قازاقستان – گەرمانيا: تۇراقتى سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭى

الداعى 19-21 ماۋسىم ارالىعىندا وتەتىن گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەس­پۋبليكاسىنىڭ فەدەرالدىق پرە­زيدەنتى فرانك-ۆالتەر شتاين­مايەر­دىڭ رەسپۋبليكامىزعا مەملە­كەتتىك ساپارى وسى تۇرعىدا ماڭىزدى. بۇل سا­پاردى ەكى تاراپ بىرلەسكەن جۇ­مىس­تىڭ كەلەسى كەزەڭى ءۇشىن ايقىن بەلگى جانە سيمۆولدىق باستاما رەتىندە با­عالايدى.

بىرىنشىدەن, بۇل ساپار گەوساياسي شيەلەنىس حالىقارالىق ديپلوماتيادا, قاۋىپسىزدىكتە, ەكونوميكادا, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە, ەكولوگيا­دا جانە باسقا دا سالالاردا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىن-قاتەرلەر تۋدىراتىن كۇردەلى كەزەڭدە, بۇكىل الەمگە تانىس الەمدىك ءتارتىپتىڭ جاھاندىق ترانسفورماتسياسى اياسىندا وتەدى. وسى جاعدايلاردا گەرمانيا ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىن, ەكونوميكالىق باي­لانىستارىن جانە ساۋدا تىزبەگىن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا جاڭا سەرىكتەستەر ىزدەۋ باعىتىنا بۇردى. مۇنداي باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتى قايتا قاراستىرۋ جانە تەرەڭدەتۋ.

ەكىنشىدەن, باتىس ساياساتكەرى ال­عاش­قى رەت قازىرگى تاڭدا «ورتا ءدالىز» اياسىندا سالىنىپ جاتقان شى­عىس پەن باتىس اراسىنداعى كولىكتىك-لوگيس­تيكالىق تورابىنىڭ جاڭا سحەماسىندا شەشۋشى رولگە يە بولىپ وتىرعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنا بارا جاتىر. وسىلايشا, وسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ەۋروپالىق وداقتىڭ مۇنداي باستامالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن شامامەن 300 ميلليارد ەۋرونى قاراستىراتىن «Global Gateway» ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتىنە اينالۋى مۇمكىن.

ۇشىنشىدەن, ساپار باعدارلاماسىنا تەك جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي كەزدەسۋلەر عانا ەمەس, بىرقاتار ناقتى ىسكەرلىك ءىس-شارا, ونىڭ ىشىندە, استانادا وتەتىن قازاقستان – گەرمانيا بيزنەس-فورۋمى مەن ەكى مەملەكەتتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى رەكتورلارىنىڭ سيمپوزيۋمى كىرەدى. سونىمەن قاتار مار­تە­بەلى قوناق ەلىمىزدىڭ باتىسىندا فلاگ­ماندىق بىرلەسكەن جوبانى – قۇ­نى شامامەن 50 ميلليارد دوللارعا دەيىن­گى سومانى قۇرايتىن «Svevind» كوم­پانياسىنىڭ «جاسىل» سۋتەگىن وندى­رەتىن كەشەن قۇرىلىسىنىڭ دايىن­­دىق كەزەڭىن ىسكە قوسىپ, قازاق­ستان­دىقتاردى وقىتىپ, بولاشاق بىر­­لەسكەن كاسىپورىندار ءۇشىن لوگيستيكا مەن سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى بويىنشا كاسىبي كادرلاردى دايىندايتىن ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان قازاقستان – گەر­مان ينجينيرينگ ينس­تيتۋتىن اشادى.

وسىلايشا, گەرمانيامەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا ءوسۋ نۇكتەلەرى بەلگىلەنۋدە. ەكىجاقتى ىسكەرلىك باي­لانىستىڭ مۇنداي تابىستى دامۋى وبەكتيۆتى فاكتورلارعا بايلانىس­تى.

ءبىزدىڭ ەكونوميكالارىمىز نە­گى­زىنەن ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرادى. گەر­ما­نيا وراسان زور يندۋستريالىق, يننو­ۆاتسيالىق الەۋەتكە يە, نەمىس ونىم­­د­ەرى بۇكىل الەمگە ساپاسىمەن, ال نەمىس بيزنەسى – سەنىمدىلىگى جانە تۇتاس­تىعىمەن تانىمال. الايدا ولار­دىڭ كەيىنگى ءوسۋى قازىرگى ۋاقىتتا تابيعي گەوگرافيالىق, دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك شەكتەۋلەرمەن تۇيىق­تالا­دى. سونىمەن قاتار بىزدە شيكىزات رەسۋرستارى, قولجەتىمدى ەنەرگيا, سالىس­تىرمالى تۇردە ارزان, بىراق بىلىكتى جۇمىس كۇشى, ۇلكەن بوس اۋماق­تار جانە قولايلى ورنالاسۋ بار.

