اقىلى جول: تولەم تاعى كوتەرىلە مە؟

جولى بولماعان جول عىلىمى

«كوبىنە-كوپ قازاقتىڭ «عىلىم باق تا, ونەر تاپ!» دەگەن تامسىلىنەن تەرىس اينالىپ جاتامىز. ونىڭ ءبىر دالەلى وسى جولىمىزدا جاتىر. الەمدە جول سالاسىنىڭ عىلىمىن قولداۋعا جىل سايى­ن ونىڭ بيۋدجەتىنەن 0,2-دەن 2 پايىزعا دەيىنگى ارالىقتا قاراجات بولىنەدى ەكەن. اتاپ ايتقاندا, اقش-تا – 2 پايىز, كورەيا مەن رەسەيدە – 0,2 پايىز, ال قازاقستاندا – 0,003 پايىز كولەمىندەگى قارجى قاراستىرىلعان. وسىدان ون جىل بۇرىن ومىرىمىزگە ەنگەن اقىلى جول جۇيەسى ءوز-ءوزىن اقتادى ما, جوق پا, ونىڭ ءادىل باعاسىن القالى الەۋمەت بەرە جاتار. بىراق, ءبىر انىعى, ەل اقىسىن تولەپ, جايلى جولدا جۇرۋگە بولاتىندىعىن ءتۇسىندى. وسىنىڭ ارقاسىندا دىتتەگەن جەرلەرىنە بارىنشا ەرتەرەك جەتۋگە بولاتىندىعىن ۇعىندى. جول بويى ۇسىنىلاتىن ءتۇرلى تەحنيكالىق قولداۋ قىزمەتتەرىنىڭ دە قولجەتىمدى ەكەندىگىنە جۇرتتىڭ كوزى جەتتى. اقىلى بولعاندىعىنىڭ ارقا­سىندا قازىنا قازانىنا دا قوماقتى قاراجات قۇيىلعان بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز. ەڭ باستىسى, سول جولداردا بولىپ جاتقان جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سانى مەن كىسى ءولىمى دە اناعۇرلىم ازايعانى انىق», دەيدى دامىعان ەلدەردىڭ اۆتوجولدارىنا زەيىن قويىپ, زەردەلەپ جۇرگەن ەكونوميست الپامىس سەگىزباي ۇلى.

ەكونوميستىڭ پىكى­رىنە دەن قويساق, ومىردەگى ءاربىر وزگەرىس پەن وركەندەۋدىڭ عىلىمي نەگىزى بولۋعا ءتيىس. جول سالىپ, جوندەپ, ساپاسىن ارتتىرۋعا دا ۇلكەن عىلىم كەرەك. سول سياقتى جولدى جوندەۋ اقىسى قاراپايىم جۇرتتىڭ ارقاسىنا ارتىلىپ تۇرعاندا, ونىڭ ءتاري­فىن كوتەرۋگە دە عىلىمي دالەل, ورىندى ءۋاج ايتىلعانى ءجون.

ون جىل وزگەرمەگەن تاريف

سونىمەن يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رىلىمدىق دامۋ مينيستر­لىگى, اۆتو­موبيل جولدارى كو­ميتەتىندە اقىلى ۋچاسكە­لەر بويىنشا جول ءجۇرۋ تاريف­تەرىنىڭ كوتەرىلۋ سەبەپتەرى ءتۇسىندىرىلدى. جەر-دۇنيەدەگى بارلىق قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا جىل سايىن تاريف باعاسى وقتىن-وقتىن كوتەرىلىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي تۇزەلىپ جاتقانىنا قاراعاندا, اقىلى جولدىڭ 10 جىل بويى ءبىر تاريفپەن تۇرعانىنا تاڭعالماسقا لاج جوق. ونىڭ انىق دالەلىن تومەندە تىزبەلەپ كورسەتەمىز.

ايتقانداي, اقىلى جول ءتا­ريفى قاشان جانە قانشاعا وسەتىنى ءالى ناقتى ەمەس. ول شەشىم قا­بىل­دانعان كۇننىڭ وزىندە قاي ۋاقىتتان باستاپ ەنگىزىلەتىنى دە بەلگىسىز. قازىرگى ايتىلىپ, كورسە­تىلىپ جاتقان تاريف مولشەرى ەل-جۇرتتىڭ تالقىلاۋىنا سالعان ۇسىنىس. بىراق بۇل ۇسىنىس ارنايى مامانداردىڭ جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەپ, سودان كەيىن ابدەن پىسىقتاعان دۇنيەسى ەكەنى ەسكەرگەنىمىز ءجون.

كوميتەت وكىلدەرى مالىمدە­گەندەي, قولدانىستاعى ءتاريفتى كوتەرۋ قاجەتتىلىگىنىڭ تۋىنداۋ­ىنا بىرقاتار سەبەپتەر نەگىز بولعان. سولاردىڭ باستىسى – 10 جىل بويعى ينفلياتسيا. بۇدان بولەك, 2013 جىلدان 2023 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ (اەك) ەكى ەسەگە دەيىن ارتۋى. اتاپ ايتساق, 1 731 تەڭگەدەن 3 450 تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ وتىر. اۆتوموبيل جولدارى كو­ميتەتىنە قايتا حابارلاسىپ, كوپتىڭ كوكەيىندەگى جۇرگەن سۇراق­تارعا جاۋاپ سۇراعانىمىزدا, وسى جانە وزگە دە سەبەپتەردىڭ اربىرىنە ارنايى توقتالعان كوميتەت توراعاسى تولەگەن ابدۋللين, جاعدايدى بىلايشا تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى:

«سوڭعى 10 جىل جۇزىندە ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى 4 ەسە, ياعني 18 660 تەڭگەدەن 70 000 تەڭگەگە دەيىن ارتقان. سونداي-اق, ديزەل وتىنىنىڭ قۇنى 10 جىل ىشىندە 115 تەڭگەدەن 450 تەڭگەگە دەيىن 4 ەسەگە جۋىق وسكەن. ال ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى 1,6 ەسە ارتىپ, 14,2 تەڭگە/كۆت-تان 23,5 تەڭگە/كۆت-قا دەيىن كوتەرىلىپ وتىر», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

راسىندا جاڭا جول سالۋعا جانە جوندەۋگە قاجەت ماتەريالداردىڭ ءبارى ەسەلەپ قىمباتتاعاندا, ونى جاسايتىن كاسىپورىندار مەن كوم­پانيا نەمەسە فيرمالاردىڭ قىزمەت اقىسى باسقا سالالارمەن قاتار (10 جىل بۇرىنعى ولشەممەن قاراعاندا) شەكتەن تىس ارتقاندا, نەگە اقىلى جولدىڭ تاريفىنە ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرىستەر جاسالماسقا... وسى ورايدا ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ءۋالى ۋاجىنە تاعى دا نازار اۋدارايىق.

«جوعارىدا اۆتوموبيل جولدارىنا اقىلى تاريف ەنگىزۋ كەزىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تەن قارجىلاندىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى, ۋچاسكەلەردى كۇتىپ ۇستاۋ­عا ارنالعان جول ءجۇرۋ اقىسى­نىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن قوسى­ڭىز. بۇدان بولەك, سالاداعى جول جۇ­مىسشىلارى مەن ماشينيس­تەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ قاجەت­تىلىگى دە تۋىندادى. جول-كولىك وقيعالارىن ازايتۋ ءۇشىن قا­ۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىس-شارالاردى ەن­گىزۋ قاجەت», دەدى تولەگەن تۇر­سىن ۇلى.

وسى رەتتە I ساناتتاعى ۋچاسكەلەر ءۇشىن قولدانىستاعى ءتاريفتى 20 پايىزعا ۇلعايتۋ ۇسىنىلىپ وتىر ەكەن. ناقتىلاساق, جەڭىل اۆتوكولىكتەر ءۇشىن شاقىرىمىنا – 1,2 تەڭگە بولسا, جۇك كولىكتەرى ءۇشىن ولاردىڭ جۇك كوتەرگىشتىگىنە بايلانىستى شاقىرىمىنا – 6 تەڭگە مەن 30 تەڭگە ارالىعىندا مولشەرلەنگەن.

