ورمان-توعايدى جالماعان كوبەلەكتەر

وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ قاراماعىندا بۇگىندە ورماندار مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى 3 كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمە (پاۆلودار, ءۇرلىتۇپ جانە ماكسيم گوركي) بار. مۇنداعى جەرلەردىڭ بارلىق اۋدانى 127,5 مىڭ گەكتار بولسا, سونىڭ تورتتەن ءبىرى جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ باسقىنشىلىعىنا ۇشىراعان. جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ زياندىلىعى مىنادا, تۇسكەن اعاشىن­داعى جاپىراق بىتكەندى تۇگەل جەپ قويىپ, كەلەسى اعاشقا جورعالاپ كەتەدى. ەرتىس وزەنى ماڭىنداعى ورماندار, اسىرەسە قايىڭ, تەرەك اعاشتارى قاتتى زارداپ شەگىپ, جاسىل جەلەگىنەن ايى­رىلىپ سىيديىپ قالادى. ەگەر مۇنداي جاعداي الگى قۇرت تۇسكەن اعاشتاردا 3-4 جىل قاتارىنان جالعاسسا, اعاش ءوسۋىن توقتاتادى ەكەن. بىلتىر كوكتەم ەرتە شىققاندا كوبەلەكتىڭ قۇرتتارى دا ەرتە ويانىپ, اپتا سايىن 700 گەكتار ورماندى جالماعانى جايىندا گازەت بەتىندە ماسەلە ەتىپ كوتەرگەن ەدىك. ال بيىلعى كوكتەم سوزىلىپ كەتكەنىمەن, جازدىڭ باسىنداعى اپتاپ ىستىق زيانكەستەردىڭ دامۋىن جەدەلدەتىپ جىبەرگەن ءتارىزدى. ولاردىڭ بەلسەندىلىگى مامىر ايىنىڭ سوڭىنان ەرەكشە ارتىپ, تال-تەرەكتەردىڭ جاپىراعىن وتاي باستاعانى بايقالادى. زيانكەستەر تەرەڭكول, اققۋلى, جەلە­زين,­ ەرتىس, پاۆلودار اۋداندارى مەن پاۆلودار قالاسىنىڭ اۋىلدىق ايما­عىن­دا كەڭىنەن تارالعان. ماماندار ءتۇسىن­دىرىپ بەرگەندەي, كوبەلەك قۇرتتارى ەسەيگەن سايىن اعاشتىڭ ۇشار باسىنا ورمەلەي باستايدى. جاندىكتەر تەك اعاش جاپىراقتارىمەن قورەكتەنەدى.

جاعدايدىڭ بۇلايشا شيەلەنىسىپ كەتۋى جەرگىلىكتى جۇرتتى ايرىقشا الاڭداتىپ وتىر. ورمان اراسىندا وتىرعان اۋىل­دار­عا,­ ەگىن شارۋاشىلىعىنا ەلەۋلى زيا­نىن تي­گىزىپ, تۇتاس ەكولوگياعا ورنى تولمايتىن اپات اكەلۋى مۇمكىن دەپ سانايدى جەرگىلىكتى ەكولوگتەر. سون­دىق­­­تان زيانكەس­تەرگە قارسى وڭدەۋ جۇمىستارى بارلىق اۋماقتا بىردەي جۇرگىزىلگەنى ءتيىمدى دەپ ەسەپتەيدى. قورشاعان ورتاعا جاۋاپتى ماماندار جۇپسىز جىبەك كوبەلەگىنىڭ بۇل ءتۇرى قانداي تيپكە جاتاتىنىن بىلمەي الەك. ساۋمالاپ تۇرعان جىبەك قۇرتتارىنىڭ «كارانتيندىك ازيالىق ءتيپى» نەمەسە «ەۋروپالىق كارانتينگە جاتپايتىن ءتيپى» بولادى. ازيالىق ءتۇرى اسا قوماعاي ءارى ءوسىمتال بولعاندىقتان, ول بىردەن كارانتينگە جاتقىزىلادى. ال ەۋروپالىق ءتۇرىنىڭ زيانى از, ول كوپ ۇزاماي قۋىرشاققا اينالىپ, ۇيقىعا كەتەدى ءارى ۇشىپ كەتۋ قابىلەتىنە يە. زەرتحانالار باياناۋىلداعى ورماندارعا تۇسكەن قۇرتتار ەۋروپالىق ەكەنىن انىق­تا­­عانىمەن, سولتۇستىك اۋداندارداعى زيان­كەستەردىڭ تۇرىشىلىك تيپىنە ءالى دە سيپاتتاما بەرە الماي وتىر. جەرگىلىكتى ورمان سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جورعا­لاعىش جاندىكتەردىڭ قوماعاي قىلىعى ازيالىق تيپكە ۇقساس ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن بۇل بولجام عانا, ولاردىڭ فەنولوگيالىق دامۋى مەن سىرت كەلبەتتەرى بىردەي بولعان­دىقتان, ارنايى زەرتحانالىق زەرتتەۋ­لەرسىز اجىراتۋ قيىن.

جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسى باس­­ش­­ىسىنىڭ ورىنباسارى ساعىن تولەۋ­تاەۆ­­­تىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, وڭىردەگى ورمان قورى­نىڭ اۋماعىن وڭدەۋگە 137,6 ملن­ تەڭگە بولىنگەن. بۇل قاراجات نەبارى 16 387,8 گەكتار اۋماقتى ارنايى پەستيتسيد­تەر­مەن وڭدەپ وتۋگە جەتكىلىكتى. ياعني بار­لىق­­ زيان شەگىپ جاتقان اعاشتاردىڭ 50 پايى­زى عانا ساۋىقتىرىلادى دەگەن ءسوز.

– قاراجات ءۇرلىتۇپ مەكەمەسىندەگى ورماندى القاپتاردى وڭدەۋگە جۇمسالادى. ال ماكسيم گوركي اۋماعىن وڭدەۋ ءۇشىن قاجەت قارجىنى 2024 جىلدىڭ بيۋدجەتىنەن سۇراتۋ جوسپاردا تۇر. جەرگى­لىك­تى ورمان مەكەمەلەرىنىڭ اۋماعىنداعى جان­دىكتەردىڭ تۇرلەرى كارانتيندىك ەمەس جانە اسا قاۋىپتى بولماعاندىقتان, رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجى­­­لان­دىرۋ مۇمكىن ەمەس. بيىل 1 قاڭ­تاردا جۇپسىز جىبەك كوبەلەگى وشاق­تا­رى­نىڭ اۋدا­نى شامامەن 28 882 گەكتاردى قۇراعان ەدى. ماۋسىم ايىندا «رەسپۋبليكالىق ورمان سەلەكتسيالىق-تۇقىم ءوسىرۋ ورتا­­­لىعى» رمقك سەمەي بك ورمان پاتولوگىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلگەن پاتولوگيالىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا وشاقتىڭ اۋدانى 3 009,4 گەكتارعا ۇلعايىپ كەتكەنى, ءسويتىپ 31 891,2 گەكتارعا جەتكەنى انىقتالدى. ورمان پاتولوگىنىڭ قاتىسۋىمەن ورمان جامىلعىلارىنا مۇنداي تەكسەرۋ الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىپ, تارالۋ اۋماقتارى بەلگىلەنەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا زيانكەستەرمەن كۇرە­سۋ­ شارالارىن ايقىنداۋ ءۇشىن ورمان­ پاتولوگيالىق زەرتتەۋى دە جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. زاقىمدانۋ پايى­زى­­ ءار جەردە ءارتۇرلى, كەيبىر جەرلەر­دە­ تولىعىمەن جايىلسا, ەندى ءبىر توعاي­لار­دىڭ مۇرتى دا بۇزىلماعان. ال قۇرت­تار جەپ كەتكەن جاپىراق 2-3 اپتا ىشىندە تابيعي تۇردە قالپىنا كەلەدى. كوبەلەكتەردى جويۋ ءۇشىن «ديۋرون» پرەپاراتىمەن مەحانيكالاندىرىلعان جەرۇستى حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزىلەدى. قولدانىلاتىن ينسەكتيتسيد ەل اۋماعىندا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن پەستيتسيدتەردىڭ تىزى­مى­نە ەنگىزىلگەن. وڭدەۋ ارنايى جابدىق­تار­مەن (كاماز نەمەسە گاز تۇرىندەگى اۆتو­موبيلگە ورناتىلعان اەروزولدى تەرمو­گەنە­راتورلىق نەمەسە گاز گەنەراتورلىق قوندىرعى) بۇركۋ جولىمەن جالعاسادى. العاشقى اپتادا شامامەن 8 مىڭ گەكتار­عا­ جۋىق جەردىڭ اعاشتارى وڭدەلدى, –  دەيدى س.تولەۋتاەۆ.

ورمان زەرتتەۋشىلەرى جۇپسىز جىبەك كوبەلەكتەرى پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تارالىپ وتىر­عانىن ايتادى. ونىڭ جاپپاي تارالۋى ەكى ايماقتا دا بىردەي قارقىندا دەۋگە بولادى. مامانداردىڭ بىلتىر جىبەك كوبەلەكتەرىنىڭ اعاشتارعا سالىپ كەتەتىن دەرناسىلدەرى جىلداعىدان كوپ بولادى دەگەن بولجامدارى ءدوپ كەلىپ وتىر. ولاردىڭ دەرناسىلى سۋىققا وتە شىدامدى, -42 گرادۋس ايازعا دەيىن ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ قالادى ەكەن.

