ۆ.گ.فەسەنكوۆ اتىنداعى استروفيزيكا ينستيتۋتىنىڭ يادرولىق استروفيزيكا زەرتحاناسى جاھاندىق تەرمويادرو ۇدەرىسىن زەرتتەۋدى قولعا الدى.
جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى – زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرگەي دۋبوۆيچەنكو. ول موديفيكاتسيالانعان الەۋەتتى كلاستەرلىك مودەل شەڭبەرىندە اسپان دەنەلەرىنىڭ, جۇلدىزداردىڭ تەرمويادرولىق ۇدەرىسىندە رەاكتسيالاردىڭ جىلدامدىعىن ەسەپتەۋدىڭ بىرىڭعاي ادىستەرىن ازىرلەۋدى جانە ەكسپەريمەنت ناتيجەسىن سالىستىرمالى تالداۋ ارقىلى كەيبىر تەرمويادرولىق رەاكتسيالاردىڭ جىلدامدىعىن زەرتتەۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
جۇلدىزداردىڭ قۋات كوزى تۋرالى ماسەلە XIX عاسىردىڭ 40 جىلدارى ەنەرگيانى ساقتاۋ زاڭى تۇجىرىمدالعاننان كەيىن پايدا بولدى. سۋتەكتىڭ گەليگە اينالۋى كەزىندە ەنەرگيا بولىنەدى دەگەن گيپوتەزانى 1920 جىلى ارتۋر ەددينگتون العا تارتتى, سودان كەيىن وسى ۇدەرىسكە ءتان رەاكتسيالار تىزبەگى تابىلدى. 1941 جىلى مارتين شۆارتسشيلد تەرمويادرولىق ەنەرگيا كوزى بار كۇن مودەلىن ەسەپتەپ شىعاردى جانە كۇننىڭ كەيبىر بايقالاتىن قاسيەتتەرىن تەوريالىق تۇرعىدان بولجاي الدى, وسىلايشا, جۇلدىزداردىڭ ىشكى بولىگىندەگى سينتەز تەورياسى راستالدى. كەيىنىرەك جۇلدىزداردىڭ ىشىندە پايدا بولاتىن باسقا رەاكتسيالار انىقتالا باستادى.
جۇلدىزداردى جاپ-جارىق ەتىپ تۇراتىن ەنەرگيا كوزى بار. جۇلدىزداردىڭ ىشكى تەمپەراتۋراسى وتە جوعارى بولعاندىقتان وندا يادرولىق رەاكتسيالار جۇرەدى. يادرولىق رەاكتسيالار كەزىندە نۋكلەوسينتەز ءتۇزىلىپ, قۋات الىنادى. ەنەرگيانىڭ كوپ بولىگى جىلۋعا اينالادى, ول بىرتىندەپ جۇلدىزدىڭ بەتىنە فوتوندارمەن قايتا شىعارىلادى. ەنەرگيانىڭ از بولىگى نەيترينو تۇرىندە شىعارىلادى, ولار جولىندا ەش نارسەمەن ارەكەتتەسپەي ءوتىپ كەتەدى. رەاكتسيانىڭ جىلدامدىعى جۇلدىزدىڭ ىشكى تەمپەراتۋراسى مەن تىعىزدىعىنا بايلانىستى. وتاندىق عالىم وسى رەاكتسيانىڭ جىلدامدىعىن ەسەپتەۋ بويىنشا ءتيىمدى ءادىس-ءتاسىلدى زەرتتەۋدى باستاعان.
يادرولىق سينتەز رەاكتسياسى سوقتىعىساتىن يادرولار يادرولىق تارتىلىس ايماعىندا بولعان كەزدە باستالادى. يادرولىق رەاكتسيالار ناتيجەسىندە ءارتۇرلى حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ يادرولارى تۇزىلەدى. تومەن ماسسالى جۇلدىزدار سۋتەكتەن گەليدى سينتەزدەۋگە قابىلەتتى بولادى. يادرولىق رەاكتسيالار ناتيجەسىندە جۇلدىزداردىڭ حيميالىق قۇرامىنىڭ بىرتىندەپ وزگەرۋى ولاردىڭ ەۆوليۋتسياسى بولىپ ەسەپتەلەدى. اتوم يادرولارىنداعى نۋكلوندار يادرولىق ءوزارا ارەكەتتەسۋ كۇشتەرىمەن بايلانىسادى, بىراق بۇل كۇشتەر تەك قىسقا قاشىقتىقتا ارەكەت ەتەدى – يادرو مولشەرىنىڭ رەتى, ال ۇلكەن قاشىقتىقتا كۋلوندىق يتەرۋ باسىم بولادى. بۇل دەگەنىمىز, تەرمويادرولىق رەاكتسيا پايدا بولۋى ءۇشىن يادرولار كۋلوندىق توسقاۋىلدان ءوتۋى كەرەك.
ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن تەرمويادرولىق رەاكتسيالار – يادرولىق ەنەرگيانىڭ ءتيىمدى كوزى. الايدا ولاردى جەردە جۇزەگە اسىرۋ قيىن, ويتكەنى بۇل ءۇشىن ۇلكەن تەمپەراتۋرادا يادرولاردىڭ جوعارى كونتسەنتراتسياسىن ساقتاۋ قاجەت. ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن تەرمويادرولىق رەاكتسيالاردىڭ جۇرۋىنە قاجەتتى جاعداي ەنەرگيانىڭ نەگىزگى كوزى سانالاتىن جۇلدىزداردا بولادى. جەر بەتىندە سۋتەگى بومباسىن جارۋ ارقىلى وتە قىسقا ۋاقىتتا (10-7-10-6 سەكۋند) وراسان زور ەنەرگيا بولىنەتىن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن تەرمويادرولىق رەاكتسيالار جۇرگىزىلگەن. مۇنداي جارىلىستاردا ەنەرگيانىڭ ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى تەرمويادرولىق رەاكتسيالاردىڭ ءبىرى – نەيترون شىعاراتىن گەلي يادروسىنا ەكى اۋىر سۋتەگى يزوتوپتارىنىڭ (دەيتەري مەن تريتي) بىرىگۋ رەاكتسياسى بولادى. بۇل رەاكتسيا العاش رەت 1950 جىلى قازاقستاندا سەمەي پوليگونىندا جۇزەگە اسىرىلعان. تەرمويادرولىق جارىلىستا اتوم بومباسىنىڭ زاريادى مەن سۋتەك يزوتوپتارىنىڭ بىرىگۋىنەن قۋات الىنادى. تەرمويادرولىق سينتەز كەزىندە بولىنەتىن ەنەرگيا مولشەرى يادرولىق ءبولىنۋ رەاكتسيالارىنا قاراعاندا ءتورت ەسە كوپ. تەوريالىق تۇرعىدان العاندا, رەاگەنتتەردىڭ بىرنەشە گرامىن قولدانا وتىرىپ, ءبىر تەرادجوۋل ەنەرگيا الۋعا بولادى, بۇل دامىعان ەلدەگى ءبىر ادامعا الپىس جىل ىشىندە قاجەت ەنەرگياعا تەڭ.
عالىمدار تەرمويادرولىق سينتەز ميلليونداعان جىلدار بويى ادامزاتتىڭ ەنەرگەتيكالىق قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قاناعاتتاندىرا الادى دەيدى. ويتكەنى تەرمويادرولىق وتىندى ۇزاق ساقتالاتىن جوعارى بەلسەندى يادرولىق قالدىقتاردى, كومىرقىشقىل گازى جانە باسقا دا پارنيكتىك گازداردى اتموسفەراعا شىعارمايدى. اتوم ەلەكتر ستانسالارى مەن تەرمويادرولىق ەلەكتر ستانسالارى ەكولوگياعا الدەقايدا زيانسىز. ستاتيستيكاعا سايكەس, 1 كگ كومىردى جاققان كەزدە 7 كۆت/ساع ەنەرگيا وندىرىلسە, 1 كگ گاز 14 كۆت/ساع ەنەرگيا بولەدى. 1 كگ ۋراننان 620 000 كۆت/ساع ەنەرگيا وندىرىلەدى. ەنەرگيا تيىمدىلىگى تۇرعىسىنان ۋران كومىرگە قاراعاندا 90 000 ەسە جانە گازعا قاراعاندا 45 000 ەسە ءتيىمدى.
الەمدە تەرمويادرولىق رەاكتسيالاردى زەرتتەۋدىڭ ءارتۇرلى ادىستەر مەن مودەلدەرگە نەگىزدەلگەن تۇرلەرى بار. دەگەنمەن ولاردىڭ كوبى رەزونانستىق توپ ءادىسى سياقتى وتە كۇردەلى ەسەپتەۋ سحەمالارىنا نەگىزدەلگەن. ال قاراپايىم پوتەنتسيالدى ەكى كلاستەرلىك مودەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن. وتاندىق عالىم سەرگەي دۋبوۆيچەنكو وسى ماسەلەنى نازارعا العان. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قولدا بار ەكسپەريمەنتتىك فاكتىلەردى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە رەزونانستىق توپ ءادىسى شەڭبەرىندەگى سالىستىرمالى كۇردەلى ەسەپتەۋلەر قاجەت بولا بەرمەيدى. كوپتەگەن تاپسىرمانى قاراستىرۋ ءۇشىن وربيتالىق كۇيلەردىڭ يۋنگ سحەمالارىنا سايكەس جىكتەلۋىن ەسكەرەتىن سالىستىرمالى تۇردەگى قاراپايىم ءادىستى قولدانۋ جەتكىلىكتى. بۇل ءتاسىل كوپتەگەن جاعدايدا ەكسپەريمەنتتىك دەرەكتەردى سيپاتتاۋ كەزىندە جەتكىلىكتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن.