الماتى دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى

ەكونوميكالىق دامۋ درايۆەرلەرى

الماتى قالاسىنىڭ ەكونوميكاسى جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. مەرزىمدى ەكونوميكالىق ينديكاتور 122,2%-عا جۋىق­تادى. «مەگاپوليستە ەكونومي­كا ءوسىمىنىڭ درايۆەرلەرى ساۋدا (+27,2%), وڭدەۋ ونەركاسىبى (+24,4%), كولىك جانە قويمالاۋ (+16,7%) بولدى. نەگىزگى كاپيتالعا 484 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل رەتتە, جەكە ينۆەستيتسيالار 2,7%-عا, ىسكەرلىك بەلسەندىلىك يندەكسى 58,7 تارماققا دەيىن ءوستى. ەڭبەك نارىعىنداعى جاعداي تۇراقتى. جىل باسىنان بەرى 29,4 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى, ونىڭ 60%-ى تۇراقتى», دەدى ە.دوساەۆ.

وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الماتى ءماسليحاتى قالانى دا­مىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى باع­دارلاماسىن جانە 2030 جىل­­عا دەيىنگى ورتا مەرزىمدى پەرس­پەك­تيۆاسىن بەكىتتى. بۇل جوسپار­دى ۇكىمەت تە ماقۇلداعان. سون­دىق­تان مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ قالانى ودان ءارى دامىتۋ جونىن­دەگى تاپسىرماسىن ەسكەرىپ, دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جول كارتاسى جاسالدى. قازىر الماتىدا 9 جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋ قولعا الىن­عان. بارلىعى 476 جوبانىڭ 275-ءى ىسكە اسىپ جاتىر. بۇل جوبالار جايلى قالالىق ورتا قۇ­رۋ­عا جانە الماتىلىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان.

280 الەۋمەتتىك نىسان بوي كوتەرەدى

«مەگاپوليستىڭ باس جوسپا­رىن­دا 2040 جىلعا قاراي حالىق سانىنىڭ 3 ملن ادامعا دەيىن جەتۋى بولجانىپ وتىر. قالا ەكو­نوميكاسىنىڭ ورتاشا جىل­دىق 5%-عا ءوسۋىن ەسكەرىپ, 5 پولي­ورتالىقتىڭ قۇرىلىمىن بىركەلكى قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن. ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىنا قادامدىق قولجە­تىمدىلىك جاسالادى. 200 جاڭا مەكتەپ جانە 80-نەن استام مەدي­تسي­نالىق مەكەمە سالىندى. سون­داي-اق بۇگىندە قوعامدىق كولىك­تىڭ ۇلەسى 60%-عا دەيىن ارتتى. 210 شاقىرىم جاڭا جول مەن 3,6 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جەلى, 2 750 گا جاڭا ساياباق پەن سكۆەر سالىنادى», دەدى قالا اكىمى.

شاعىن جانە ورتا بيزنەس

ەكونوميكانى ءارتاراپتان­دىرۋ ماقساتىندا شوب-تى قول­داۋ جانە الماتى يندۋستريا­لىق ايماعىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. «بيىل جىل باسىنان بەرى 783 جو­با قولداۋ تاپتى. ونىڭ 3 مىڭى باسىم باعىتتار بويىنشا جوس­پارلانعان. فاكتورينگتىك كەلى­سىمدەردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن «دامۋ» قورىمەن بىرلەسىپ قوسىم­شا 3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى نەسيەلەۋ 59,6%-عا ءوستى. ال بەلسەندى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 38,6%-عا ارتتى», دەدى ول.

الماتى يندۋستريالدى ايما­عىندا 9,7 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, 343,7 ملرد تەڭگەنىڭ 19 جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. بيىل 14 جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا باسىم سالالاردىڭ قالا ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسى 23,4%-عا دەيىن ارتادى دەگەن ءۇمىت بار.

