ەكونوميكاعا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى - باسەكەلەستىك. ەكونوميكاداعى باسەكەلەستىك ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ماڭىزدى. بىرىنشىدەن, بۇل يننوۆاتسيا مەن تيىمدىلىككە اكەلەدى. فيرمالاردا قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردى وندىرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە, سونداي-اق ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتۋعا ىنتالاندىرادى. فيرمالار باسەكەلەستەرىنەن اسىپ تۇسۋگە تىرىسقاندا, ولاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى ۇسىنادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇتىنۋشىلار ۇشىن قولايلى باعا بولۋىنا جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا اكەلەدى.
ەكىنشىدەن, باسەكەلەستىك تۇتىنۋشىلاردىڭ تاڭداۋىن كەڭەيتەدى. ەكونوميكادا جاقسى باسەكەلەستىك بولعان كەزدە فيرمالار تۇتىنۋشىلارعا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمىن ۇسىنادى. بۇل تۇتىنۋشىلارعا كوبىرەك تاڭداۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ولاردىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن قالاۋلارىنا سايكەس كەلەتىن ونىمدەردى تاڭداي الادى.
باسەكەلەستىك ەكونوميكاداعى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ سۇرانىسى مەن ۇسىنىسىنا اسەر ەتەدى. جاقسى باسەكەلەستىك بولعان كەزدە فيرمالار كوبىرەك تۇتىنۋشىلاردى تارتۋ ءۇشىن باعانى تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇل ولاردىڭ ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنە سۇرانىستىڭ ارتۋىنا اكەلەدى. تيىسىنشە, جوعارى باعا بەلگىلەيتىن فيرمالار تۇتىنۋشىلارىن جوعالتادى, بۇل ولاردىڭ ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنە سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. ناتيجەسىندە سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ نارىقتىق كۇشتەرى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسىن انىقتايدى.
بۇدان بولەك, نارىقتاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا باسەكەلەستىك شەشۋشى ءرول اتقارادى. باسەكەلەستىك بولعان كەزدە فيرمالار تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى مينيمالدى شىعىندارمەن وندىرۋگە ىنتالاندىرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە فيرمالار از شىعىندارمەن كوپتەگەن قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردى وندىرەتىن اۋقىمدى ۇنەمدەۋگە اكەلەدى. سونىمەن قاتار فيرمالار ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا سالادى. بۇل رەسۋرستاردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىنىڭ جوعارىلاۋىنا جانە جالپى ونىمدىلىكتىڭ ارتۋىنا اكەلەدى.
باسەكەلەستىك ەكونوميكاداعى رەسۋرستاردى بولۋگە دە ىقپال ەتەدى. نارىقتا رەسۋرستار ءتيىمدى بولىنەدى, ال وندىرىلگەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەر تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرادى. بۇل ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن دامۋعا اكەلەتىن رەسۋرستاردى وڭتايلى بولۋگە اكەلەدى.
نارىقتاعى باسەكە تىكەلەي جانە جاناما بولۋى مۇمكىن. تىكەلەي باسەكە بىردەي نەمەسە ۇقساس تاۋارلاردى وندىرەتىن جانە ساتاتىن كومپانيالار اراسىندا بولادى. مىسالى: «Coca Cola» جانە «Pepsi» كومپانيالارىن الساق. ەكى كومپانيا ءونىمى وتە ۇقساس, تيىسىنشە باسەكەلەستىك ءتۇرى تىكەلەي.
ال جاناما باسەكە, كەرىسىنشە, ءارتۇرلى تاۋارلاردى نەمەسە قىزمەتتەردى وندىرەتىن جانە ساتاتىن, بىراق بىردەي رەسۋرستار نەمەسە تۇتىنۋشىلار ءۇشىن باسەكەلەسەتىن كومپانيالار اراسىندا بولادى. وعان «Fanta», «Sprite» سىندى سۋسىنداردى الۋعا بولادى. ءونىم تۇرىنەن بولەك ورنالاسقان جەرىنە بايلانىستى دا كومپانيالاردى باسەكەلەستىككە بولۋگە بولادى. ولار حالىقارالىق نەمەسە ۇلتتىق بولادى. حالىقارالىق باسەكە الەمدىك نارىقتا باسەكەگە تۇسەتىن ءارتۇرلى ەلدەردىڭ كومپانيالارى اراسىندا ورىن الادى. ۇلتتىق باسەكەلەستىك, كەرىسىنشە, ءبىر ەلدەگى كومپانيالار اراسىندا بولادى.
