لەي اسەر ەتۋشى ءبىلىم دەڭگەيى دە الەم بويىنشا جاقساردى, اسىرەسە جوعارى ءبىلىم ساپاسى مەن ەرەسەك ادامداردىڭ داعدىلارى كۇشەيگەن. پاندەميادان كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ساناتىنداعى كورسەتكىشتەر دە بارلىق ەلدە جاقساردى. قازىرگى ءولىم دەڭگەيى 10 جىل بۇرىنعىدان الدەقايدا تومەن.

وركەندەۋ يندەكسىندەگى دەموكراتيا جانە ازاماتتىق بوستان­دىق­تىڭ ناشارلاۋى – الەمدىك ءۇردىس. بۇل تۋرالى ءتۇرلى زەرتتەۋ ورتالىعى مەن ساراپشىلار جازىپ ءجۇر. دەموكراتيانىڭ السىرەۋىن ەۋرو­پانىڭ ءبىرشاما ەلىنەن دە اڭ­عارۋعا بولادى. ادامزاتتىڭ ەر­كىندىك قۇندىلىعى ءومىر ساپاسىن انىقتايتىن نەگىزگى كورسەت­كىش­تەر­دىڭ ءبىرى.

جوعارىدا جازىلعانداي, احۋال ازاماتتىق قوعام بوستاندىعىنا دا قاتىستى. ويتكەنى كەيىنگى ونجىل­دىقتا 108 ەلدە بىرلەستىك پەن ءسوز بوستاندىعىنا جانە اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە دەگەن قىسىمنىڭ كۇ­شەيۋى جاعدايىندا جەكە بوستان­دىق كورسەتكىشى تومەندەي باستاعان. ءتۇرلى تسەنزۋرانىڭ قالىپتاسۋى بۇكىل الەمدە, سونىڭ ىشىندە دەموكراتيانى ۇستاناتىن ەلدەردە كەڭ تارالعان.

يندەكستەگى كوش باسىندا تۇر­عان ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ جاع­دايى جاقسى بولعانىمەن, كەيبىر كەم تۇستارى دا بار. مىسالى نەگىزگى ەكو­نوميكالىق وزگەرىس­تەر­گە بەيىم­دە­لە الماۋ سال­دارىنان جۇ­مىس­شىلار تابىسىنىڭ تۇرا­لاۋى مەن تومەندەۋى بايقا­لا­دى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتار اراسىندا «ارتتا قالۋ» سەزىمى كۇشەيىپ, ازا­مات­­تاردىڭ ءوز ۇكىمەتىنىڭ جۇمى­سىنا قاناعاتتانباۋى مەن پوپۋليزم كورسەتكىشى ارتىپ وتىر.

دامىعان ەلدەردەگى ءارتۇرلى ەكونو­ميكالىق تراەكتوريا الەۋ­مەتتىك كاپيتالدىڭ ازايۋىمەن ۇي­لەسەدى. ساياسي ينستيتۋت­تار­عا سە­نىمنىڭ تومەندەۋى ليبەرال دە­مو­كراتيانىڭ نەگىزگى سيپات­تاما­لا­رىنىڭ – ىزگىلىك, قاۋىم­داس­تىق جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ – قۇل­دىراۋىنا اكەلدى. دەگەنمەن الەمنىڭ كوپ بولىگىندە الەۋمەتتىك كاپيتال ءوسىپ كەلەدى. بۇل ادامدارعا ينكليۋزيۆ قوعامدا ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

قورىتىندىلاساق, يندەكس­تە كور­سەتىلگەندەي پاندەميادان كەيىن الەمنىڭ تىنىسى وزگە­رىپ, دامۋى تەجەلە تۇسكەن. ور­كەن­­دەۋدە ولشەۋ ساناتتارىنىڭ كەيبىر كور­سەت­كىشتەرى دامىپ, ءبىر بولىگى نا­شار­لاعانىن كورۋگە بولادى. قازاق­ستاندا, جالپى ال­عاندا, دامۋ ءۇردىسى بار جانە ءالى دە ءوسۋ الەۋەتىنە يە, ونىڭ ىشىن­دە ەكولوگيالىق ماسەلە مەن جەكە بوستاندىق ساناتى بو­يىنشا بىر­نە­شە شەشۋشى قادام ەلىمىزدىڭ كور­كەيۋىنە سەرپىن بەرەدى.

سۇيىندىك قابىل,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى