ەل اۋزىندا بالا جولداسىنىڭ تىلسىم قۇپياعا تولى جاراتىلىسى تۋرالى اڭگىمە كوپ. تۇركى جۇرتى «بالا جولداسىنىڭ» قاسيەتىن ەرتە كەزدەن بىلگەن. ونى سونىمەن قاتار «بالانىڭ يەسى, ەسى, جادى» دەپ اتاعان. سەبەبى بالانىڭ جولداسى بالا ەسەيگەن كەزدە ونىڭ رۋحاني سەرىگى بولادى ەكەن. سول سەبەپتى وعان بەيجاي قاراماعان. اياعى اۋىر كەلىندەردى بويىندا ەمشىلىك قاسيەتى بار اپا-اجەلەرگە عانا بوساندىرۋعا رۇقسات بەرىپ, شارانانىڭ كىندىگىن كەستىرگەن. ال بالانىڭ جولداسىن كومگەن. ال بۇگىندە قازاقتىڭ قۇرساق تاربيەسى مادەنيەتىن, بوساندىرۋ ءراسىمىن بىلمەيتىن كەزدەيسوق ادامدار پەرزەنتحانادا جۇمىس ىستەپ ءجۇر.
قازىرگى كەزدە الەم عالىمدارى ادام تاربيەسى مەن ونى رۋحاني جەتىلدىرۋدى جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەۋ ۇستىندە. وسى ۋاقىتقا دەيىن باتىس عالىمدارى انا قۇرساعىندا شارانانىڭ تەك فيزيولوگيالىق قالىبى عانا قالىپتاسادى دەپ كەلگەن ەدى. بۇل پىكىردى كانادالىق ەمبريولوگ عالىم مۋر كەيت جوققا شىعاردى. ول جاتىرداعى شارانا دامۋىنىڭ كەزەڭدەرىن عىلىم جۇزىندە زەرتتەپ, انا قۇرساعىندا ادامنىڭ تەك فيزيولوگيالىق قالىبى عانا ەمەس, رۋحاني جان دۇنيەسى, اقىل, يمانى, زەيىنى قالىپتاساتىنىن كەش بولسا دا باتىس الەمىنە دالەلدەدى. ءسويتىپ, ول قانشاما عاسىرلاردان بەرى تۇركى جۇرتىنىڭ تۇرمىستا قولدانىپ كەلە جاتقان قۇرساق تاربيەسىنىڭ ادەبى مەن مادەنيەتىنىڭ اينا قاتەسىزدىگىنە كوز جەتكىزدى.
ءيا, قازاق حالقى ەجەلدەن بالانىڭ ومىردە جاقسى ادام بولىپ قالىپتاسۋىن انانىڭ قۇرساعىنا ۇيىعان قان بولىپ بىتكەن كەزىنەن باستاعان. مەديتسينا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سوۆەتحان عابباس: «قۇرساققا بىتكەن بالانىڭ جان-جاقتى رۋحاني مىقتى دامۋى ءۇشىن انانىڭ ۇيىپ جاساعان قۇلشىلىعىنان ارتىق تاربيە جوق. قازاق حالقى ونى اقىل, جۇرەك, زەيىن تاربيەسى دەيدى», دەدى. قۇران كىتابىنىڭ بەس سۇرەسىندە اللا تاعالا ادامدى ءبىر تامشى سۋدان جاراتتىم دەپ ايان بەرگەن. قۇراننىڭ «زۋمار» سۇرەسىنىڭ 6-اياتىندا «انا قۇرساعىندا سەندەردى ءبىر تۇردەن ەكىنشى تۇرگە (تۇلعاعا) اۋىستىرىپ, سونىڭ ءبارىن ءۇش قاراڭعىلىق (قۇرساق, جاتىر, قاعاناق) ىشىندە جەتىلدىردى» دەپ جازىلعان. پروفەسسور سوۆەتحان عابباستىڭ مەڭزەپ وتىرعانى وسى قۇرساققا بىتكەن شارانا مەن اللا تاعالا اراسىنداعى بايلانىسى عوي. ال ەمبريولوگ عالىم مۋر كەيت جاتىرداعى شارانانىڭ دامۋ كەزەڭدەرى تۋرالى جازعان عىلىمي زەرتتەۋى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىن العان ەكەن. ول ءوز سوزىندە: «مەن قۇران كىتابىن 20 جىل بۇرىن وقىعاندا 20 جىل بۇرىن نوبەل سىيلىعىن العان بولار ەدىم», دەپ اعىنان جارىلعان ەكەن.
سونىمەن, قۇرساقتاعى بالا جولداسىنىڭ بيولوگيالىق قىزمەتى – قىرىق ءبىر اپتا بويى شارانانى ۆيرۋستاردان قورعايدى. وعان قان, اۋا جەتكىزىپ, قورەكتەندىرىپ تۇرادى. بالانىڭ جولداسى شارانا جارىق دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەننەن كەيىن ءبولىنىپ تۇسەدى. قازىرگى مەديتسينا تىلىمەن ايتقاندا, بالانىڭ جولداسى – گەنەتيكالىق قان تاسىمالداۋشى ورگان. ياعني بابادان باباعا, ودان بالاعا بەرىلەتىن اتانىڭ ءبىر تامشى قانى, ونىڭ رۋحىن جەتكىزۋشى. وسى تاقىرىپتا «ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىندا جاريالانعان ماقالانى وقىپ حابارلاسقان جازۋشى ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى مىناداي پىكىر ءبىلدىردى: «ەرتەدە, بالا كەزىمدە اتا-اجەمنىڭ اۋزىنان بالا جولداسىنىڭ وڭى مەن تەرىسى بولاتىنىن ەستىگەن ەدىم. بالا جولداسىن كومگەن كەزدە وڭ-تەرىسىن اجىراتىپ كومگەن دۇرىس. تەرىس جاعىمەن كومىپ قويسا, ايەل ەكىنشى رەت بالا كوتەرمەي قالادى ەكەن».
بالانىڭ جولداسى تۋرالى دايەك ىزدەپ جۇرگەن ماعان بۇل وتە قۇندى اڭگىمە ەدى. قازاقتىڭ قۇرساق تاربيەسى سالتىنداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ مەديتسينالىق-بيولوگيالىق سايكەستىگىن سالىستىرۋ نيەتىمەن اكۋشەر-گينەكولوگقا حابارلاسىپ, بالا جولداسىنىڭ وڭ-تەرىسى دەگەن نە, ونى قالاي بىلۋگە بولادى دەپ سۇرادىم. 25 جىلدان بەرى قانشاما انانى بوساندىرىپ, شارانا كىندىگىن كەسىپ جۇرگەن تاجىريبەلى اكۋشەر-گينەكولوگ عاليا انەتبەك: «بالا جولداسىنىڭ ەكى جاعى بولادى. سونىڭ انا جاتىرىنا جالعاسقان ۇشىن «قاۋىزى» دەيدى. ال ەكىنشى ۇشىن, ۇرىقتىق جاعىن «بۇركەنشىك» دەيدى. وسى بۇركەنشىك ۇلدىرەگەن سۋ سەكىلدى شارانانىڭ بەتىنە قاراپ, كىندىككە جالعاسادى. بالا جولداسىنىڭ وڭ جاعى وسى», دەپ جازۋشىنىڭ ءسوزىن راستاي ءتۇستى.
سونداي-اق بالا جولداسىنىڭ جاسۋشالارىنان قانت ديابەتى مەن جامان اۋرۋدى ەمدەيتىن ءدارى جاسايتىنىن دارىگەر جاسىرمادى. سوناۋ زامانداردان قۇرساق راسىمىندە قولدانعان قازاقى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قازىرگى مەديتسينامەن سايكەستىگىنە تاڭعالماسقا بولمادى. سالت-داستۇرىمىزگە تامساناتىن تاعى ءبىر دايەك – ەگىز سابيلەردىڭ جولداسىن بىرگە كومۋگە بولمايتىنىن بىلگەندىگى.
مىناداي وقيعا بولعان ەكەن. گۇلجاميلا ەسىمدى اپا وسىدان 50 جىلداي بۇرىن ءسىڭلىسىنىڭ ەگىز تۋعانىن ەستىپ, وعان قاراي قۇستاي ۇشادى. ءسويتىپ, كومىپ قويعان ەگىزدىڭ جولداستارىن قايتا قازىپ الىپ, ەكى بولەك كومدىرەدى. ارادا ەكى-ءۇش اي وتكەندە ەگىزدىڭ ءبىر سىڭارى اسان شەتىنەپ كەتەدى دە, ەكىنشى سىڭارى زاۋرە امان-ەسەن وسەدى. ەندى گۇلجاميلا اپا نەگە بۇلاي ىستەدى دەيسىز بە؟ سەبەبى اپا ەگىز قىز تۋعان. ەگىزىنىڭ سىڭارى شەتىنەيدى. سودان جەتى-سەگىز ايدان كەيىن ەكىنشى سىڭارى دا شەتىنەپ كەتكەن. سول كەزدە بالانىڭ جولداسىن ەكى بولەك كومۋ كەرەك ەكەنىن قاريالاردان ەستىگەن ەكەن. گۇلجاميلا اپا ءوزى جىبەرگەن قاتەلىككە ءسىڭلىسى ۇرىنباسىن دەپ جاڭا تۋعان سابيلەردىڭ جولداسىن قازدىرىپ الىپ, ەكى بولەك كومدىرگەنى سودان ەكەن. قازىرگى كەزدە سول ەگىزدىڭ سىڭارى زاۋرە امان-ەسەن, ۇلكەن اۋلەتتىڭ اناسى بولىپ وتىرعان جايى بار دەيدى. بالا جولداسىنىڭ ءبىر سىرى, ەگىزدىڭ سىڭارىنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەدى.
جالپى, بالا جولداسىنا قاتىستى ەل اۋزىنان جەتكەن سوزدەر كوپ. مىسالى, جۋرناليست ايبىن شاعالاق تا: «انام ۇيگە توقتامايتىندار تۋرالى وسى بالانىڭ جولداسىن جىلقىنىڭ جالىنا بايلاپ جىبەرگەن بە, ۇيدە وتىرمايدى دەيتىن ەدى», دەيدى.
كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ۇزاق جىلدار قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىنىڭ پەرزەنتحاناسىندا تازالىقشى بولىپ ىستەگەن ءنازيپا مولدابەكوۆا: «انالار بوسانعاننان كەيىن تۇسەتىن بالانىڭ جولداسىن سىرتقا شىعارىپ شۇڭقىرعا تاستايتىن ەدىك. اشىق قالعان زاتتى يت تالاپ, قۇستار شۇقىپ تاستايتىن. بالا يەسى, جولداسىنىڭ قاسيەتى تۋرالى ەستىپ وسكەن ءبىز بۇل ارەكەتكە قاتتى شوشيتىنبىز. كەيبىرەۋلەرى اقشاسىن تولەپ بالانىڭ يەسىن الىپ كەتەتىن. وسى كۇنى جاسىم جەتپىستەن استى. ويلاپ وتىرسام, بۇل ارەكەت ادەيى جاسالعانداي كورىنەدى. قازىر بالالار دەنساۋلىعىنىڭ السىزدىگى, مىنەز-ق ۇلىقتارىنىڭ وزگەرۋى وسى بالانىڭ جولداسىن اياقاستى ەتۋىمىزدىڭ كەسىرىنەن», دەپ ويلايمىن دەدى.
ءنازيپا اجەنىڭ ويىن ايگىلى باۋىرجان مومىش ۇلى اتامىزدىڭ كەلىنى, كورگەنى مەن بىلگەنىن كوڭىلگە توقىعان زەيەپ احمەتوۆا دالەلدەي تۇسەدى.
«ەرتەدە قازاق حالقى ەر بالانىڭ جولداسىن اق ماتاعا وراپ, التى قىردى اسىرىپ كومگەن. بۇل – ەلىن, جەرىن, التى قىردان قورعايتىن ازامات بولسىن دەگەنى. كىندىگىن شاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىنا كومگەن. بۇل ۇلدىڭ شاڭىراققا يە بولسىن دەگەنى ەكەن. قازاقتا «تابالدىرىقتى باسپا» دەگەن ءسوز وسىدان شىققان. قىز بالانىڭ جولداسىن وشاقتىڭ باسىنا كومگەن. ول قىز شىراقتى, وشاقتى بولسىن دەگەنى ەكەن. وشاقتىڭ ءمانى مەن ءسانى, بەرەكەسى قىز عوي. «وتتىڭ باسىن باسپا», «وتتىڭ باسىنا تۇكىرمە» دەۋىمىز سودان ەكەن. ومىردە وزگەرمەيتىن قۇندىلىق بار. ول – جەر-انا, ادام مەن جەر-انا اراسىنداعى بايلانىس. وكىنىشكە قاراي, قازىر قازاق حالقىنىڭ كىندىگى جەردەن اجىراپ قالدى. بالانىڭ جولداسى مەن كىندىگى جەرگە كومىلۋگە ءتيىس. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قازاقتى وسى تابيعاتپەن بايلانىس زاڭىنان اجىراتۋى – ولاردىڭ قازاققا عىلىمي تۇرعىدان جاساعان قاستاندىعى», دەيدى زەينەپ احمەتوۆا.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, قانشاما مىڭداعان جىلدان بەرى اتا-بابانىڭ قانى مەن رۋحى دەپ قاسيەتىن تانىپ, اياقاستى ەتپەي جەرگە كومگەن بالانىڭ جولداسىن ءار پەرزەنتحانا اتا سالتىمەن اكەسىنىڭ قولىنا ۇستاتسا دەيمىز. بۇعان سايكەس زاڭعا تولىقتىرۋ ەنگىزەتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ويلايمىز.
ءزۇبايرا تىلەگەنقىزى,
جۋرناليست