ناتيجەسىندە, ەكى مەملەكەتتىڭ ار­قاي­­سى­­سىنىڭ باسەكەلەستىك ارتىق­شى­لىقتارى ءبىرىن-ءبىرى ءتيىمدى تولىق­تى­رىپ, كۇشتى سينەرگيانى تۋدىرادى, وسىلايشا ەكى تاراپ ءۇشىن دە ءوزارا ءتيىمدى جاعداي جاسالادى.

«شيكىزاتتى تەحنولوگياعا الماسۋ» فورمۋلاسى بويىنشا مۇنداي سىن­دارلى ىنتىماقتاستىقتىڭ نە­گىزى 2012 جىلى قالانعان بولاتىن. سول كەزدە العاش رەت قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى ەلشىسى بولىپ جۇر­گەندە ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى شيكىزاتتىق, ونەركاسىپتىك جانە تەحنو­لوگيالىق سالالارداعى ارىپتەستىك تۋ­رالى كەلىسىمدى ازىرلەۋگە جانە وعان كەيىننەن قول قويۋعا قاتىسۋ مۇم­كىن­دىگىنە يە بولدىم. بۇل قۇجات ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ­دىڭ نەگىزگى تاسىلدەرىن تۇجىرىمداپ, بۇگىندە سەرپىن الدى.

مىسالى, قازاقستان قازىردىڭ وزىن­­دە گەرمانيانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە اي­تار­لىق­تاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى گەرمانيا 8,2 ميلليون توننا مۇناي ساتىپ الدى. بۇل ول ەلدىڭ جالپى مۇناي يمپورتىنىڭ وننان ءبىر بولىگىن قۇرادى جانە بىزگە جەتكى­زۋشىلەر اراسىندا ءتورتىنشى ورىنعا شىعۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى نە­مىس تاراپىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا شۆەدت قالاسىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىنا «درۋجبا» ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرى (منپ) ارقىلى دا مۇناي جەتكىزىلە باستادى. وسىلايشا, ءبىز بەرليننىڭ 90 پايىزى جانە بران­دەنبۋرگ فەدەرالدىق جەرىنىڭ قاجەت­تىلىگىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن بەنزين, ديزەل جانە اۆياتسيالىق وتىنمەن قام­تاماسىز ەتەتىن زاۋىتتىڭ جۇمى­سىن جالعاستىرۋعا كومەكتەستىك.

قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ەكسپورت­تىق تاۋارلارى – مەتالدار, كومىر, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى. بولاشاقتا رەسپۋبليكامىزدىڭ گەرمانيا ءۇشىن بولاشاق وتىن – «جاسىل» سۋتەگىنىڭ جەتەكشى جەتكىزۋشىلەرىنىڭ ءبىرى بولۋ ءۇشىن بارلىق العىشارتتارى بار. گەر­مانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ان­نا­لەنا بەربوكتىڭ وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنداعى ساپارىنىڭ نەگىزگى پراك­تيكالىق ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى نەمىس تارا­پىنىڭ استانادا سۋتەگى ديپلوما­تياسى كەڭسەسىن اشۋى جايدان-جاي ەمەس.

ءوز كەزەگىندە, گەرمانيا قازاق­ستانعا ستانوكتار مەن جابدىقتاردى, حيميالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق ونىمدەردى, ماشينالار مەن كولىكتەردى جەتكىزەدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ ونەر­كاسىپتىك الەۋەتىن جاڭعىرتۋدا نەمىس تەحنولوگيالارى مەن جابدىقتارى ماڭىز­دى ءرول اتقارادى. نەمىس ين­ۆەس­تي­تسياسىنىڭ 90%-نا جۋىعى شي­كىزاتتىق ەمەس سەكتورعا باعىتتالۋى كەزدەيسوق ەمەس.

قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا ەۋروپا, ونىڭ ىشىندە گەرمانيا مەن قازاقستان اراسىنداعى تىكەلەي ىسكەرلىك بايلانىستار مەن جەتكىزىلىم بۇرىنعىدان دا كەڭەيدى.

