ۇلتتىق بانك استاناعا كوشەدى دەگەن اڭگىمە شىققالى بەرى ەل ىشىندە «الماتىنىڭ قارجى ورتالىعى رەتىندە تانىلۋىنا ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى ىقپال ەتتى» دەگەن پىكىر باسىم بولدى. تۇرعىندارى نارىققا ەرتەرەك بەيىمدەلدى. الماتىنىڭ بيزنەسكە دەگەن ەرەكشە ىقىلاسى ەل بيزنەسىنە دەم بەردى. ساراپشىلار بۇل پىكىردىڭ نەگىزى بارىن ايتادى.
سوڭعى ونجىلدىقتاردا ەلدە تىركەلگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ 40-45 پايىزى الماتىنىڭ ۇلەسىندە بولدى. حالىقارالىق قارجى ورتالىعى مەن ۇلتتىق بانك ەلورداعا قاراي قونىس اۋدارعانمەن, مۇندا ءىرى بانكتەردىڭ ورتالىق اپپاراتتارى, وتاندىق قور بيرجاسى, شەتەلدىك بانكتەر مەن قارجىلىق ۇيىمداردىڭ كەڭسەلەرى ورنالاسقان.
الماتى قالالىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2022 جىلى جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى ء(جوو) 8 505,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. تاۋار ءوندىرۋ ۇلەسى – 8,2 پايىز, قىزمەت كورسەتۋ – 85,9 پايىزدان استى. وڭىرلىك ءونىمنىڭ قوماقتى ءتۇسىمى كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدادان ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇل قالادا ساۋدا-ساتتىق, قىزمەت كورسەتۋ سالاسى جاقسى دامىعانىن كورسەتىپ تۇر. قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, بانك سەكتورىنا رەفورما جاساۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋگە بايلانىستى ارنايى كوميتەت قۇرۋ, ۇلتتىق بانكتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەربەس ۇلتتىق بانكى بولىپ قايتا قۇرىلۋى وسى قالادا جۇزەگە استى. كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ جۇمىسى الماتىدان باستالدى. ۆاليۋتالىق بيرجا پايدا بولىپ, قور بيرجاسىنا اينالدى. ۇلتتىق بانك قارجى نارىعىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن قالىپتاستىردى, ۇلتتىق بانك تۋرالى, ەكىنشى دەڭگەيدەگى كوممەرتسيالىق بانكتەر تۋرالى زاڭ دا الماتىدا دۇنيەگە كەلدى. دەربەس قارجى جۇيەسى, قارجى نارىعى قالىپتاستى. قىسقاسى, الماتى بيزنەسى ينۆەستيتسيالىق-ساياسي اتموسفەراعا دەم بەردى.
ۇلتتىق بانكتىڭ استاناعا كوشكەنىنە بيىل ءۇشىنشى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ الماتى قالاسىنان نۇر-سۇلتان قالاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىققا 2020 جىلدىڭ 3 ءساۋىر كۇنى قول قويدى. ورتالىق بانكتىڭ ورتالىق اپپاراتى سول جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن ەلىمىزدىڭ باس قالاسىنا قونىس اۋداردى.
ايتپاقشى, باس بانك استاناعا قونىس اۋدارادى دەگەن اڭگىمە 2000 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ ايتىلىپ كەلدى. بۇل شەشىمگە قارسى بولعاندار «بۇل كوش الماتىنىڭ ەكونوميكالىق-قارجىلىق الەۋەتىنە, ونىڭ ارعى جاعى بولاشاعىنا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن پايىمعا باسىمدىق بەردى. «قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعى» (ققق) كەڭەسىنىڭ باسقارما ءتورايىمى ەلەنا باحمۋتوۆا 2019 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا الماتىدا وتكەن كاسىپكەرلەردىڭ جىل سايىنعى V كونفەرەنتسياسىندا الماتىنىڭ قارجىلىق مارتەبەسىن جوعالتۋى مەگاپوليستىڭ ەكونوميكالىق بولاشاعىنا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەندىگىن تۇسپالداپ جەتكىزگەن. تاراتىپ ايتساق, مۇنداي شەشىمنىڭ ارعى جاعىندا تۇرعان تۇلعالار ەاەو-نىڭ 2025 جىلى الماتىدا ۇلتتىقتان جوعارى تۇراتىن ورگان قۇرۋ تۋرالى شەشىمىن ورىنداۋعا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن دەگەندى باسشىلىققا العان-دى.
