اۋىلدى تۇلەتۋ – ورتاق يگىلىك

ەكولوگيا ماسەلەسى ەتەكتەن تارتىپ تۇر

بۇگىنگى تاڭدا پاۆلودار وب­لى­سىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق دامۋ جوسپارى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك ستراتەگيالارعا, مەملە­كەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جىل باسىنان ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 235 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان, بۇل وت­كەن جىل­مەن سا­لىستىرعاندا 30 پا­يىزعا كوپ. ­­ەڭ ما­ڭىزدىسى, بۇل سالىمداردىڭ ­­84 پايىزى – جە­كە ينۆەستورلار­­­دىڭ قاراجاتى. اۋماقتا جالپى سو­ما­سى 2 تريلليون تەڭگەدەن اسا­تىن اۋقىم­دى 113 ينۆەستيتسيالىق جو­­با­نى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. نا­تي­جەسىندە, ­7 مىڭنان استام جاڭا جۇ­مىس ورنىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وبلىس باسشىسى اسا­يىن بايحانوۆ ەرتىس-بايان ءوڭىرى­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دا­مۋ بارىسى جايىندا ءباسپاسوز جيىنىن وتكىزىپ, اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. اكىم ەرەكشە اتاپ وتكەندەي, ايماقتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى وڭ ديناميكاعا يە. دەسە دە اۋماقتىڭ ەكولوگياسىنا قاتىستى پروبلەمالى جايتتار دا از ەمەس.

– بۇگىندە پاۆلودار وبلىسى ەلەكتر ەنەرگياسى مەن كومىر ءون­دىرۋ, حيميا ونەركاسىبى, مۇناي وڭدەۋ جانە ماشينا جاساۋ كو­لە­مىن سەنىمدى تۇردە ارتتىرۋ­دا. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ايما­عى­مىز قورشاعان ورتانى لاستايتىن زاتتاردىڭ اتموسفەراعا شىعا­رىلۋى بويىنشا ەلدەگى كوشباس­شى ءوڭىردىڭ ءبىرى ەكەنى ءمالىم. ولار­دىڭ جالپى كولەمى 2022 جىلى 727 مىڭ تونناعا جۋىق بولدى. بۇل بىزدەن, ياعني جەرگىلىكتى بيلىكتەن قورشاعان ورتاعا جۇكتەمەنى ازايتۋ جانە كاسىپورىنداردىڭ كە­شەن­دى ەكولوگيالىق رۇقساتتارىنا بىر­تىندەپ كوشۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستى تالاپ ەتەتىنى انىق.

وسى جىلدىڭ العاشقى توق­سانىندا وبلىس بويىنشا ەميسسيالار كولەمى وتكەن جىلدىڭ ساي­­­كەس كەزەڭىمەن سالىستىرعان­دا شا­مامەن 1 پايىزعا نەمەسە 1,8 مىڭ تونناعا قىسقاردى. ەكولو­گيا ماسەلەلەرى ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋگە ءماج­بۇر ەتۋدە. ونكولوگيا سىرقاتى بويىنشا رەسپۋبليكادا ءۇشىنشى ورىنعا شىعىپ وتىرمىز. جاڭا مەديتسينالىق جابدىقتاردى قول­دانىپ, ەرتە دياگنوستيكانى كە­ڭەيتۋ ەسەبىنەن ونكولوگيالىق ناۋ­­قاستاردىڭ 5 جىلدىق ءومىر ءسۇ­رۋ كورسەتكىشى 51-دەن 57 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. سونداي-اق بيىل 16 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانىن جوندەۋ مەن جاڭارتۋعا 2 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى. كەلەر جىلدىڭ باسىندا وبلىس ور­تالىعىنداعى №1 قالالىق اۋرۋحا­­­نانى اۋقىمدى جوندەۋ جۇ­مىس­تارىن اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر­مىز. «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» جوباسى اياسىندا 2 جىل ىشىندە 15 مىڭ اۋىل تۇرعىنى ءۇشىن جاڭادان 30 جاڭا مەديتسينالىق مەكەمە سالۋ جوس­پاردا بار. اۋىلدار ءۇشىن جاڭادان 37 جەدەل جاردەم كولىگى ساتىپ الى­نىپ, شالعاي ەلدى مەكەندەردىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قامتيمىز دەپ ۇيعارىپ وتىرمىز. بۇعان قوسا «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا جاڭادان 5 مەكتەپ تۇرعىزىلىپ, الداعى ءتورت جىلدا 176 ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى جوندەۋدەن وتەدى, دەدى اكىم.

