بيىل جاز ەرەسەن ىستىق بولىپ باستالدى. انشەيىندە سۋلى-نۋلى دەلىنەتىن كوكشەتاۋ مەن قورعالجىننىڭ كەڭ كوسىلگەن دالاسىنداعى جالپاق جۇرت سۋ تاپشىلىعىن قاتتى سەزىنىپ وتىر.
ۇزاق جىلدار بويى اۋىز سۋدىڭ ازابىن شەگىپ كەلگەن ەگىندىكول اۋدانىنداعى ەلدىڭ قابىرعاسىنا باتىپ وتىرعان كۇردەلى ماسەلە تۋرالى ەل گازەتى «ەگەمەندە» جازدىق. تاقىرىپتى تاعى دا تاراتاتىن بولساق, جالعىز ەگىندىكول اۋدانى عانا ەمەس, ىرگەلەس ەكى اۋدانداعى ونداعان ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى دا اۋىز سۋدىڭ ازابىن تارتىپ وتىرعانىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتۋگە بولادى. قورعالجىن اۋدانى اۋماعىنداعى سابىندى كولىنەن باستاۋ الاتىن, جالپى ۇزىندىعى 330 شاقىرىمدى قۇرايتىن سۋ قۇبىرى قورعالجىن, ەگىندىكول, اتباسار اۋداندارىنىڭ بىرنەشە اۋىلدارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن جالعىز سۋ كوزى. بۇگىندە قۇبىردىڭ جارتىسىنان استامى توزىپ, ءشىرىپ كەتكەن. سول سەبەپتى ونداعان اۋىلعا قىسى-جازى سۋ جەتكىزۋ قانى شىعىپ تۇرعان وزەكتى ماسەلەگە اينالعان. ماۋسىمنىڭ ەكىسى كۇنى ەگىندىكول اۋدانىنداعى تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي دا جاريالاندى. مامانداردىڭ الدىن الا ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, قۇبىر بويىنداعى جوندەۋ جۇمىستارىن تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ اتقارىپ شىعۋ ءۇشىن 16 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قاراجات قاجەت ەكەن. مۇنشالىقتى قارجى اۋدان نەمەسە وبلىس بيۋدجەتىندە بولماعاندىقتان, ەل تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن ۇكىمەت شەشىپ بەرەدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.
تاياۋدا اتباسار اۋدانىنداعى جالپاق جۇرت كۇن قىزۋى شارىقتاپ, ابدەن قىزعان كەزدە اۋىز سۋسىز قالدى. ءتىپتى ءبىر اپتاعا جۋىق ۋاقىت بويى. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا سۋسىز وتىرۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەنەزەسى كەپكەن وسى وڭىردە بىرەر كۇن تىرشىلىك ەتىپ كورۋ كەرەك شىعار.
– «اتباسار سۋ» مەكەمەسىنىڭ كەزەكشى بولىمىنە حابارلاسساق, ازىرگە بەلگىسىز دەگەن جاۋاپ الامىز, دەيدى اۋدان تۇرعىنى قونىسباي ەسەنباەۆ, – ءتىپتى جاعدايدىڭ قاشان تۇزەلەتىنىن ايتىپ بەرە المايدى. سۋ تاسيتىن كولىكتەر دە تاپشى.
اتباسار اۋداندىق اكىمدىگى سۋ تاپشىلىعىن رەتتەۋ باعىتىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن كوممۋنالدىق كاسىپورىن جۇمىسشىلارى تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن جەتكىزگەن بولاتىن.
– بۇل ماسەلە بويىنشا تاراتىپ ايتا-تىن بولساق, قالاعا سۋ بەرەتىن 12 ۇڭعىما ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى, دەيدى اۋدان اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ميحايل مايەر, – جازدا كۇن تىم ىستىق بولعاندىقتان تۇرعىنداردىڭ سۋدىڭ تۇتىنۋ كولەمى ۇلعايىپ وتىر. قۇبىر بويىنداعى سۋ تاپشى بولۋ سەبەپتى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جوعارى قاباتتارىنا سۋدى جەتكىزۋگە قىسىم جەتىسپەيدى. سوندىقتان قۋاتتى سورعىلار ورناتىپ, رەزەرۆۋارلارداعى سۋ قورىن مولايتۋ ماقساتىندا اۋىز سۋ ۇزىلىسپەن, ساعاتتاپ بەرىلەتىن بولدى. كەمشىلىكتى تۇزەتۋ ءۇشىن قوسىمشا ەكى ۇڭعىما قازۋ كوزدەلىپ وتىر.