ال «رەسپۋبليكالىق ورمان سەلەك­تسيا­لىق-تۇقىم ءوسىرۋ ورتالىعى» رمقك سەمەي قۇرىلىمدىق بولىمشەسىنىڭ ينجەنەر-ورمان پاتولوگى قارشىعا تۇرلى­بە­كوۆ ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى قۇرت تۇسكەن ورماندارداعى زاقىمدانۋ دەڭگەيى 75 پايىزعا جەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. 2021-2022 جىلدارى جاندىكتەر جاسىل جەلەكتىڭ 80 پايىزىنا دەيىن جەپ قويعان. كەيىنگى ەكى جىلدا جىبەك كوبەلەگىنىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانى دا بايقالادى. ورمان پاتولوگتەرى جىلىنا ەكى رەت, ياعني كۇزدە جانە كوكتەمدە مونيتورينگ­ جۇرگىزىپ, بولجام جاسايدى ەكەن. ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن بۇل اۋماقتاردا كەمى قاتارىنان ءۇش جىل وڭدەۋ جۇرگىزىلۋى كەرەك. كەيدە تابيعي جاعداي اسەرىنەن سانى ازايىپ, زيانكەستەردىڭ «تابەتى» دە تومەندەۋى مۇمكىن. فەنولوگيالىق دامۋى قورشاعان ورتاداعى تەمپەراتۋراعا, ىلعالعا تاۋەل­دى.­ كۇن كۇرت ىسىسا, 4-5 كۇندە قۇرت ءبىر جاس ساتىسىنان ەكىنشى ساتىعا وتەدى.

– جىبەك كوبەلەكتەرى 2018 جىلى رەسەي­دىڭ ومبى وبلىسىنان كەلگەن­. پاۆلودار ورماندارىنداعى كوبەلەكتەردىڭ اعاشتار­دا­ 5 جىل ۇيالاپ قالعانىن ەسكەرۋ كەرەك. ولاردى ءبىر رەت وڭدەپ, قۇرتىپ جىبەرۋ دەگەن ويعا سىيمايدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل جەردەگى قۇرتتىڭ تۇرىشىلىك ەرەكشەلىگى دە انىقتالماي وتىر. بەلگىلى ءبىر جۇقپالى اۋرۋدىڭ نەمەسە زيانكەستەردىڭ اۋماقتا جىلدام تارالىپ كەتۋىن عىلىم تىلىندە «ەپيفيتوتيا» دەپ اتايدى. ء«دال قازىر كەرەكۋ جەرىندە وسى جاعداي. ەگەر ول كارانتيندىك ءتۇر, ياعني ازيالىق تيپ بولىپ تانىلسا, وندا وبلىس كولەمىندە كارانتين جاريالاپ جىبەرۋگە بولار ەدى. سوسىن ونىمەن كۇرەسۋگە رەسپۋبليكالىق قازىنادان مولىراق اقشا ءبولىنىپ, وڭدەۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا دا مۇمكىندىك تۋادى. ازىرشە بۇل جايىندا ايتۋ قيىن. بىلتىر ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا جىبەك قۇرتتارى تويىنعان سوڭ قۋىرشاققا اينالدى. ال بيىلعى جاعداي وزگەشە, ولاردىڭ بەلسەندىلىگى ەندى ويانا باستاعانداي. سوندىقتان قاۋىپتى كەزەڭ ءالى دە تارقامايدى», دەيدى ق.تۇرلىبەكوۆ.

جۇرگىزىلىپ جاتقان وڭدەۋ جۇمىس­تا­رىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ون بەس كۇن وتكەن سوڭ قولعا الىنادى. ونىڭ مونيتورينگى جاريا ەتىلگەن سوڭ, ورمان زەرت­تەۋشىلەرىنىڭ تامىز ايىندا تاعى ءبىر ما­ر­تە تەكسەرۋ جۇرگىزبەك ويى بار.

جۇپسىز جىبەك كوبە­لە­گى قايىڭ, تەرەك,­ كوكتەرەك, ۇيەڭكى جانە قاراعاشتىڭ جاپىراق­تارىمەن قورەك­تەن­گەندى ۇناتادى. ال قورەك تابىلماي بارا جاتقان ۋاقىتتا قىلقانجاپىراقتى اعاشتارعا ۇيالاپ, ولاردىڭ جەلەگىن دە جال­ماي بەرۋگە قابىلەتتى. دامۋىنىڭ التىن­شى ساتىسىنا­ دەيىن قورەكتەنە بەرە­تىن زيانكەستەردەن رەسەيدىڭ قازاق­ستان­مەن شەكتەسەتىن وڭىرلەرى دە جىل سايىن زيان شەگىپ جاتىر.