كۇل-قوقىسقا كومىلگەن اۋىل

وكىنىشكە قاراي, الماتى وبلىسىنىڭ بىرقاتار ەلدى مەكەندەرىندە تۇرمىستىق قالدىق تاستايتىن ورىنداردىڭ جوقتىعى, بارىنا كۇتىم جاسالمايتىنىن جاسىرۋ­عا بولمايدى. ياعني پوليگون ماسەلەسى وتە وزەكتى تاقىرىپقا اينالىپ وتىرعانى اقيقات. سەبەبى وڭىردە جىل سايىن توننالاپ تۇرمىستىق قالدىقتار شىعارىلادى. ال قالدىقتى سۇرىپتاپ, كادەگە جاراتار بولسا, ول كىرىس كوزىنە اينالارى انىق. الايدا...

كەگەن اۋدانىندا 34 ەلدى مەكەن بو­يىنشا حالىق سانى – 28 323, اۋدان ورتا­لىعى كەگەن اۋىلىندا 9 مىڭنان اسا ادام تۇرادى. اۋىل ىشىنەن شىققان تۇر­مىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ ىسىمەن ەكى جىل بۇرىن قۇرىلعان «كەگەن تازالىق» جشس-نىڭ بەلسەندى ازاماتتارى اينالىسىپ جۇرگەنى جايلى حاباردار بولدىق. تۋعان اۋىلىنىڭ تازالىعىن كۇيتتەۋگە بىلەك سىبانا كىرىسكەن ازاماتتار اۋىل تۇر­عىن­دارىنا تەگىن قىزمەت كورسەتەدى ەكەن.

«كەگەن اۋىلىن ءتورت ايماققا ءبولىپ الىپ, اپتاسىنا 5 كۇن قوقىس جيناي­دى. اۋىل شەتىندەگى ەسكى عيماراتتى جالعا الىپ, سوندا سۇرىپتاۋ جۇمىستارىن جاساي­دى. كىشىگىرىم تسەحى بار. سۇرىپتالعان قال­دىق­تى وتكىزۋ ارقىلى تابىس تابا­­دى. قا­زىرگى ۋاقىتتا اكىمشىلىك, تۇرعىندار مەن وز­دەرى تاراپىنان بىرلەسكەن ۇشجاق­تى كەلى­سىم جاساۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. ايى­نا بەلگىلى ءبىر سومادا قارجى تولەنسە, ەڭبەك­تەرى اقتالىپ, جۇمىستارى دا جاندانا تۇسەر ەدى. بۇل جونىندە تۇرعىندارعا ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەيدى اۋىل اكىمىنىڭ ورىنباسارى ن. ساعىمجان.

2007 جىلى قۇرىلعان «جولاشار» جشس بولسا, كەگەن اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى قوقىس الاڭىن كۇرەۋ, شاشىلعان قوقىستى جيناۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلەدى. سەرىكتەستىك قاراماعىندا 1 تيەگىش, متز-82 تراكتورى, كاماز, زيل جانە كوشە جۋاتىن تەحنيكالار بار.

«5 گەكتارداي جەردى الىپ جاتقان قو­قىس ورنىن اي سايىن كۇرەپ, جان-جاعىن جيناقتاپ وتىرامىز. وكىنىشكە قاراي, قىستا قاردىڭ قالىڭ ءتۇسۋى, كوكتەم مەن جازعى جاۋىن-شاشىننان جول ەزىلىپ, كولىكتەر جەتەر جەرىنە جەتە الماي, سىرتقا تاستاپ كەتەدى. قازىر دە سول جاعداي قايتالانىپ وتىر. سالدارىنان جەل ۇشىرعان قاعاز, تسەللوفان پاكەتتەر اۋىل ماڭايىن جاۋىپ قالادى. قيىندىقتارعا قاراماستان ۋاقىتىلى تازالاپ, جيىس­تىرىپ كەلەمىز. وسى اۋىلدان عانا شامامەن جىل سايىن 5 مىڭ توننا قوقىس شىعارىلادى. نەگىزى­نەن مالدىڭ قيى مەن كۇل-قوقىس توگىلەدى», دەيدى «جولاشار» جشس-نىڭ باسشىسى ماناس بۇقاباەۆ.

اكىمدىك وكىلدەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بيىل قوقىسقا اپاراتىن جولدىڭ 2 شا­قىرىمى جاسالىپ, جول بويىنا جارىق باعانالارى ورناتىلادى. قوقىس اۋماعىن قورشاۋ ماسەلەسى دە ءبىراز جىل بۇرىن قاراستىرىلعانمەن, اياقتالماعان. مال­دىڭ ولەكسەسىن تاستايتىن ارنايى ورىن بول­عانىمەن, وعان جەتكىزىپ جاتقاندار شامالى كورىنەدى.

قوقىس ورىندارىنا مالدىڭ ولەك­سە­­لەرىن سۇيرەپ تاستاۋ وقيعالارى اۋىل­دار­دىڭ قاي-قايسىنان كەزىگەرى ءسوزسىز. مۇن­داي كەلەڭسىزدىكتى رايىمبەك اۋدانىنا قاراستى سارىجاز اۋىلىنان دا كەزىكتىردىك. اۋىلمەن ىرگەلەس جاتقان قوقىستان مال ولەكسەلەرىن كوزىمىز شالدى. بۇل رەتتە قوقىس ورنىنا جاقىن ماڭايداعى كوشە تۇرعىندارى دا قىنجىلىستارىن ءبىلدىردى.

«سۋ قۇبىرلارى تارتىلماعان سوناۋ جىلدارى اۋىل ادامدارى سۋ الىپ, بۇ­گىندە مالىمىز ءشول قاندىراتىن تاس­باستاۋلاردىڭ كوزى قۇرۋعا اينالدى. ءدال وسى جەردە قاسيەتى كۇشتى «دۇنگەنشاي» دەگەن ءشوپ وسەتىن. ول دا قۇرىدى. شىلىكتىڭ ءىشى تسەللوفانعا تولىپ كەتتى. اۋىلدىڭ مالى جايىلىپ, جان ساقتاپ وتىرعانى دا وسى بوزقاراعان. اكىمشىلىك تاراپىنان جۇمىستار جاسالماي جاتقان جوق ەمەس, جاسالىپ جاتىر. كوكتەمدە ءبىراز مالدىڭ ولەك­سەسىن شىعارىپ, كومدى. قوقىستى كۇرە­دى, جينادى. بىراق قوقىستىڭ ىشىنە تەح­نيكا تەرەڭدەي ەنە المايدى. وعان شىن­جىر­تاباندى قۋاتتى تراكتور كەرەك, جاي تەحني­كانىڭ شاماسى جەتپەيدى. سول سەبەپتى قوقىس الا­ڭىن باسقا جەرگە كوشىرگەنى دۇرىس», دەگەن ۇسىنىستارىن ايتقان اۋىل تۇرعىندارى «اشىق جاتقان قوقىستان جۇقپالى اۋرۋ تاراپ كەتپەسە جارار ەدى» دەگەن قورقىنىشىن دا جاسىرمادى.

اسپانتاۋ وڭىرىندەگى اۋدانداردىڭ بىر­دە-بىرىندە زاڭدى قوقىس پوليگونى جوق. سول سەبەپتى مۇندا تۇرمىستىق قالدىقتاردى جويۋ نەمەسە سۇرىپتاۋ جۇمىستارى جاسالىنبايدى. اشىق-شاشىق جاتقان قوقىس ورىندارىنا مال كىرىپ, ونداعى تسەللوفان, سۇيەكتەردى شايناپ, جۇتۋ سالدارىنان مال شىعىنىنا جول بەرىلەتىن جايتتار دا جوق ەمەستىگىن ايتادى اۋىل تۇرعىندارى.

تابيعاتى كوركەم, ءتۋريزمنىڭ قاينار كوزىنە اينالعان اۋدانداردىڭ ءبىرى ەڭبەك­شىقازاق اۋدانى دەر ەدىك. اتالعان اۋدان بويىنشا 1 قالا, 25 اۋىلدىق وكرۋگ, 79 ەلدى مەكەن بار. حالىق سانى 284 300 ادامدى قۇرايدى.

وسى ءبىر ىرگەلى اۋداندا دا ارنايى, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋعا جانە ساقتاۋعا ارنالعان پوليگون جوقتىڭ قاسى. قازىرگى تاڭدا اۋداندا كۇل-قوقىس, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋ, شىعارىپ اپارۋ, سۇرىپتاۋ جانە ۋتيلگە جىبەرۋ وتە كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.

«بۇگىنگى تاڭدا اۋداننىڭ 87 گا جەر تە­لىمى (32 ەلدى مەكەندە) تۇرمىستىق جانە ءون­دىرىس قالدىقتاردى ۋاقىتشا جي­ناپ ساق­تاۋعا ارنالعان ورىن بار. جال­پى, اۋدان بويىنشا تاۋلىگىنە 150-200 توننا تۇر­مىستىق قالدىق شىعادى. جى­لىنا ورتاشا ەسەپپەن 70 مىڭ توننا. اۋدان­دا قات­تى تۇرمىستىق قالدىقتاردى شىعا­رۋمەن 15 مەكەمە (56 تەحنيكا مەن 105 ادام) شۇ­عىلدانادى. ولاردىڭ قىزمەت باعاسى 500-2000 تەڭگە ارالىعىندا.

عارىش مونيتورينگى پورتالىمەن انىق­­­تالعان زاڭسىز قوقىس ورىندارى 2023 جىلعا اۋدان بويىنشا 12 اۋىلدىق وك­رۋگ­تە, 59 ورىن انىقتالدى. ونىڭ بۇ­گىن­­دە 57-ءسى تازالانىپ, 2 نۇكتە قالىپ وتىر (بولەك اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى قا­را­­ساي پوليگونى). قازىرگى ۋاقىتتا عا­رىش مونيتورينگىندە كورسەتىلگەن زاڭ­سىز قوقىس ورنىن تازالاۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋگە مۇمكىنشىلىك بولماي وتىر. سەبەبى وعان قوماقتى قاراجات كەرەك», دەيدى ەڭ­بەك­شى­قازاق اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءادىلجان سماعۇلوۆ.

قازىرگى تاڭدا اۋدان اكىمدىگى تاراپىنان بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. اتاپ ايتساق, «اقباستاۋ اۋىلىنداعى قتق ارنالعان پوليگوننىڭ قۇرىلىسى» جوباسى دايىندالىپ, جەر تەلىمىنە مەملەكەتتىك اكت الىنعان. جوبانىڭ جالپى قۇنى 1 ملرد 168 ملن تەڭگەنى قۇرايدى.

بۇدان باسقا «SAE» جك-دان 10 ملن تەڭگەگە ورتا اۋقىمداعى قوقىس وڭدەۋ زاۋى­تىن سالۋمەن «سۇرىپتاۋ كەشەنى جانە قتق قايتا وڭدەۋ» جوباسىن ىسكە اسى­رۋعا ازىرلەمەلەر جاسالعان, اتالعان ينۆەس­تيتسيالىق جوباعا 2 گەكتار جەر ءبولىنىپ, بيزنەس-جوسپار ۇسىنىلدى, كۇنىنە 7,5 توننا قوقىس سۇرىپتاۋ كوزدەلگەن.

سونداي-اق 2017 جىلدان باستاپ شەلەك اۋىلىندا كولەمى 30 گەكتار جەر تەلىمىندە «باليس-2007» جشس ءوندىرىس جانە تۇ­تىنۋ قالدىقتارىن ورنالاستىرۋ جانە جويۋ بو­يىنشا پوليگون سالۋ, وعان قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارىنا جەر تەلىمىن ينۆەست جوبا ارقىلى راسىمدەپ, جۇمىستارىن باستاۋدا. جىلىنا 10-15 مىڭ توننا قوقىس وڭدەۋ كوزدەلەدى, ينۆەستيتسيا كولەمى – 340 ملن تەڭگە.

جۋىردا «2023-2025 جىلدارى الماتى وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاق­سارتۋعا ارنالعان جول كارتاسىنىڭ» جۇ­زەگە اسۋىن تالقىلاعان القالى جيىندا ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا اسەرى بار قوقىس الاڭدارى مەن پوليگوندار تۋرالى ماعلۇماتتار باياندالدى. ناقتىلار بولساق, الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا جىل سا­يىن 429 مىڭ تونناعا جۋىق تۇرمىستىق قالدىق جينالادى ەكەن. ونى ۋاقىتشا ساقتايتىن 7 پوليگون جانە 131 ورىن بار. وتكەن جىلى وبلىستا 429,2 مىڭ توننا قالدىق ءتۇزىلىپ, ونىڭ 95,4 مىڭ تونناسى وڭدەلگەن. قالدىقتاردى جيناۋ جانە شىعارۋدى 75 مەكەمە قامتاماسىز ەتەدى.

وبلىستا جالپى قۋاتتىلىعى جىلىنا 125 مىڭ توننا بولاتىن قايتالاما ماتەريالدىق رەسۋرستاردى (پلاستيك, ماكۋلاتۋرا, شىنى جانە ت.ب) وڭدەۋمەن 12 كاسىپورىن اينالىسادى. وسى جىلدىڭ ەكى توقسانىندا وبلىستا 210,2 مىڭ توننا قالدىق تۇزىلسە, ونىڭ 48 مىڭ تونناسى وڭدەلگەن. بيىل جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تى ناقتىلاۋ كەزىندە الماتى وبلىسىندا كوممۋنالدىق قالدىقتاردى باسقارۋ باع­دارلاماسىن ازىرلەۋگە 30 ملن تەڭ­گە ءبو­لىندى. وبلىس ورتالىعىنداعى قات­تى تۇر­مىستىق قالدىقتار پوليگونى مەن سۇ­رىپتاۋ جەلىسى قۇرىلىسىنىڭ تەحنيكا­لىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋگە 25 ملن تەڭگە بولىنگەن. ال بالقاش اۋدانى باقاناس اۋىلىندا قولدانىستاعى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونىنا قورشاۋ سالۋ بويىنشا قۇرىلىس-مون­تاج جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 4,3 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلىپ جاتىر.

«وڭىرلىك جۇيە شەڭبەرىندە ىلە اۋدانىندا ورگانيكالىق جانە قاتتى تۇر­مىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ بويىن­شا 1 زاۋىت سالۋ كوزدەلگەن. بۇل – قۋاتى جى­لىنا 120 مىڭ توننا بولاتىن «Waste Energy Kazakhstan» جشس قازاقستان-يسپاندىق كومپانياسىمەن بىرلەسىپ «مەريوليزيس» تەحنولوگياسى بويىنشا تولىق تسيكلدى قوقىس وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ. ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى – 41,8 ملن ەۋرو. بۇل جوبا 2019 جىلى 18 قىركۇيەكتە ەنەرگەتيكا مينيستر­لىگى وتكىزگەن بيوس جوبالارىن ىرىكتەۋ بويىن­­شا اۋكتسيوندىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ جەڭىم­پازى ەكەنىن ەسكە سالا كەتەيىك. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان كاسىپورىن ءوز قاراجاتىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەپ جاتىر. قالدىقتاردى وڭدەۋ ونەركاسىبى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا رەسەيلىك «اگروماش حولدينگ» جشس كومپانياسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر.