ء«تاريفتى كوتەرۋ اقىلى ۋچاس­كەلەردى نورماتيۆتىك كۇتىپ ۇستاۋعا جەتكىلىكتى قاراجات سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. ناتيجەسىندە, جولداردىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى ۇلعايادى جانە جول پايدالانۋشىلارىنا جايلى جاعداي جاسالادى» دەگەن كوميتەت توراعاسى, جەرگىلىكتى كولىكتەر ءۇشىن ايلىق جانە جىلدىق ابونەنتتىك تولەمدەر قاراستىرىلعانىن دا ەسكە سالا كەتتى. ولار كەلەسىدەي بولماق:

- جەڭىل اۆتوكولىكتەر ءۇشىن – جىلىنا 1 اەك;

- 16 ورىنعا شاقتالعان اۆتوبۋس­تار مەن 2,5 تونناعا دەيىنگى جۇك كولىتەرى – ايىنا 2 اەك جانە جىلىنا 20 اەك;

- 32 ورىنعا دەيىنگى اۆتوبۋس­تار مەن 5,5 تونناعا دەيىنگى جۇك كولىكتەرى – ايىنا 4 اەك جانە جىلىنا 40 اەك;

- 32 ورىننان جوعارى اۆتوبۋس­تار مەن 10 تونناعا دەيىنگى جۇك كولىكتەرى – ايىنا 6 اەك جانە جىلىنا 60 اەك;

- 10-نان 15 تونناعا دەيىنگى جۇك كولىكتەرى – ايىنا 8 اەك جانە جىلىنا 80 اەك;

- 15-تەن 25 تونناعا دەيىنگى جۇك كولىكتەرى – ايىنا 10 اەك جانە جىلىنا 100 اەك.

ەستەرىڭىزگە سالساق, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جالپى ۇزىندىعى 2,2 مىڭ شاقىرىم بولاتىن 11 اقىلى ۋچاسكە بار. بۇل – 4-6 جولاق­تى, ءبىرىنشى ساناتتاعى جولدار. تاعى دا قايتالاپ ايتار بولساق, قولدانىستاعى تاريفتەر 10 جىل بويى, ياعني 2013-2023 جىلدار ارالىعىندا ەش وزگەرىسسىز قالىپ وتىرعان. دەسەك تە, كەيبىر ەل تۇرعىندارى قازىرگى ۇسىنىلىپ وتىرعان ءتاريفتى قىمباتسىنۋى بەك-ىقتيمال. قازىر ءبارى دە قال­تاسىنا قاراپ تىرلىك جاسايتىن زامان عوي. جۇرتتى تۇگەل ماي­شەل­پەكتىڭ ۇستىندە وتىر دەۋگە كەلمەيدى. ولاردىڭ اراسىندا ءبىر كو­لىكتىڭ تابىسىنا تەلمىرىپ, ازەر كۇنەلتىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. مىنە, جاڭا تاريف سول ازامات­تاردىڭ تۇرمىسىن قازىرگىدەن دە قيىنداتىپ جىبەرمەسىنە كىم كەپىل؟..

ەل ازاماتتارىنىڭ جايى ەسكەرىلسە...

«جىل بويى جۇرەتىن جولىمىز – نەگىزىنەن الماتى مەن استانا قالالارىنىڭ اراسى. شىمكەنت پەن قىزىلوردا جانە اقتوبەگە دە ساپارلاپ تۇرامىز. ءبۇتىن وتباسىمنىڭ كۇنكورىسى وسى ءبىر جۇك كولىگىنە قاراپ تۇر. ايەلىم شيەتتەي بالالارمەن ۇيدە. جەكەمەنشىك جۇك كولىگى بار دەگەن اتىمىز بولعانىمەن تىرناقتاپ جيعان تابىسىم وتباسىمدى اسىراۋعا ازەر جەتەتىنىن جاسىرىپ قايتەيىن. كەيبىر توي-تومالاقتا بولماسا ءبىر جىلدا ءبىر كۇن دەمالىپ جاتاتىن ۋاقىت جوق. ۇكىمەتتىڭ بەتىنە قاراماي, تىرشىلىك دوڭعالاعىن ءوزىڭ اينالدىرىپ جۇرگەن سوڭ بىزدە سەنبى مەن جەكسەنبى نەمەسە ءبىر جىلداعى ءبىر ايلىق ەڭبەك دەمالىسى دەگەن مۇلدە بولمايدى. قاي جەرگە, ءتيىمدى عوي دەگەن قىزمەتكە شاقىرسا كۇندى تۇنگە ۇرىپ, ءتۇندى تاڭعا جالعاپ جۇمىس ىستەي بەرەمىز.

بىراق مىنگەن كولىگىڭ ەسكى بولعاننان كەيىن سىنباي تۇر­مايدى. سودان تاپقان تابىس­تىڭ بەرەكەسى قاشاتىن كەزدەر دە كەزىگەدى. ال سىنعان كولىك­كە قوسالقى بولشەكتەردى قازاق­ستاننان تابۋ وڭاي ەمەس ەكەنى تاعى بەلگىلى. ءبىزدىڭ وسىناۋ «سىر­لاس-مۇڭداس» بولىپ كەتكەن قيىن­دىقتارعا اقىلى جولدار ءتا­ريفىنىڭ كوتەرىلۋى كەلىپ قوسىلسا, بۇل كۇنىمىزگە دە زار بولىپ قالامىز با دەگەن قورقىنىش باسىم. ينتەرنەتتەگى جول ءتاريفى تۋرالى اقپاراتتاردى اقتا­رىپ قاراپ وتىرمىز. ەگەر وسى اقپاراتتار راسقا اينالىپ, زاڭ جۇزىندە ورنىعاتىن بولسا, ءبىز سياقتىلاردىڭ حال-جاعدايى ناشار­لايتىنى حاق. ويتكەنى مەنىڭ جۇك كولىگىم اقىلى جولداردا جىل بويى ءجۇرۋى ءۇشىن 300 مىڭنان استام اقى تولەۋىم كەرەك ەكەن. ءبىر جىلدا وسىنشاما قاراجاتتى قازىرگى تابىسىمنان قارا جولعا اجىراتىپ بەرۋگە شامام كەلمەيدى. سوندىقتان جول ءتاريفىنىڭ قىمباتتاۋىنا مەن جانە مەن سياقتى جۇرگىزۋشىلەر تۇبەگەيلى قارسى» دەيدى 40 تون­نالىق كاماز جۇك كولىگىنىڭ يەسى ءارى جۇرگىزۋشىسى بەكزات يۋسۋپوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, اقىلى جول­دار جانىنان جۇك كولىكتەرى ءۇشىن قاراپايىم بالاما جولدار سالىنۋى كەرەك. سوندا جالپى حالىقتا تاڭداۋ بولادى. ايتپەسە, جولدان نەسىبە ايىرىپ جۇرگەن قاراپايىم كوپ ادام ازىن-اۋلاق تابىسىنان ايىرىلىپ قالۋى ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسى ۋشىققان سايىن رەسەيلىك جۇك كولىكتەرى دە قازاقستانعا كەلىپ ەل ازاماتتارىنىڭ كاسىبىنە ورتاق­تاسىپ جاتىر. مىنە, ءبىز­دىڭ ەلگە رەسەيدەن, قىتايدان, وزبەك­ستاننان كەلىپ تاسىمال ىسىنە ارالاسىپ جاتقان فيرمالار مەن كومپانيالارعا اقىلى جولدىڭ ءتاريفىن قانشا كوتەرسە دە جاراسادى. سونداي-اق, ءبىزدىڭ ەلدەگى حالىقارالىق جول دالىزدەرىن پايدالاناتىن شەتەلدىك كولىكتەردىڭ دە ءجۇرۋ اقىسىن تاريف جاع­دايىن قاناعاتتاندىرعانشا قىمبات­تاتۋعا بولار. ال جەر يەسى جانە اقىلى قارا جولدىڭ سالىنۋىندا قانداي دا قاقىسى بار ەل ازاماتى رەتىندە وتاندىق جۇك كولىكتەرىنە قاشاندا قاجەتتى جەڭىلدىكتەرگە بارىپ, ءسال دە بولسا سەپتەسكەن دۇرىس-اۋ, دەگەن وي-پىكىردەمىن دەپ اياقتادى ءوز ءسوزىن بەكزات مىرزا. بۇعان ءبىزدىڭ كوپ الىپ-قوسارىمىز جوق سياقتى, ال ءسىزدىڭ شە؟.