ۆا-بانككە باردىق پا؟..

تاعدىرى شەشىلگەن توعىز بانك

بىلتىر وتانداستار تاراپىنان بانك جانە ميكروقارجى سەكتورىنداعى ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى 35 مىڭنان اسا ءوتىنىش تۇسكەن. بۇعان قوسا, اتالعان كونسۋلتاتيۆتىك قۇ­جاتتا ەلىمىزدە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ قارجى قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىك دەڭگەيى تومەن ەكەنى جازىلعان.

«9 بانك جابىلادى» دەپ اتىن دارداي ەتكەنىمەن, بۇعان دەيىن بۇل بانكتەر ونسىز دا جۇمىس ىستەمەيتىن. مىسالى, ۆاليۋت-ترانزيت بانك, استانا بانكى جانە Tengri Bank پەن Qazaq Banki وسى­دان بىرنەشە جىل بۇرىن جۇمىسىن توق­تات­قان­ بولاتىن. ءتىپتى وسى بانكتەردىڭ سالىمشىلارى تيەسىلى اقشاسىن الا الماي,­ ءبىراز شۋ شىعارعانىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتقان جوق­پىز.

بۇگىندە بارلىق تاراتىلاتىن بانك كرە­ديتورلارىنىڭ تالاپتارىن قاناعات­تاندىرۋ دارەجەسى ءارتۇرلى ساتىدا.

قازينۆەستبانك, ەكسيمبانك قازاق­ستان, Delta Bank تاراتۋ كوميسسيا­لارى دەپوزيتور-جەكە تۇلعالارعا تولەنگەن كەپىلدىك وتەماقىلار بو­يىنشا قدكق الدىنداعى, سونداي-اق قدكق-نىڭ كەپىلدىك تولەمىنىڭ ەڭ جوعارى مولشەرىنەن اسىپ تۇسەتىن دەپوزيتتەر بويىنشا جەكە تۇلعالار الدىنداعى ءوز مىندەتتەمەلەرىن تولىق وتەدى.

قازىر بانكتەر كرەديتور-زاڭ­دى­ تۇلعالاردىڭ تالاپتارىن قانا­عات­تاندىرۋ ساتىسىندا. 2021 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا, قازينۆەستبانك زاڭدى تۇلعالار الدىنداعى تالاپتاردى 5,8 پايىزعا نەمەسە 6,3 ملرد تەڭگەگە, ەكسيمبانك قازاقستان 19,1 پايىزعا (2 ملرد تەڭگە) جانە Delta Bank م ۇلىك كەپىلىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن كرەديتوردىڭ الدىندا 15,9 پايىزعا (2,2 ملرد تەڭگە) قاناعاتتاندىردى.

ۆاليۋت-ترانزيت بانك, استانا بانكى, Qazaq Banki ءارى Tengri Bank-ءتىڭ تاراتۋ كوميسسيالارى دەپوزيتور-جەكە تۇلعالارعا تولەنگەن كەپىلدىك وتەماقىسى بويىنشا قدكق الدىنداعى تالاپتاردى قاناعاتتاندىرۋ ساتىسىندا. 2021 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا, Tengri Bank قدكق الدىنداعى تالاپتاردى 87 پايىزعا نەمەسە 15,4 ملرد تەڭگەگە, ۆاليۋت-ترانزيت بانك 57 پايىزعا (10,4 ملرد تەڭگە), استانا بانكى 43,9 پايىزعا (16,5 ملرد تەڭگە), Qazaq Banki 16,3 پايىزعا (3,3 ملرد تەڭگە) قاناعاتتاندىردى.

قازىر AsiaCredit Bank ارالىق تەڭگەرىمدى قالىپتاستىرۋدا, ال Capital Bank Kazakhstan ىستەردى ۋاقىتشا اكىمشىلىكتەن تاراتۋ كوميسسياسىنا بەرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. كەيىن وسى بانكتەر كرەديتورلار ءتىزىلىمىن قالىپتاستىرۋ مەن كرەديتورلار كوميتەتىن قۇرۋ بويىنشا ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرادى.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى قۇجاتتاردى تالقىلاۋ پورتالىندا 26 شىلدەگە دەيىن جالعاسادى.