اتباسارداعى احۋال وسىنداي بولعاندا وڭىردەگى كورىكتى, سۋ ايدىندارى مول زەرەندىلىكتەر دە سۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋدە. اۋدان ورتالىعىندا اپتا بويى سۋ بەرىلمەي قالدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە ءۇزىلىس بولعان. ناعىز ىستىق ءورشىپ, اپشىنى قۋىرىپ تۇرعان كەزدە سۋ جيناقتايتىن رەزەرۆۋارلار قاڭسىپ بوس تۇرعان. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ماڭىزدى ماسەلە جوندەۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى ەمەس, وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن بىلىكتى ماماندار تاپشى. سوندىقتان جاعدايدىڭ بىردەن تۇزەلىپ كەتۋى دە قيىن.
سوقتالى جايتتىڭ سەبەبىنە ۇڭىلسەك, كەزدەيسوق وقيعالار دا كەسەلدى قويۋلاتا تۇسەتىن سىڭايلى. ماسەلەن اۋدانداعى سەرىكتەستىكتىڭ مەحانيزاتورى ۇڭعىمالار مەن سورعىلاردى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتىن باعانانى كەزدەيسوق سوعىپ, قۇلاتىپ كەتكەن. وقىس وقيعانىڭ سالدارىنان سۋ جيناقتايتىن مۇنارالارعا ءنار جەتپەي قالعان. وقيعانىڭ سالدارى جويىلىپ, جونگە كەلتىرىلگەنىمەن, قۇبىر بويىنداعى قىسىم از. قىسىم بولماعان سوڭ ەلدى مەكەندى تولىق قامتاماسىز ەتۋ قيىنداي بەرمەك. ءدال وسىنداي جاعداي ءبىرجان سال اۋدانىنىڭ ماكينكا ەلدى مەكەنىندە دە ورىن الدى. تۇرعىندار اپتالاپ اۋىز سۋسىز وتىردى. «ستەپنياك سۋ» كوممۋنالدىق كاسىپورنى قىسىلتاياڭ كەزدە قيىندىقپەن كۇرەسۋگە دارمەنسىزدىك تانىتتى. ءتىپتى اۋىز سۋدى تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋ بارىسىنا دا وكپە ايتۋشى كوپ. سۋ جەلىلەرىنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىن انىقتاۋ كەزىندە اپاتتى جاعدايدىڭ ورىن الىپ وتىرعانى انىقتالعان. سەلونىڭ سۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن قازىرگى كۇنى جوبالىق-سمەتالىق قۇجات دايىندالۋدا. اۋداندىق اكىمدىكتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, سودان كەيىن بارىپ ءوتىنىم بەرىلمەك. وعان شەيىن توزىعى جەتكەن قۇبىردىڭ قاۋمەتى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەي تۇر. ماۋسىمنىڭ ءتورتى كۇنى جارىلعان قۇبىر جاماپ-جاسقاعانىمەن ارادا بىرەر كۇن وتكەن سوڭ قايتا جارىلعان.
شالعايداعى ەلدى مەكەندەر بىلاي تۇرسىن, سۋ تاپشىلىعى وبلىس ورتالىعىندا دا بوي كورسەتۋدە. قالانىڭ ىرگەسىندەگى جايلاۋ, بىرلىك شاعىن اۋداندارى سۋ قۇبىرىنان اجىراتىلىپ, بىرنەشە تاۋلىك بويى اۋىز سۋ بەرىلمەي قالدى. كەيىن جارتى ساعاتتاپ قانا سۋ بەرىلگەن. جايلاۋ شاعىن اۋدانى اپتالاپ سۋسىز وتىردى. «كوكشەتاۋ سۋ ارناسى» كوممۋنالدىق كاسىپورنى باسشىلىعى حالىق سۋدى شامادان تىس كوپ پايدالانۋدا دەگەن ءۋاج ايتادى.
نەگىزگى سەبەپ بىزدىڭشە بار شارۋانى بايىپتاپ, ءىستى تىڭعىلىقتى اتقارماعاندىقتان. ماسەلەن, وسى ورايداعى اتقارىلۋعا ءتيىستى شارۋانى تەندەردەن جەڭىپ العان كومپانيالار قاراجات بولىنگەنىمەن, ءوز جۇمىستارىن اتقارعاندا جاۋاپكەرشىلىك تانىتپاعان. وسىنداي سەبەپپەن وننان استام ەلدى مەكەندەگى سۋ قۇبىرلارىنىڭ جۇمىسى اتقارىلۋ مەرزىمى الدەقاشان ءوتىپ كەتكەنىمەن, اياقتالماعان. ونىڭ بىرقاتارى قازىر سوتتا قارالۋدا.