اۋىز سۋ تاريفىنە ميلليوندار بولىنەدى

كولىك ينفراقۇرىلىمىن جا­ڭارتۋعا, اۋىلدارداعى جولدارعا ءاسفالتتى جابىن توسەۋگە اۋماقتا زور كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانى باي­قالادى. ماسەلەن, بيىل كولىك جول­­دارىن رەتكە كەلتىرۋگە بايلانىستى 136 جوبا قولعا الىنىپ, وبلىستىق جانە اۋداندىق ما­ڭىز­عا يە 656 شاقىرىم جول مەن ەلدى مەكەندەردەگى كوشە جولدارى جوندەلىپ جاتىر. بۇل باعىتقا ايماق ءۇشىن رەكوردتىق سوما – 27 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ءبىر عانا مىسال, باياناۋىلداعى ۇزىنبۇلاق, ايماۋىتوۆ, جۇمات شانين اۋىلدارىنا اپاراتىن كولىك جولدارىنا بۇرىن بولماعان ءاسفالتتى جابىن توسەلۋدە. اتالعان جوبالار شالعاي اۋىلداردا حالىق­تىڭ تۇراقتاپ قالۋىنا مۇمكىندىك سىيلايدى. بۇعان قوسا اۋىلدار­عا كىرەبەرىس جولداردىڭ بارلىعى الداعى ءۇش جىل ىشىندە تولىق­تاي جاڭارادى دەپ جوسپارلانعان.

كولىك جولدارىن دامىتۋ مەن تاسىمال دالىزدەرىن كەڭەي­تۋ ماق­ساتىندا بىلتىر ەل پرەزيدەنتى بەرگەن تاپسىرما اياسىندا, وبلىس ورتالىعىندا ەرتىس وزەنى ۇستىنەن جاڭا اۆتوموبيل كوپىرىنىڭ قۇ­رى­لىسى باستالادى. ايماقتا قوعام­دىق كولىكتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ, ترامۆاي مارشرۋتتارى دا كەڭەيەدى دەپ كۇتىلۋدە. ول ءۇشىن جاڭادان 70 ۆاگون ساتىپ الىنا­دى. ءۇش قالادا قوعامدىق كولىكتە پايدالانىلاتىن زامانعا ساي جاڭا 135 اۆتوبۋس جەتكىزىلدى. وبلىس ور­تالىعىندا قوعامدىق كولىك تا­سى­مالى قازىر قالىپقا كەلگەندەي. ەندى جەرگىلىكتى بيلىك اۆتوبۋس باعىتتارىنىڭ ءجۇرۋ جيىلىگىن بارىنشا ءتيىمدى ەتۋگە تىرىسىپ جاتقانى بايقالادى.

«وڭىردە اۋىز سۋمەن قامتۋ جوبالارى دا قارقىندى جۇزەگە اسىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ابزال. جىل سوڭىندا ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋعا اۋىل حالقىنىڭ 97,8 پا­يىزى, قالالى جەرلەردىڭ 97 پايىزى قول جەتكىزەدى. كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردىڭ سۋ قۇ­بىرى جا­ڭارتىلىپ جاتىر. اۋىل­دارى­مىز ۇلكەن-كىشىلىگىنە بايلانىستى تاريفتەر ءارتۇرلى. 224 ەلدى مەكەن ورتالىقتاندىرىلعان  اۋىز سۋعا قوسىلعان. ەڭ قىمبات تاريف – 264 تەڭگە بولسا, ەڭ ارزانى – 100 تەڭگە.  اۋىز سۋدى ارزانداتۋ ءارى سالىن­عان سۋ قۇبىرلارى مەن سۋ مۇنارا­لا­رىن كۇتىپ ۇستاپ ماقساتىندا ءار قالا مەن اۋداندا اۋماقتىق  اۋىز سۋ مەكەمەلەرى قۇرىلدى. قول­دانىستاعى تاريف جەرگىلىكتى جەر­دەگى  اۋىز سۋ ۇيىمىنىڭ شى­عىنىن جابۋعا جەتكىلىكسىز. سون­دىقتان كوپ اۋىلدار بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى. مىسالى, ەرتىس اۋدانىنداعى توپتىق سۋ قۇ­بىرىنا قازىنادان 390 ملن تەڭ­گە ءبولىنىپ وتىر. ناتيجەسىندە, اۋىل تۇرعىندارى تىرشىلىك ءنارىنىڭ ءبىر تەكشە مەترىن 264 تەڭگەدەن ساتىپ الىپ وتىر. سۋبسيديا بولماسا, ونداعى ناقتى تاريف 580 تەڭگەنى قۇرايتىن ەدى. ەندىگى ارادا مۇنداي سۋبسيديا ماي اۋدانىنا دا تولەنە باستاۋى مۇمكىن», دەيدى اسايىن قۋاندىق ۇلى.