تاۋ ءتۋريزمى داميدى

بيىل شەتەلدىك تۋريستەر سانى 450 مىڭ, ىشكى تۋريستەر سانى 1,5 ملن ادامعا وسەدى دەگەن بولجام بار. «كىشى جانە ۇلكەن الماتى شاتقالدارىندا 3 كەمپينگ-ايماق جانە ۇزىندىعى 150 شاقىرىم بولاتىن 10 تاۋ مارشرۋتى اشىلادى. بۇل باعىتتار تسيفرلاندىرىلادى», دەدى اكىم.

تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن الماتىدا 16 گلەمپينگكە ارنالعان ەكو-قوناقۇي جانە 112 بولمەلى قوناقۇي اشىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 27 مىڭ توسەك-ورىن تۋريس­تەر ءۇشىن دايىن بولادى. الما­تىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ قا­لا اگلومەراتسياسى اياسىندا تۇر­گەننەن قاسكەلەڭگە دەيىنگى تاۋ كلاستەرىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالادى.

جولدار جاڭا تەحنولوگيامەن سالىنادى

الماتىدا كولىك جەلىسىن قا­لىپ­تاستىرۋ تۋرالى جۇمىستار ­دا نازاردان تىس قالمادى. ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولىنا شىعا­ت­ىن 6 راديالدى جول سالۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. «قازىر موڭ­كە بي كوشەسىندە كولىك ءجۇرىپ جاتىر, سايىن جانە رىسقۇلوۆ داڭعى­لى­نىڭ قيىلىسىندا ۇزارتۋ جۇ­مىستارى قولعا الىنعان, اباي داڭ­عى­لى, سولتۇستىك اينالما جانە تىلەن­ديەۆ كوشەلەرىنە جوبالاۋ-سمەتا­لىق قۇجاتتاما ازىرلەنۋدە. ء«ۇاااج سالىنعاننان كەيىن تران­­زيتتىك كولىك قالاعا كىرمەيدى. بۇل مەگاپوليستەگى كەپتەلىستى ورتا ەسەپپەن 20%-عا ازايتادى», دەدى اكىم.

ە.دوساەۆ بيىل قالانىڭ 6 شا­عىن اۋدا­نىندا 25 شاقىرىم جاڭا جول سالۋدى جانە 200 شا­قىرىم ورتا­شا جوندەۋ, ونىڭ ىشىندە پوليمەر­لىك قوسپالاردى پايدالانىپ 44 شاقىرىم ماگيسترالدىق كو­شە­لەرگە جون­دەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى جوس­پارلاعانىن دا ايتتى. «بۇل جۇمىس اياسىندا مەحانيكالىق جانە تەمپەراتۋرالىق جاعدايعا توتەپ بەرەتىن «قالقىمالى» كورپۋسى بار جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا 8 مىڭ ليۋك ورناتىلادى. ءارى جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, جول ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ورتاشا جوندەۋ جۇرگىزۋ مەرزىمىن 5 جىل­دان 10 جىلعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ول.

مەگاپوليستى ەكولوگيالاندىرۋ – باستى نازاردا

قوعامدىق كولىكتى ەكولوگيا­لاندىرۋ ءۇشىن گازبەن جۇرەتىن 600 جاڭا اۆتوبۋس جانە كوممۋنالدىق پارك ءۇشىن 100 تروللەيبۋس, سونداي-اق 100 مەكتەپ اۆتوبۋسى الماتى قالاسى ءۇشىن ساتىپ الىنۋدا.

جاقسى جاڭالىقتىڭ تاعى ءبىرى, جىل باسىنان بەرى 5 جاڭا اۆتوبۋس باعىتى اشىلدى. الماتى وبلىسىنداعى 200 مىڭ تۇرعىنى بار 89 ەلدى مەكەندى قامتىعان 10 قالا ماڭىنداعى مارشرۋتتى اشۋ جوسپارعا ەنگەن. اكىم جولاۋشىلاردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الماتىدا جۇردەك قوعامدىق كولىكتى دامىتۋ بو­يىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جات­قانىن ايتتى.

