جاھانداعى گەندەرلىك الشاقتىق

كوپ ەلدە گەندەرلىك الشاقتىقتى جويۋ بويىنشا پروگرەسس توقتاپ قال­دى. 2022 جانە 2023 جىلعى ەسەپتە قام­تىلعان 145 ەلدىڭ تەك 30-ىندا عانا گەن­دەرلىك اسسيمەتريا كەم دەگەندە 1%-عا قىسقارعان. 57 ەل گەندەرلىك تەڭ­سىزدىكتى 1%-دان از قىسقارتىپ, ءسال عانا پروگرەسس جاسادى. گەندەرلىك پا­ريتەت 2023 جىلى 35 ەلدە 1%-دان ارتىق تومەندەدى (2022 جىلى 12 ەلدە قىسقارعان ەدى).

2023 جىلى جاھاندىق گەندەر­لىك الشاقتىقتى ەڭسەرۋ 68,4%-دى قۇرا­دى, بۇل وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشى­نەن 0,3%-عا عانا جوعارى. جالپى, جا­ھاندىق گەندەرلىك تەڭدىك كورسەتكىشى پاندەمياعا دەيىنگى دەڭگەيگە قايتا قالپىنا كەلگەنىمەن, ونىڭ نىعايۋ قارقىنى ەداۋىر دەڭگەيدە باسەڭدەدى.

قازاقستاندى قاراستىراتىن بول­ساق, ەلىمىز رەيتينگتە 2022 جىلعى 65-ورىننان 2023 جىلى 62-ورىنعا كوتەرىلدى. ەلىمىز ءبىلىم دەڭگەيى – 27, دەنساۋلىق جانە ءومىر ءسۇرۋ – 47, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك پەن مۇمكىندىكتەرگە قولجەتىمدىلىك بو­يىن­شا 28-ورىندى يەلەنىپ, ايەلدەر­دىڭ ساياسي قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ بويىن­شا رەيتينگتە 100-ورىندى الىپ الەم بويىنشا تومەن دەڭگەيدە. راسىن­دا دا, ەلىمىز مينيستر لاۋازىمىنداعى ايەلدەردىڭ سانى بويىنشا 120-ورىندا.

دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فو­رۋم زەرتتەۋشىلەرى مەملەكەتتەردىڭ گەندەرلىك ادىلەتتىلىگىن باعالاۋ ءۇردىسىن ءتورت ولشەم بويىنشا جۇرگىزەدى:

ءبىلىم دەڭگەيى دەنساۋلىق جانە ءومىر ءسۇرۋ كورسەت­كىشى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك پەن مۇمكىندىكتەرگە قولجەتىمدىلىك ساياسي قۇقىقتاردى كەڭەيتۋ.

2023 جىلى ەشبىر ەل ءالى تولىق گەندەرلىك تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزە الماسا دا, 9 جەتەكشى مەملەكەت (يس­لان­ديا, نورۆەگيا, فينليانديا, جاڭا زەلانديا, شۆەتسيا, گەرمانيا, نيكا­راگۋا, ناميبيا جانە ليتۆا) ايىر­ماشىلىقتى كەم دەگەندە 80%-عا قىسقارتتى. گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ 90%-دان استامىن 14 جىل بويىنا ەڭسە­رىپ كەلە جاتقان جالعىز مەملەكەت – يسلانديا (91,2%).

مەملەكەت اتاۋى

رەيتينگتەگى

ورنى

2021

2022

2023

يسلانديا

1

1

1

نورۆەگيا

4

4

2

فينليانديا

2

2

3

قازاقستان

80

65

62

ۋكراينا

74

81

66

موڭعوليا

69

70

80

قىرعىزستان

108

86

84

ازەربايجان

100

101

97

قىتاي

107

102

107

تاجىكستان

125

114

111

تۇركيا

133

124

129

اۋعانستان

156

146

146

رەسەي فەدەراتسياسى

81

–

–

 (جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىق ەسەبى­نىڭ 2021-2023 جىلدارداعى رەيتينگىن سالىستىرۋ)

بيىلعى ەسەپتىڭ ەرەك­شە­لىگى – اي­ماق­تار اراسىندا گەندەر­لىك تەڭ­دىك بويىنشا وتكەن جىلى رەي­تينگ با­سىندا بولعان سولتۇستىك امەري­كانىڭ گەندەرلىك الشاقتىعى 1,9%-عا تومەندەپ (2022 – 76,9%, 2023 – 75%), بيىل ەۋروپا 76,3%-بەن بۇل كورسەتكىش بويىنشا 1-ورىن­عا كوتەرىلدى. ساراپشىلار وسى بەت­الىسپەن ەۋروپا 67 جىل ىشىن­دە تو­لىق گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەت­كىزەدى دەپ بولجاپ وتىر. ال بۇل مە­جەگە جەتۋ ءۇشىن اقش-قا 95 جىل قاجەت. ال 3-ورىندا لاتىن امەري­كاسى مەن كاريب تەڭىزى ەلدەرى تۇر.

ەۋرازيا جانە ورتالىق ازيا اي­ماعىندا گەندەرلىك الشاقتىقتى قىسقارتۋداعى جالپى پروگرەسس سول قالپىندا قالىپ, 69% دەڭگەيىندە. وسى قارقىنمەن تەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن ايماققا 167 جىل قاجەت بولادى. مولدوۆا, بەلارۋس جانە ارمەنيا ايماق بويىنشا رەيتينگ باسىن­دا بولسا, ازەربايجان, تاجىكستان سوڭىندا.