جالپى, سۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتكەندە, ايماقتاعى ق.ساتباەۆ اتىن­­داعى سۋ ارناسىنىڭ بۇگىنگى مۇش­كىل جاعدايىن ايتپاي كەتپەۋگە بولماس. «قازسۋشار» رمك قۇرامىنا ەنگەلى مەكەمە قىز­مەتكەرلەرىنىڭ كادرلىق جانە الەۋ­­مەتتىك الەۋەتى تومەندەپ قا­نا قوي­ماي, ستراتەگيالىق نىسان­نىڭ تەحنولوگياسىن جاڭارتۋدا ەلەۋ­لى كەمشىلىك پايدا بول­عان. ءما­جىلىس دەپۋتاتتارى بۇعان دە­­يىن مەكەمەگە دەربەس زاڭدى تۇل­عا مار­­تەبەسىن قايتارىپ بە­رۋدى سۇ­را­عان ەدى. قارجىلىق دەر­بەستىگىنەن ايرىلعان ارنانىڭ بۇ­گىنگى احۋالى وتە ناشار. جىل سايىن, شامامەن 2 ملرد تەڭگەدەن استام تابىسىن تارتىپ الىپ, وزگە وڭىرلەرگە قۇيادى. رەسپۋبليكالىق مەكەمە تۇركىستان, جامبىل, اق­توبە وب­لىستارىنداعى سۋارۋ جۇيە­لەرىن جون­دەۋگە حالىقارالىق قار­جى ۇيىم­دارىنان ۇزاق جىلعا 316 ملن اقش دوللارى كولەمىندە (145,4 ملرد تەڭگە) نەسيە الىپ, ونى ساتباەۆ سۋ ارناسىنىڭ ەسەبىنەن جاۋىپ وتىرعانى تۋرالى بۇعان دەيىن گازەتتە ماسەلە كوتەرگەن­بىز. جەرگىلىكتى جەردە الىنعان پايدا سول سالانى دامىتۋعا جۇمسالۋى ءتيىس ەمەس پە؟

وبلىس باسشىسى بۇل ماسەلەنى جۋىقتا ەكولوگيا مينيسترىمەن ارنايى تالقىلايتىنىن, سۋ ار­نا­­سىنىڭ تاعدىرىنا جەرگى­لىكتى جا­ۋاپتى ورگاندار بەيجاي قال­مايتىنىن جەتكىزدى. وبلىستاعى ءۇش قالانى, سونىمەن قاتار استانا, قاراعان­دى, تەمىرتاۋ قالالارىن تىرشىلىك نا­رىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ۇلكەن وندىرىستەردى جۇرگىزىپ تۇرعان ارنانىڭ دامي الماي وتىرعانى ۇلكەن كىنارات دەپ باعا بەردى.