دەگەنمەن, باسەكەلەستىكتىڭ ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن كەزەڭدەرى دە بولادى. دۇرىس ەمەس باسەكە نارىقتىڭ مونوپوليالانۋىنا جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنا جانە كومپانيالار ءۇشىن كىرىستىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى ىقتيمال.
باسەكەلەستىك دۇرىس بولۋى ءۇشىن نارىقتا باسەكەنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن جاعداي جاساۋ قاجەت. بۇعان نارىقتى رەتتەۋ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىن جانە نارىقتىڭ مونوپوليالانۋىنا جول بەرمەيتىن ەرەجەلەر مەن زاڭداردى جاساۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. سونداي-اق نارىققا ەركىن قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ, جاڭا كومپانيالار ۇشىن سىرتقى جانە ىشكى ماسلەلەردەن تۋىندايتىن كەدەرگىلەرىن ازايتۋ ماڭىزدى. ەكونوميكاداعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋداعى مەملەكەتتىڭ رولىن دە كورسەتىپ كەتپەسەك بولمايدى. مەملەكەت نارىقتاعى باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان بىرنەشە ستراتەگيالاردى جۇزەگە اسىرادى. مىسالى, فيرمالاردىڭ بىرىگۋىنە نەمەسە مونوپوليالاردىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن مونوپولياعا قارسى زاڭدار قابىلداۋى مۇمكىن, بۇل باسەكەلەستىكتى بىر جولعا تۇسىرۋى مۇمكىن. سونداي-اق فيرمالاردىڭ باعانى شەكتەن تىس كوتەرۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن باعانى باقىلاۋدى ەنگىزە الادى, بۇل نارىقتىڭ بۇرمالانۋىنا جول بەرمەيدى.
مەملەكەتتىڭ باسەكەلەستىككە ىقپال ەتۋىنىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى - بارلىق فيرمالار ءۇشىن تەڭ جاعداي جاساۋ. بۇل جاڭا جانە شاعىن فيرمالارعا ءىرى جانە نارىقتا ورنى قالىپتاسقان كومپانيالارمەن ءبىر دەڭگەيدە باسەكەلەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار نەسيە بەرۋ, زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ جانە سالىق جەڭىلدىكتەرىن ۇسىنۋ ارقىلى شاعىن جانە يننوۆاتسيالىق فيرمالاردى قولداي الادى.
سونداي-اق نارىقتاردى رەتتەۋ ارقىلى باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرا الادى. جاڭا فيرمالار ءۇشىن نارىققا كىرۋدەگى كەدەرگىلەردى ازايتىپ, باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. بۇل سونىمەن قاتار تۇتىنۋشىلارعا پايدا اكەلەتىن جاڭا ونىمدەردى كوبەيتەدى.
وسىلايشا, باسەكەلەستىك ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى قوزعاۋشى كۇشى بولادى جانە ول نارىقتاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىنە اسەر ەتەدى. دۇرىس باسەكەلەستىك فيرمالاردى يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋگە, تيىمدىرەك بولۋعا جانە تۇتىنۋشىلارعا جوعارى ساپالى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ۇسىنۋعا يتەرمەلەيدى. باسەكەلەستىك بولعان كەزدە فيرمالار باعالارىن تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولادى, بۇل تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا اكەلەدى. باسەكەلەستىك نارىقتىڭ تيىمدىلىگىن جانە رەسۋرستاردى وڭتايلى ءبولۋدى ارتتىرادى. بۇل ارقىلى ەكونوميكالىق ءوسىم بولادى. مەملەكەت ەكونوميكاداعى باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. تەڭ جاعداي جاساۋ, نارىقتاردى رەتتەۋ, شاعىن جانە يننوۆاتسيالىق فيرمالاردى قولداۋ جانە ولاردى قاداعالاۋ ارقىلى مەملەكەت باسەكەلەستىككە ىقپال ەتە الادى.
قورىتىندىلاي كەلە, تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكونوميكاداعى باسەكەلەستىككە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. سەبەبى باسەكەلەستىك - ەكونوميكانىڭ باستى درايۆەرى.
گۇلميرا كۋزەمباەۆا,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۇۋ ستۋدەنتى