ايەلدەردىڭ ساياسي قۇقىقتارى مەن ەلدى باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋ دەڭگەيى ولشەمى بويىنشا ايماقتار رەيتينگى

1

ەۋروپا

39,1%

2

لاتىن امەريكاسى جانە كاريب ەلدەرى

35%

3

سولتۇستىك امەريكا

26,1%

4

وڭتۇستىك ازيا

25%

5

سۋب-ساحارالىق افريكا

22,6%

6

شىعىس ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ەلدەرى

14%

7

تاياۋ شىعىس جانە سول­تۇستىك افريكا ەلدەرى

14%

8

ەۋرازيا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى

10,9%

عالامدىق ەڭبەك نارىعىنداعى گەن­دەرلىك تەڭدىك – قازىرگى تاڭدا الاڭ­داۋشىلىق تۋعىزاتىن ەڭ ۇل­كەن پروبلەما. بۇل باعىتتاعى كور­سەتكىشتەر سوڭعى جىلدارى تۇراق­تى تۇردە تومەندەپ, تەڭسىزدىك پەن ال­شاق­تىق ۇلعايۋدا. ماسەلەن, بولاشاق­تا سۇرانىسقا يە بولاتىن ماماندىق­تار سالاسىنداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى ­دە كوڭىل كونشىتپەيدى. بۇگىندە STEM, ياعني عىلىم, تەحنولوگيا, ينجەنەريا, ماتەماتيكا باعىتىندا ەڭبەك ەتۋشى ايەلدەردىڭ كورسەتكىشى – 29,2%, ال جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا – 30%-دى قۇرايدى.

كوشباسشىلىق قىزمەتتەگى ايەل­دەردىڭ كورسەتكىشى ءالى دە تومەن دەڭ­گەيدە. 2022 جىلعى دەرەككە ساي­كەس, دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ 27,9%-ى نەمەسە 2,12 ملرد ادام مەملەكەتتى ايەل ادام باسقاراتىن ەلدەردە تۇ­رادى. وسى ينديكاتور بويىنشا باي­قالاتىن جاعىمدى ترەندتەردىڭ ءبىرى – پارلامەنتتەگى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ ارتۋى. الەمنىڭ 18 ەلىندە, ونىڭ ىشىندە بوليۆيادا, ءۇندىستاندا, فران­تسيادا جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىندەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 40%-دان استى.

الايدا LinkedIn كومپانياسى­نىڭ 163 ەلدى قامتىعان زەرت­تەۋى­نە سايكەس بارلىق ءوندىرىس سالا­لا­رىن­داعى ايەلدەردىڭ ەڭبەك ەتۋى مەن باس­شىلىق كورسەتكىشى ۇزدىكسىز تو­مەن­دەۋدە. زەرتتەۋ كورسەتكەندەي 2023 جى­لى جالپى جۇمىس كۇشىنىڭ جار­تى­سىنا جۋىعىن ايەلدەر قۇرا­عا­نى­مەن, باسشىلىق دەڭگەيدەگى ايەل قىز­مەتكەرلەردىڭ ۇلەسى قىزمەت­كەر­لەردىڭ ۇشتەن ءبىرىن عانا قۇرايدى.

جالپى, مەملەكەتتىڭ تۇراقتى جانە ساپالى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ايەلدەردى ساياسي شەشىمدەردى قابىلداۋعا كەڭىنەن تارتۋ اسا ما­ڭىزدى. بىرنەشە زەرتتەۋلەر كور­سەت­كەندەي, ايەلدەر ساياساتقا جانە ەلدى باسقارۋعا نەعۇرلىم بەلسەندى قا­تىسقان سايىن, سوعۇرلىم ەل بەي­بىت­شىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان شە­شىمدەر قابىلداپ, تۇراقتى ەكو­نوميكالىق دامۋ باعىتىن ۇستانادى. ونىڭ ءبىر ايعاعى – يسلانديا جانە سكانديناۆيا ەلدەرى. يسلانديا جىل سايىنعى جاھانداعى بەيبىتشىلىك يندەكسى جانە جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىق ەسەبى بويىنشا 15 جىل بويىنا 1-ورىندى الىپ كەلەدى. ءسوزسىز ەلدىڭ گەندەرلىك تەڭدىگى مەن تۇراقتى دامۋى اراسىندا قاتاڭ كوررەلياتسيا بار. سوندىقتان قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا گەندەرلىك تەڭدىككە ۇمتى­لۋ جاي عانا فيلوسوفيالىق نەمەسە ەتيكالىق ماسەلە عانا ەمەس, ول ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ ساياساتىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن جانە اجىراماس بولىگى بولۋى ءتيىس.

قورىتىندىلاي كەلە, «جاھاندىق گەن­دەرلىك الشاقتىق» ەسەبى ايەل مەن ەرلەر اراسىنداعى گەندەرلىك تەڭ­دىككە قاتىستى ماسەلەلەر مەن جا­hاندىق دەڭگەيدەگى ستاتيستيكالىق مالى­مەتتەردى جاريالايتىن ماڭىزدى زەرت­تەۋ. اتالعان ەسەپ عالىمدار مەن سالاعا قىزىعۋشى ماماندار, جالپى وقىرمان قاۋىمعا ارنالىپ, عىلىمي تالدامالىق زەرتتەۋلەردە قاجەتتى كومەكشى قۇرال بولا الادى.

 

اينۇر ابايقىزى,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى,

ساياسي عىلىمدار كانديداتى