 بانكتەر نەگە جابىلىپ جاتىر؟

اگەنتتىك دايىنداعان قۇجاتتا وتىنىمدەردى تالداۋ ناتيجەسىندە قارىز الۋشىنىڭ بورىشتىق جۇكتەمە كوەف­في­تسيەنتىن دۇرىس ەسەپتەمەۋ, جاسىرىن كوميسسيالاردى ەسەپتەۋ, سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ شەكتى ماندەرىن جانە جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىن اسىرۋ, جالعان تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بەرۋ سياقتى پروبلەمالىق ماسەلەلەر, نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ جوسىقسىز ارە­كەتتەرى انىقتالعانى ايتىلعان.

اگەنتتىك ەندى زاڭنامالىق دەڭگەيدە نورمالاردى ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر, وندا قارجى ۇيىمدارىنىڭ حالىقپەن جۇمىسىنىڭ مىنەز-ق ۇلىق ستاندارتتارى بەلگىلەنەدى.

اتاپ ايتقاندا, بانكتەردەن تۇتىنۋ­شىلارعا قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە اقپاراتتى تولىق جانە سەنىمدى اشۋدى تالاپ ەتۋ ۇسىنىلادى. اگەنتتىك سونىمەن قاتار كليەنتتىڭ (قۇپيا ساتىپ الۋشى) اتىن جامىلعان قارجى ۇيىمدارىن تەكسەرۋدى جانە ولارعا حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدە مىنەز-ق ۇلىق ستاندارتتارىن بەلگىلەۋدى جوسپارلاپ وتىر.

قازىر اقشانى ساندىقتا ساقتايتىن ۋاقىت وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالدى. جيعان-تەرگەنىن بانكتە دەپوزيت تۇرىندە ساقتايتىندار از ەمەس. قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى سالىمشىلارعا الاڭداۋعا سەبەپ جوعىن ايتىپ جاتىر.

ەسكە سالايىق, 1990 جىلداردىڭ باسىندا ءبىر عانا الماتىدا 200-گە جۋىق بانك بولعان. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بانك سەكتورىندا ءتۇرلى-ءتۇرلى بانك جۇمىس ىستەگەن. باسەكەگە شىداعانى قالدى, توزبەگەنى تاريح قويناۋىنا جۇتىلىپ كەتتى. ءتىپتى كەي بانكتەردىڭ اتاۋىن ۇمىتىپ تا قالدىق. العاشقى ۋاقىتتا قازاق-امەريكا بىرلەسكەن بانكىن 2006 جىلى «سبەربانك» ساتىپ الدى. 2010 جىلدارعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن ForteBank-ءتىڭ تاريحىن تەمىربانكپەن بايلانىستىرامىز, ال تاريحىن تەرەڭدەتسەك مەتروكومبانك تۇر. Texakabank-ءتىڭ بۇرىنعى اكتسيونەرلەرى رەسەيلىك مەتروبانك قوجايىندارىمەن بىرىگىپ 2008 جىلى بانك اشقان. 2012 جىلعى رەبرەندينگتەن سوڭ ForteBank اتانادى. ءبىر جىلدان سوڭ تەمىربانك پەن اليانس بانكتى وزىنە قوسىپ الادى. 1990 جىلداردىڭ ورتاسىنان جۇمىس ىستەي باستاعان «كازينكومبانك» 2011 جىلى اتاۋىن Bank RBK دەپ وزگەرتەدى. قازىرگى AsiaCredit Bank – 1992 جىلى قۇرىلعان «لاريبا بانكتىڭ» مۇراگەرى.

توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنان باستاپ جۇمىس ىستەگەن «سەنىم بانكى». 2013 جىلى Qazaq Banki بولىپ وزگەردى, ەكى جىلدان سوڭ جابىلىپ قالدى.

زامانىندا داۋىرلەگەن كازاگرو­پروم­بانك 2001 جىلى «ناۋرىز بانك» بولىپ وزگەردى, كەيىن ول دا جابىلىپ تىندى.

 بانكتەردىڭ جابىلۋى, بىرىگۋى قالىپ­تى­ قۇبىلىس دەسەك تە, كوپ جاعدايدا بۇ­عان بانك سالاسىنا قاتىستى زاڭ مەن رەت­­تەۋ­شى­نىڭ تالابىن ساقتاماۋ سەبەپ بولادى.

2016 جىلى قازاقستان بانكتە­رى­نىڭ رەيتينگى ءبىرىنشى ورىندا قاز­كوم­مەرتسبانكتەن باستالىپ, پاكىستان ۇلتتىق بانكىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمىمەن 35-ءشى ورىندا اياقتالدى. ودان كەيىن «حالىق» اكتيۆتەرى بويىنشا ەكىنشى ورىندى يەلەنسە, ءۇشىنشى ورىنعا رەسەيلىك «پليۋس بانك» ااق-ىن ساتىپ الۋمەن اينالىسقان قازىرگى «وقيعانىڭ قاھارمانى» – تسەسنابانك يە بولدى.

2017 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بو­يىنشا قازاقستاننىڭ بانك سەك­تو­­رىنداعى ەدب سانى 34 ەدى. سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى اكتسيونەر­لەر ءوز بانكتەرىن ساقتاعىسى كەلسە, اقشالارىنا ءباس تىگۋگە تۋرا كەلەتىنىن, باسقا امالدىڭ جوق ەكەنىن ايتقان.

 ەكونوميكاعا قۇرىلتايشى ەمەس, قارجى كەرەك...

باسقاشا ايتقاندا ەكونوميكاعا بانكتەردىڭ قۇرىلتايشىلارى ەمەس, قاراجات قاجەت ەكەنى اشىق ايتىلعان. وسى وقيعادان كەيىن ەدب-نىڭ قاجەت بولسا بۇيرىققا باعىناتىن قابىلەتكە يە ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. بانكتەردىڭ جابىلۋ ءۇردىسى وسى وقيعادان كەيىن قايتا جاڭعىردى.

2014 جىلى ەلىمىزدە 38 بانك جۇمىس ىستەسە, 2017 جىلى – 32, 2020 جىلى – 26, ال 2023 جىلى 21 بانك بولدى. ميكرونەسيە بەرۋ سەكتورىندا­ 252 ميكروقارجى ۇيىمىنىڭ ميكرو­قار­جىلىق قىزمەتتى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان ليتسەنزياسى بار. بۇل رەتتە 2022 جىلدىڭ باسىنان باستاپ 17 كومپانيا ليتسەنزيا­سىنان ايىرىلدى.

جابىلاتىن بانك­تەر ءتىزىمى:

ۆاليۋت-ترانزيت بانك كازينۆەستبانك Delta Bank ەكسيمبانك قازاقستان استانا بانكى Qazaq Banki Tengri Bank AsiaCredit Bank CapitalBank Kazakhstan

جالپى, 2018 جىل بانكتەر جاپپاي جابىلعان جىل بولدى. ەكسيمبانك, Qazaq Banki جانە استانا بانكىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. اسىرەسە سوڭعى اتالعان بانك كوپ سوققىنى باستان وتكەرگەن سياقتى. مامىر ايىنىڭ سوڭىندا بيزنەسمەن الەكساندر كلەبانوۆ ديرەكتورلار كەڭەسىنەن شىعىپ, وعان اقپان ايىندا عانا كىردى. 2018 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىندا ۇلتتىق بانك «استانا بانكى» اق-نىڭ جەكە تۇلعالارعا جاڭا دەپوزيتتەر قابىلداۋ جانە بانك شوتتارىن اشۋ ليتسەنزياسىن توقتاتتى. قىركۇيەكتە بانك ليتسەنزياسىنان ايىرىلىپ, قاراشادا سوت ارقىلى تاراتىلدى. تۇيىندەپ ايتقاندا, تاعى ءبىر قارجى ۇيىمى ويىننان شىعىپ, نارىقتاعى 28 بانكتىڭ 27-ءسى عانا قالدى.