«2011 جىلى ايماقتىق قارجى ورتالىعى رەتىندە جوبا جابىلعانىنا قاراماستان, الماتى ءالى دە حالىقارالىق قارجى ورتالىعى بولىپ قالدى. قارجى ورتالىقتارىنىڭ جاھاندىق يندەكسىندە الماتى مەن استانا – ورتالىق ازياداعى جەتەكشى قارجى ورتالىقتارى دەپ اتالادى», دەپ تۇسىندىرگەن ەدى ە.باحمۋتوۆا.
ۇلتتىق بانكتىڭ الماتىداعى شوب-تىڭ قالىپتاسۋىنا, بيزنەستى دامىتۋعا جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋعا ىنتالاندىرىپ كەلگەنى, ىشكى-سىرتقى الماتىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا اسەر ەتىپ كەلگەنى بەلگىلى. ناتيجەسىندە, ەل اۋماعىنداعى بيزنەستىڭ كەمى 40 پايىزى الماتىعا قونىس اۋداردى. باسقاشا ايتقاندا, تەك بيزنەستىڭ عانا ەمەس, ىشكى كوشى-قوننىڭ دا تارتىلىس نۇكتەسىنە اينالدى.
دوسىم ساتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ ءبىرى گريگوري مارچەنكو ءبىر كەزدەرى ۇلتتىق بانكتىڭ استاناعا كوشۋىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولعان. ول ۇلتتىق بانك تاۋەلسىز ويىنشى بولعىسى كەلسە, استانا شەنەۋنىكتەرىنەن اۋلاق بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەدى. ال قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ توراعالىعى تۇسىندا باس بانكتىڭ ساياسي ورتالىقتا, مەملەكەت باسشىسىنا جاقىن بولعانى دەگەن پىكىر باسىم بولدى. «ساياسي شەشىم دەگەن ۇعىم بار, ىسكەرلىك مۇددە دەگەن ۇعىم بار. قاي جەردە جۇمىس ىستەگەن دۇرىس ەكەنىن بيزنەس ءوزى انىقتايدى جانە شەشەدى. ارينە, بەلگىلى ءبىر بيزنەس قۇرىلىمدارىن سول نەمەسە باسقا ورنالاستىرۋ نۇكتەسىنە كۇشتەپ ايداۋعا بولادى. دەگەنمەن كوپتەگەن مەملەكەتتىك ەمەس بيزنەس قۇرىلىم ءۇشىن الماتىدا جۇمىس لوگيستيكا جاعىنان دا, جايلىلىق جاعىنان دا ەڭ قولايلى بولدى», دەيدى د.ساتپاەۆ.
ەستەرىڭىزدە بولسا, حۆق وكىلدەرى 2020 جىلى ورتالىق ازيا, كاۆكاز وڭىرىنە جانە موڭعولياعا ەلىنە ايماقتىق تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەي باستايدى دەپ مالىمدەگەن ەدى. ەندى ەكى جىلدان كەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ورتاق قارجى نارىعىن رەتتەۋدىڭ ۇلتتىقتان جوعارى ورگانى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. مۇنىڭ ناتيجەسى الماتىنى تەك مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەمەس, ايماقارالىق دەڭگەيدەگى قارجى ورتالىعىنا اينالدىرۋعا جول اشۋى ابدەن مۇمكىن. ماسەلە وسى تۇرعىدا كەلگەندە ۇلتتىق بانكتىڭ استاناعا قونىس اۋدارۋى ستراتەگيالىق جاعىنان دا دۇرىس شەشىم بولدى.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ ءبارىنىڭ ورتالىق بانكتەرى ەل استانالارىندا ورنالاسقانىن بىلەمىز.
گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى مەن اۋستراليا وداعى مەملەكەتتىك اپپاراتى ورتالىق بانكتەردى كوشىرۋ جونىندەگى ءوز ەركىمەن شەشىم ستراتەگيالىق قاجەتىلىكتەن قابىلدانعان. مىسالى, سيدنەي كونتينەنتتىڭ قارجىلىق ورتالىعى بولىپ سانالادى, ويتكەنى وندا اۋستراليالىق باعالى قاعازدار بيرجاسى (ASX), سونداي-اق 90 بانكتىڭ باس كەڭسەسى جانە ەلدەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ جارتىسىنان كوبى ورنالاسقان. ال گەرمانيانىڭ فرانكفۋرت قالاسى «بانكتىك قالا» رەتىندە تانىمال. سول ەلدىڭ ءىرى بانكىنىڭ بەسەۋىنىڭ شتاب-پاتەرى, سونىڭ ىشىندە «ۇلكەن ۇشتىك» – Deutsche Bank, Commerzbank جانە DZ Bank. ەۋروايماقتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتى مەن قارجىلىق باقىلاۋىنا جاۋاپ بەرەتىن ەۋروپالىق ورتالىق بانك گەرمانيانىڭ فەدەرالدى بانكىنىڭ جانىندا, قالانىڭ ىسكەري بولىگىندە ورنالاسقان. نەمىس باعالى قاعازدار نارىعى اينالىمىنىڭ 90%-دان استامى قالانىڭ ساۋدا الاڭى ارقىلى وتەتىنى بەلگىلى.
ۇلتتىق بانكتىڭ استاناعا كوشۋىن قولدايتىن توپ باس بانكتىڭ ەلوردادا, اشىعىن ايتقاندا ۇكىمەتتىڭ يەگىنىڭ استىندا جۇمىس ىستەگەنىن قولداپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبارى كوشتى, سولاي بولۋعا ءتيىس دەگەن دالەلدى العا تارتادى. ال قارجىگەرلەر بولسا ورتالىق بانكتىڭ ەلوردادا بولۋى ونداي شەشۋشى فاكتور ەمەس, بىراق ورتالىق بانكتىڭ قارجى ورتالىعىندا, بيزنەستىڭ ورتاسىندا بولۋى قارجى ۇيىمدارى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. الماتىدا ەلىمىزدىڭ ءىرى سالىق تولەۋشى كومپانيالارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى, 30-دان استام ترانسۇلتتىق كومپانيالار, بانكتىڭ باس كەڭسەسىنىڭ 86%, بىرلەسكەن جانە 43% ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدار ورنالاسقان. الماتى – ەكونوميكاسى 36 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايتىن ورتالىق ازياداعى ەڭ دامىعان مەگاپوليس.
الماتى شوب, قارجى ۇيىمدارى, ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمىنشا قالىپتاستى. نارىقتىڭ جاعدايىنا بەيىمدەلدى. ەندى ۇلتتىق بانكتىڭ الەۋەتى استانا قالاسىنىڭ قارجىلىق الەۋەتىن كوتەرۋگە باعىتتالۋعا ءتيىس. ەكونوميكالىق تالداۋشى ەرلان يبراگيمنىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانكتىڭ استاناعا كوشىرىلۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى سالماقتى. استانانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – اشىقتىعى جانە بۇرىنعى جۇيەنىڭ اۋىرتپالىعىنان دا ازات. ەكونوميكالىق فورۋمداردا قازىرگى زامانداعى بارلىق وي-پىكىرلەر اشىق تالدانادى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىر ورنالاسقان ورنى ەمەس, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ پايدالانىلۋىن باقىلاۋى جانە دەفولتقا جول بەرمەۋى ماڭىزدى. «مەن بۇل شەشىمدى قۇپتايمىن, ويتكەنى باسشىلىقتىڭ وسىندا تۇرۋى, ۇكىمەتكە جاقىن بولۋى ماڭىزدى. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا استانانىڭ مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسكەن ءتۇسىم 80 ەسە ارتىپ, 1 تريلليوننان اسىپ كەتتى. قالالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن قارجىنىڭ 70 پايىزى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەرىلىپ, قالعان 30 پايىزى ءوز قازىناسىندا قالاتىنى بەلگىلى.
«الداعى بىرەر جىلدا اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارى, الماتى قالاسى سياقتى دونور ولكەلەردىڭ قاتارىندا استانامىزدىڭ دا اتى اتالاتىنىنا سەنەمىن. جاڭا قونىس – جاڭا مۇمكىندىك. ءبىر عاسىر بۇرىن قازاق جەرىندەگى كاپيتاليزمنىڭ ىرگەتاسى قالانعان قالا ەلدىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى عانا ەمەس, ەكونوميكالىق لوكوموتيۆىنە اينالىپ كەلەدى دەۋگە نەگىز بار. استانا ءىجو-ءنىڭ ۇلەسى بۇكىل ەلىمىز بويىنشا 10 پايىزعا, شامامەن 10-11 ترلن تەڭگەگە جاقىندادى», دەيدى ە.يبراگيم.