وڭىردە تۇرعىندار بىلاي تۇرسىن, مالساق قاۋىم دا باعىمداعى ت ۇلىكتەرىن سۋارا الماي, اڭتارىلىپ وتىر. بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسى اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىسكە ۇشىراماي تۇرعان كەزدە 1500 كول, 107 وزەن بولعان ەكەن. وسىناۋ باعا جەتكىزگىسىز بايلىق ەسەبىندەگى كوگىلدىر قازىنادان ەكى جۇزگە جەتەر-جەتپەس كول مەن توقساننىڭ توڭىرەگىندەگى وزەن عانا قالىپتى. وزەننىڭ كوبى كوكتەمدە ارناسىنا تولعانىمەن, جاز شىعا تايىزدانىپ, توقتاپ قالاتىن وزەكشەگە اينالعان. سۋلى-نۋلى وڭىردەگى ءتۇپسىز تەرەڭ قاينارلار مەن ءمولدىر سۋلى بۇلاقتار دا عايىپ بولعان. وسىدان كەيىن جالپاق جوندا سۋ تاپشىلىعى پايدا بولدى. كوكشەتاۋ توڭىرەگى تاۋلى-تاستى بولىپ كەلگەنىمەن, بۇرعى سالعان جەردەن ىشۋگە جارامدى سۋ شىعا بەرمەيدى. ءوڭىردىڭ ورتالىعى مەن باتىس باعىتىندا شاعىن وزەن مەن بۇلاق باستاۋلارى ۇشىراسقانىمەن, سولتۇستىك شىعىس ايماقتا جەرۇستى سۋ كوزدەرى سيرەك كەزدەسەدى. بارىنىڭ ءوزى تۇزى بەتىنە شىعىپ جاتقان سورتاڭ. جەراستى سۋ قويمالارىنىڭ سۋ قۇرامى ءبىرشاما ساپالى. بىراق ونى ىزدەپ تابۋ جۇمىسى بۇگىنگى كۇنى جەتكىلىكتى جۇرگىزىلىپ جاتقان جوق. دالاداعى سۋ كوزدەرى بىتەلگەننەن كەيىن مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان مالساق قاۋىمعا اۋىرتپالىق تۇسۋدە.
– ءبىزدىڭ تاستىوزەك اۋىلى پريوزەرنىي سەلولىق وكرۋگىنە قارايدى, دەيدى جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى باۋىرجان قويكەنوۆ, – مال باسى بارشىلىق. ايتسە دە, جاز شىعا ەڭ باستى قيىندىق مال سۋارۋ بولىپ تۇر. وكرۋگ اۋماعىندا كولدەرى بولعانىمەن, اينالاسى ەگىن. مال اياعى جەتە الاتىن جەردە ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ەگىن ەككەن كەزدە تابيعي سۋ جولدارىن جاۋىپ تاستاعان. سونىڭ سالدارىنان ءبىر كەزدە شالقىپ جاتاتىن تومارلار, شاعىن كولشىكتەر قۇرعاپ كەتتى. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, تاستىوزەكتىڭ توڭىرەگى بۇلقىنىپ اققان بۇلاقتارعا تولى بولىپتى. قازىر سونىڭ ءبىرى جوق. اۋىلدا سۋ ايدايتىن ەسكى قۇرىلعى بار. بۇرىن سۋى جەتپىس مەتر تەرەڭدىكتەن شىعاتىن, قازىر جاقىن ماڭدا ەلەكتر قۋاتى بولماعاندىقتان, قۋاتتى سۋسورعىعا قولىمىز جەتپەگەندىكتەن سۋعا جارىماي وتىرمىز. سۋ تاپشىلىعى, ەڭ الدىمەن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بىردەن-ءبىر كۇنكورىس كوزى – مال باعۋعا كەسىرىن تيگىزىپ تۇر.
الداعى ۋاقىتتا ءوڭىردىڭ ەكولوگياسىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك. سۋ تاپشىلىعى جالعىز ءبىزدىڭ وڭىردە عانا ەمەس, كۇللى الەمنىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ كەلەدى. ەندەشە, بارىمىزدى باعالاي بىلەتىن ۋاقىت جەتكەن ءتارىزدى.
اقمولا وبلىسى