«First Heartland Bank» اق 2019 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «First Heartland Jýsan Bank» اق (بۇرىنعى تسەسنابانك) قوسىلدى جانە First Heartland Bank توقتاتىلدى.

2020 جىلعا قاراي Jýsan Bank اكتيۆتەرى 1,33 ترلن تەڭگەنى قۇرادى جانە ول بانكتەر رەيتينگىندە 10-ورىنعا يە بولدى. ونى «ساتىپ الۋعا» كەلەتىن بولساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ رەسمي دەرەكتەرى بو­يىنشا, 2020 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە اتف بانكتىڭ نورماتيۆتىك كاپيتالى 287,3 ملرد تەڭگەگە جەتتى, بانك 1,43 ترلن تەڭگە اكتيۆتەرىمەن جۇيەدە التىنشى ورىندا جانە Forbes Kazakhstan رەيتينگىندە 9 ورىندا. 2020 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگىندە Tengri Bank بانكتىك جانە باسقا دا وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ ليتسەنزياسىنان ايىرىلدى. ساراپشىلار 2017 جىلدىڭ باسىندا قارجى ينس­تيتۋتى Capital Bank Kazakhstan-عا قوسىلۋدى جوسپارلاعانىن, بىراق مامىلە جاسالماعانىن ايتادى. 2019 جىلدىڭ مامىر ايىندا بىردەن Capital Bank جانە Asia CreditBank-كە قوسىلۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بىراق 2020 جىلدىڭ اقپانىندا Tengri Bank كەلىسىمنەن باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسىلايشا, بەس جىل ىشىندە ماجبۇرلەپ تاراتۋدىڭ دا, قوسىلۋ مەن قوسىلۋدىڭ دا ناتيجەسىندە قازاقستانداعى بانكتەردىڭ سانى 9-عا, ياعني 35-تەن 26-عا قىسقاردى.

ەندى سول 26 بانكتىڭ توعىزىنا نارىقپەن قوشتاسۋعا تۋرا كەلىپ تۇر.

وتكەن جىلى قارجى سالاسىنا­ ماماندانعان بىرنەشە اقپارات قۇرا­لى­ 2023 جىلى ەلىمىزدە جاڭا 3 بانك­ قۇرىلاتىنىن جاريالاعان بولا­تىن. ءتىپتى كەيبىر ءىرى ميكروقارجى ۇيىم­دا­رىنىڭ جاڭا مارتەبە الاتىنى دا اشىق ايتىلعان. 2023 جىلدىڭ العاشقى جارتىسى اياقتالىپ قالسا دا اشىلادى دەگەن جاڭا بانكتەردەن ءالى حابار جوق. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ەلدە جاڭادان قۇرىلعان بانكتەرگە ءبىر جىل بويى جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتىن تارتۋعا تىيىم سالىنعان. ال بانكتەر دەپوزيتتەردى حالىق پەن بيزنەسكە نەسيە تۇرىندە تاراتىپ, تابىس تابادى.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, ەدب-كە اينالۋدان ءۇمىتتى ميكروقارجى ۇيىمدارى سالالىق زاڭنامانىڭ وزگەرۋىن جانە جەڭىلدەۋىن كۇتىپ وتىر. سەبەبى جاڭا بانكتەردىڭ اشىلۋىنا زاڭمەن تەجەپ قويعان كەدەرگىلەردىڭ بار ەكەنى ءجيى ايتىلاتىن. قارجىلىق رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ ماماندارى مۇنداي كەمشىلىكتەردىڭ بار ەكەنىن اشىق ايتىپ وتىر. قولدانىستاعى زاڭنامادا «وزەكتىلىگىن» جوعالتقان وزگە دە تالاپتار جەتەرلىك. مىسالى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭىنىڭ 30-بابىنا سايكەس, جاڭادان قۇرىلعان بانكتەردىڭ اشىلعاننان كەيىن ءبىر جىل بويى جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرىن تارتۋعا قۇقىعى جوق. بۇل تىيىم بانك­­تەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى بانكروت بولىپ, دەپوزيتورلاردىڭ سالىمدارىن قايتارماۋ قاۋپى جوعارى بولعان كەزدە, 2008 جىلى ەنگىزىلدى», دەپ ءتۇسىندىردى قارجىلىق رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ ماماندارى.