اۋىز سۋ جەلىسىندەگى جۇيەلى جۇمىس

اكىم 2025 جىلى 252 مىڭ­نان استام قالا تۇرعىنى, ال بيىل سونىڭ 50 مىڭى ورتالىق­تان­دىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋعا قول جەتكىزەتىنىن العا تارتتى. بۇل ءۇشىن مەگاپوليس اكىمدىگى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. بىرىنشىدەن, سۋ رەسۋرسى كوپ الما­تىدا حالىقتىڭ شامامەن 1%-ى سۋمەن قامتىلماعان. 

اكىم اعىمداعى جوندەۋدى جانە ودان ءارى دامىتۋدى تالاپ ەتەتىن ينجەنەرلىك ينفراقۇ­رى­­لىم تۋرالى دا ايتتى. «2023 جىلى «الماگۇل» جانە «تۇزدى­باستاۋ» مەكەندەرىندە 2 ەلەكتر قوسالقى ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلەدى. 400 مىڭعا جۋىق تۇرعىن تۇراقتى ەلەكترمەن جابدىقتالادى. 300 مىڭ تۇتىنۋشىنى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بيىل 2 قازاندىقتى قايتا جاڭارتۋ اياقتالاتىنى دا اتاپ ءوتىلدى.

بەس جاڭا ساياباق اشىلادى

بيىل كوكمايسا شاعىن اۋدا­نى ەسەنتاي وزەنى بويىندا, كەمەل شاعىن اۋدانى, وجەت شاعىن اۋدانى جانە بورالداي وزەنى جاعالاۋىندا ساياباقتار اشىلادى. قوسىمشا 5 ساياباقتى قاي­تا جاڭارتۋ جانە اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستىڭ ماڭىزدى باعىتى – الماتىنىڭ «باق قالا» اتاعىن ساقتاۋ.

جاسىل جەلەكتەردى كۇتىپ ۇس­تاۋ جانە قورعاۋ بويىنشا جاڭا ەرەجەلەر قابىلداندى. ەندى كەز كەلگەن وسىمدىكتى ەگۋدە سۋارۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ەسكەرىلەدى. تامىرلانىپ كەتۋى ءۇشىن بيىكتىگى كەمىندە 2 مەتر قىل­قان جاپىراقتى جانە كەم دەگەندە 2,5 مەتر جاپىراقتى كو­شەتتەر مىندەتتى تۇردە شىممەن وتىرعىزىلادى. بۇل جاڭا كوشەتتەردىڭ شىعىنىن 30%-دان 10%-عا دەيىن تومەندەتەدى.

«جاسىل قوردى جاڭارتۋ جانە ساۋىقتىرۋ ءۇشىن بيىل كوكتەمدە 20 مىڭ كوشەت وتىرعىزىلدى. نەگىزگى ەكپەلەر كۇزدە ەگىلگەن, ويتكەنى جىلدىڭ وسى مەزگىلى كوشەتتەردىڭ تامىرلانىپ كەتۋىنە قولايلى. بيىل بارلىعى 320 مىڭ اعاش وتىرعىزىلادى. 2,6 ملن اعاشقا 4 رەت بيولوگيالىق وڭدەۋ جۇرگىزىلەدى», دەدى ە.دوساەۆ.

الماتىدا 376 شاقىرىم ارىق جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ جانە سالۋ قولعا الىنعان. بىلتىر ۇنە­مى سۋ باساتىن 102 اۋماق انىق­تالدى, ونىڭ ىشىندە 56 ۋچاس­كە جويىلدى. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن اكىمدىك قالعان 46 اۋماق­تا­عى جۇمىستى اياقتايدى.

ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى ارتادى

شاھاردا 37 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 22 مەكتەپ سالىنادى. «ادامي كاپيتالدى ساپالى دامىتۋ ماقساتىندا 3 باسىم باعىت انىقتالدى: ءبىلىم بەرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن نىقتاۋ, قاۋىپسىزدىك پەن جايلىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە پەداگوگتەر­دىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ», دەدى قالا باسشىسى.

ماسەلەن, ۇلتتىق جوبا اياسىندا 37,1 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 22 مەكتەپ سالىنادى. سونداي-اق 3 720 ورىندى 8 ءبىلىم بەرۋ نىسانىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. كەشەندى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن ەنگىزۋ اياسىندا 206 مەملەكەتتىك مەكتەپ پەن 8 ينتەرناتتا تۋرنيكەتتەر, ال قاراشاعا دەيىن بەينەكامەرالار ورناتىلادى. بيىل الماتىدا العاش رەت بالاباقشالاردىڭ, مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردىڭ 6 605 ۇستازىنىڭ, سونداي-اق ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى ىسكە اسىراتىن مەكتەپ پەداگوگتەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ باستالدى.

قالا اكىمى سپورت سەكتسيالارىنا بارۋدى اتا-انالاردىڭ ەتسق پەن QR-كود ارقىلى راستايتىنىن, سونىڭ ارقاسىندا بۇل باعىتتا جاقسى جۇمىستار اتقارىلاتىنىن ايتتى.

5 مىڭ جاس جۇمىسقا ورنالاستى

جاستاردىڭ دامۋىن قولداۋ ماقساتىندا الماتىدا قالالىق مانساپ ورتالىعى اشىلىپ, وزەكتى كاسىپتەر بويىنشا 4 قىسقا­مەرزىمدى كۋرس ىسكە قوسىلعان. جىل باسىنان بەرى 3,8 مىڭ جاس كەرەكتى ماماندىقتارعا قايتا وقىپ, 4,9 مىڭ جاس جۇمىسقا ورنا­لاسقان.

قازىر قالانىڭ بارلىق اۋدان­دارىنداعى جاستار كومۋنيتي-ورتالىقتارىن ساتىپ الۋعا ار­نالعان 8 ورىن ايقىندالىپ, تۇجىرىمدامالار دايىندالدى, قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى شەشىلگەن. جاستاردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جوبالىق وفيس قۇرىلدى. بەس مىڭ ورىندىق 27 جاڭا جاتاقحانا سالۋعا 99 جەكە ينۆەستور تارتىلدى. 

مىڭنان استام نىسانعا سەيسميكالىق اۋديت جۇرگىزەدى

الماتى نىساندارىنىڭ سەيس­ميكالىق قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى قالا اكىمى ەربولات دوساەۆتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا. 1983 جىل­عى سەيسميكالىق اۋدانداستىرۋ كارتاسى بويىنشا الماتىدا 5 تەكتونيكالىق اقاۋ بار. 2020 جىلعى سەيسميكالىق اي­قىن­­داۋ­دىڭ جاڭا كارتاسىنا سايكەس مەگاپوليستە 1 116 نىسان ورنالاسقان جەردى 27 اقاۋ كەسىپ وتەدى. ونىڭ 754-ءى – سەيسميكالىق ءتوزىمدى عيمارات. ال 362-ءى سەيس­ميكالىق ەمەس.

«مەملەكەت باسشىسى قالا نىساندارىنا سەيسمواۋديت جۇرگىزۋدى قولدادى. ول «قازقسعزي»اق-مەن بىرلەسىپ وتكىزىلەتىن بولادى. بۇل جۇمىسپەن 9 145 مجك, 15 477 قوعامدىق نىساندى, ونىڭ ىشىندە 1 383 الەۋمەتتىك نىساندى قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى قالا باسشىسى.

ەربولات دوساەۆ جۋرناليستەر­دىڭ الماتى قالاسىنا قاتىستى قويعان ەلۋ شاقتى سۇراعىنا جاۋاپ بەردى.