ەرتىس-بايان وڭىرىندە ەرتىس وزە­نىنىڭ الەۋەتىن پايدا­لا­نىپ, سۋارمالى ەگىستىككە كو­شىپ جات­قان شارۋاشىلىقتار جىل سا­ناپ كوبەيىپ كەلەدى. تەك بيىل سۋارمالى جەرلەرلەردىڭ كولەمى 9 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى. ال ەگىس القاپتارىنىڭ اۋماعى كوك­تەمدە 1,6 ملن گەكتارعا دەيىن ءوسىپ, اۋىل­دار ماڭىنداعى جايىلىم تاپ­شىلىعى ەكى ەسەگە دەيىن قىسقارعان. ەلدەگى ورتاشا باعا­مەن سالىس­تىرار بولساق, وبلىستا ءبى­رىنشى سورتتى ۇن, نان, قاراقۇمىق جارماسى, كۇنباعىس مايى, سيىر ەتى, ءسۇت پەن ايران, ىرىمشىك, كارتوپ جانە ءسابىز باعاسى الدەقايدا ارزان. وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋ قورى 14 مىڭ توننا ءونىمدى ساقتاپ, 273 دۇكەن ارقىلى بوساتىپ وتىرعانى تۇتىنۋشىلارعا ۇلكەن سەپ بولۋدا. بىلتىر وبلىس ورتالىعىندا اشىلعان فەرمەرلىك بازاردىڭ ۇلىگىسى ەندى اقسۋ مەن ەكىباستۇز قالالارىندا دا بوي كوتەرەدى دەگەن جوسپار بار.

ەكىباستۇز تاعى مۇز قۇرسانا ما؟

كومىرلى شاھاردىڭ جىلۋ جۇ­يەسىندە ورىن العان بىلتىرعى توتەنشە جاعداي ايماقتاعى ين­جە­نەرلىك جەلىلەردىڭ كۇيى تىم نا­شارلاپ كەتكەنىن دالەلدەپ بەر­گەنى انىق. وبلىستاعى جىلۋ جە­لىلەرىنىڭ 82 پايىزى توزىپ تۇر. ءۇش قالادا جاڭادان جى­لۋ جەلىلەرىن سالۋعا, قولدا­نىس­تا­عىلارىن جاڭارتۋ مەن اعىم­دا­عى جوندەۋگە جالپى سوماسى 22 ملرد تەڭگە قاراجات باعىتتال­عان. قا­زىر ەكىباستۇزدىڭ كوشە­لەرى مەن جىلۋ ورتالىعىندا ال­داعى قىسقا دايىندىق قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. جى­لۋ ستان­سا­سىن­داعى 10 قازاندىق­تىڭ ەكەۋى تولىقتاي جوندەلگەن, وزگەسى جى­­­لۋ ماۋسىمىنا دەيىن دايىن بو­­لادى دەدى اكىم.

ەكىباستۇزداعى كوپقاباتتى 690 ءۇيدىڭ 184-دە باسقارۋ فورمالارى جوق ەكەنى انىقتالىپ, ولاردىڭ كوممۋنالدىق جەلىلەرىن قىسقا تاس-ءتۇيىن دايىنداۋ مىن­دەتى جەرگىلىكتى ۇلكەن كاسىپورىندار­عا, اتاپ ايتقاندا قوس ماەس-كە, كومىر كەنىشتەرىنە جانە «پاۆ­لودارەنەرگونىڭ» ەنشىلەس ۇيىم­دارىنا جۇكتەلىپتى. وزگەسىن جەر­گىلىكتى تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى باقى­لاۋدا ۇستاپ, دايىندىقتا­رىن كۇن سايىن پىسىقتاپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە 500-دەن استام ءۇي جىلۋ ماۋسىمىنا دايىن ەكەن­دىگى تۋرالى اكتىگە قول جەتكىزگەن. جىلۋ ورتالىعىنا يەلىك ەتەتىن «واەك» اق بيىل جىلۋ ستانسا­سى مەن جەلىلەردى جاماپ-جاسقاۋعا 10 ملرد تەڭگە قاراجات بولەتىنى تۋ­را­لى الدىن الا كەلىسىلسە, ونىڭ جار­تىسىنان استامى بۇگىندە قۇ­يىلعان.

ەكىباستۇزداعى جى­لۋ-ەلەكتر ور­تالىعىن مەملە­كەت پەن «واەك» اق بىرلە­سىپ جون­دەيدى. قازىرگى كۇنى ەنەرگە­تيكا­لىق نىساننىڭ 50 پايىزى قالا­داعى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوكولىك جولدارى بولىمىنە ءباسىبۇتىن بەرىلگەن. وعان 326,9 شا­قىرىم جىلۋ جەلىلەرى مەن ستان­ساداعى سۋ جىلىتقىش 5 قا­زاندىق اگرەگاتى ەنىپ وتىر.

پاۆلودار وبلىسى