قاراساي اۋدانىنداعى جۇمىس ىستەپ تۇرعان پوليگوندا «TARTYر» كومپانيالار توبى كورەيالىق FMG كومپانيالار توبىمەن بىرلەسىپ, قالدىقتاردى كومۋ كەزىندە پايدا بولاتىن پوليگون (جىلىجاي) گازىنان ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.

دۇنيەجۇزى بانكپەن «الماتى اگلومەراتسياسى ءۇشىن تۇرمىستىق قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ SMART ينتەگراتسيالانعان تسيفرلىق جۇيەسى» جانە «بيولوگيالىق ىدىرايتىن قالدىقتاردان كومپوست پەن جاساندى توپىراقتى ونەركاسىپتىك ءوندىرۋ كەشەنىن سالۋ» جوبالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جوبالار الماتى اگلومەراتسياسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەر ەتەتىن جانە الماتى وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتاتىن بەلگىلى ءبىر سالادا اينالمالى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا الەۋەتى بار», دەيدى الماتى وبلىسىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باس مامانى ايدوس تاستانوۆ.

قالدىقتاردى بولەك جيناۋعا ازامات­تاردى ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ىلە, ەڭبەكشىقازاق, تالعار اۋداندارى مەن قوناەۆ قالاسىندا قاي­تالاما شيكىزاتتى قابىلداۋ ءۇشىن 8 قا­بىل­داۋ پۋنكتىن ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇگىندە ينۆەستورمەن كەلىسسوز جۇر­­گىزىلىپ, ستاتسيونارلىق قۇرىلىمنىڭ ەسكيزى ازىرلەنگەن. بۇل شارا ازاماتتاردىڭ ەكو­لوگيالىق مادەنيەتىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر, ودان كەيىن بۇل جوبالار باس­قا اۋداندار مەن ءىرى ەلدى مەكەندەرگە دە تاراتىلادى.

تۇرمىستىق قالدىقتار وتباسى, وشاق­قاسىنان سۇرىپتالىپ, ارنايى كونتەينەرلەرگە سالۋ جۇمىستارى ۇيلەستىرىلسە, وندا ەكومادەنيەتتىڭ ارتۋىمەن قاتار, قوقىس كولەمىنىڭ كەمىپ, ەسەسىنە قايتا وڭ­دەۋ جۇمىستارىنىڭ ارتا تۇسەرى انىق. ال ازىرگە تۇتىنۋ قالدىقتارىن باسقارۋ تالاپتارىن بۇزعان تۇلعالار اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ وتىر. بۇل ورايدا الماتى وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2023 جىلدىڭ وتكەن كەزەڭىندە ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن باسقارۋ تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشىن دەپارتامەنت قر اقبك 324 جانە 344-باپتارى بويىنشا بارلىعى 46 تۇلعانى جالپى سوماسى 9 133 875 تەڭگەگە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتتى. اتاپ ايتقاندا, 7 جەكە تۇلعا – جالپى سوماسى 655 500 تەڭگە, 9 زاڭدى تۇلعا – جالپى سوماسى 2 440 875 تەڭگە, 30 لاۋازىمدى تۇلعا جالپى سوماسى 6 037 500 تەڭگە ايىپپۇل ارقالاعان. وسى رەتتە دەپارتامەنت تاراپىنان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, باق, باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن رەيدتىك ءىس-شارالار تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇ­رادى. رۇقسات ەتىلمەگەن قالدىقتاردى ورنا­لاس­تىرۋ ورىندارى انىقتالعان جاعدايدا باسقارما ءااد وكىلدەرىنە رۇقسات ەتىلمەگەن قالدىقتاردى ورنالاستىرۋ ورىندارىن جويۋ جانە كادەگە جاراتۋ بويىنشا ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرادى. سونداي-اق بۇل باعىتتاعى جۇمىس دەپارتامەنتتىڭ تۇراقتى جانە قاتاڭ باقىلاۋىندا.