 «كوسمەتيكالىق» تۇزەتۋلەردىڭ كەسىرى تيمەي مە؟

ەندى توعىز بىردەي بانكتىڭ نارىقتان كەتۋى جاڭا بانكتەردىڭ كەلۋىنە جول اشىپ وتىر.

ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك, قارجىلىق رەتتەۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, جەكەلەگەن بانكتەردىڭ سالاداعى ۇستەم, دومينانتتىق جاعدايىنا قاتىستى پروبلەمانى شەشۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرادى. بۇل ءۇشىن قارجى نارى­عىنداعى باسەكەلەستىك كۇشەيىلەتىن بولادى. ول شارانىڭ بىرقاتارى جۇزەگە اسىرىلىپتى. مىسالى, ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ مالىمەتىنشە, ءىرى ميكروقارجى ۇيىمدارىن بانككە كونۆەرتاتسيالاۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن تەتىگى ەنگىزىلدى. وسى باعىتتا پىكىر بىلدىرگەن ساراپشىلاردىڭ ءبىرازى تۇبەگەيلى جاڭعىرۋلارسىز جۇرگىزىلگەن «كوسمەتيكالىق» تۇزەتۋلەر ءتيىستى ناتيجە اپەرمەي, كەزەكتى كوزبوياۋ­شىلىققا اينالۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتادى.

ەكونوميست جاراس احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر سانىنىڭ بۇلايشا ازايۋى – جاعىمسىز ۇدەرىس. قازاقستانعا شەتەلدىك بانكتەر كوپ قىزىعا بەرمەيدى. سەبەبى نارىق كەڭىستىگى شەكتەۋلى, ەكونوميكاسى ارتاراپتاندىرىلماعان. «بانك نارىعىنداعى باسەكەلەستىك دەڭگەيى تومەندەپ بارادى, بۇل جالپى ەكونوميكا ءۇشىن زياندى. قازاقستاندا نەسيەلىك ۇيىمداردىڭ قاجەتتى ءتۇرى جوق», دەيدى ساراپشى. قولدانبالى ەكونوميكانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ (AERC) قولدانبالى زەرتتەۋلەر دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى دياس قۇماربەكوۆ ەكونوميست احمەتوۆتىڭ ايتقانىمەن كەلىسپەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل اڭگىمە كوپتەن ايتىلىپ ءجۇر. «قازاقستانعا قانشا بانك قاجەت ەكەنىن ايتۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى ساراپشى.

قانشا بانكتىڭ سۇرانىستى قاناعات­تان­دىرا الاتىنىن نارىقتىڭ ءوزى انىقتايدى. ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, بانكتەردىڭ ورتاق قاتەلىگى – ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋدى ءجون كورگەندىگى, ياعني بانك سەكتورىندا جەكە جۇمىس ىستەگىسى كەلگەنى. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» ەكەنىن مويىنداعىسى كەلمەي, ليتسەنزياسىنان ايىرىلدى. مۇندايدا «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەن ءسوز دە ەسكە تۇسەدى ەكەن...