نەمىس ستاتيستيكاسىنا سايكەس, وت­كەن جىلى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامەن ەكى­جاقتى ساۋدا كولەمى ەكى ەسەگە جۋىق ءوسىپ, 2021 جىلى 5,1-دەن 9,7 ميلليارد ەۋروعا دەيىن ءوسىپ, جالپى 90 پايىز ءوسىم كورسەتتى. مۇنداي كورسەتكىشتەر ءوزا­را ساۋدانىڭ فيزيكالىق وسۋىنە دە, رەسەي ارقىلى جارناما تاراتۋدان تىكەلەي جەتكىزۋگە دەيىنگى ساۋدا جە­لى­لەرىن قايتا قۇرىلىمداۋمەن دە باي­لانىستى.

گەرمانيانىڭ ورتالىق ازيا مەم­لەكەتتەرىمەن ساۋداسىنىڭ 83 پايى­­زى نەمەسە التىدان بەسى قا­زاق­­­ستاننىڭ ۇلەسىنە تيەدى. نەمىس كا­سىپ­كەرلەرىنىڭ قازاقستاندىق نا­رىق­قا, ولاردىڭ قاتىسۋىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە جانە جاڭا باستامالار­دى جۇزەگە اسىرۋعا دەگەن قى­زىعۋ­شىلىقتارى جوعارى. سونىمەن بىرگە بۇل مۇمكىندىكتى ۇلتتىق ەكونو­ميكا­مىزدىڭ پايداسىنا تولىق پايدالانۋ ءۇشىن گەرمانيانىڭ جالپى دامۋ ۆەكتورىن ءتۇسىنۋ قاجەت.

قازىرگى ۋاقىتتا گەرمانيا الەۋ­مەتتىك-نارىقتىق ەكونوميكا ۇلگى­سى­نەن ەكوالەۋمەتتىك نارىقتىق ەكو­­نو­­ميكاعا كوشۋ ارقىلى ىشكى ترانس­­­فورماتسيانىڭ بەلسەندى كە­زەڭىند­ە. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە «ەنەرگەتيكالىق اينالىم» دەپ اتالاتىن گەنەراتسيالاۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا تۇتىنىلاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جالپى كولەمىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (جەك) ۇلەسى 50 پايىزعا جەتتى, ال 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش كەم دەگەندە 80 پايىزىن قۇراۋعا ءتيىس, بۇل ءداستۇرلى قازبا وتىندارىنان باس تارتۋدى بىلدىرەدى.

بۇل رەتتە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋعا عانا ەمەس, ەنەرگيا تيىمدىلىگىن دامى­تۋعا دا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. العاش­قى ەنەرگيا تۇتىنۋ 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 2020 جىلى 17 پايىزعا تومەندەدى, ال 2050 جىلعا قاراي ول 50 پايىزعا تومەندەۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكالىق سەكتوردان كەيىن جاڭعىرتۋ باسقا سالالارعا اسەر ەتەدى. قازىردىڭ وزىندە «جاسىل» بولات پەن «جاسىل» حيميا ونىمدەرىن ءوندىرۋ جوبالارى ىسكە قوسىلدى.

اۋقىمدى كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىن­دا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەت­­­كىزىلدى. 1990 جىلمەن سالىستىر­­­عان­­دا 2021 جىلعا قاراي جىل سايىن­­­عى پارنيكتىك گازدار شىعا­رىن­دى­لا­ر­ى شامامەن 40 پايىزعا, ياعني 762 ميلليون تونناعا دەيىن قىس­قار­دى. 2040 جىلعا قاراي شىعارىن­دى­لار­دى ازايتۋ دەڭگەيى 88 پايىزعا جەتۋى كەرەك, ال 2045 جىلعا قاراي گەرمانيا كليماتتىق بەيتاراپ بولادى. وسىلايشا, گەرمانيا 2050 جىلعا قاراي ەۋروپانى ءبىرىنشى كليماتتىق بەيتاراپ كونتينەنتكە اينالدىرۋ مىندەتى تۇرعان ەۋروپالىق وداقتىڭ «جاسىل پاكتىنىڭ» جۇزەگە اسىرىلۋ قارقىنىنان دا وزىپ كەتتى.

گەرمانيانىڭ ەكونوميكالىق كۇشى ەڭ الدىمەن يننوۆاتسيالار مەن ادامي كاپيتالعا نەگىزدەلگەن. جىل سايىن عزتكج-عا 100 ميلليارد ەۋرودان استام نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 3 پايىزىنان استامى جۇمسالادى, بۇل ەىدۇ ورتاشا 2,4 پايىزدان الدەقايدا جوعارى. فەدەرالدىق ۇكىمەت عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋدىڭ بىرقاتار ماقساتتى باعدارلاماسىن قابىلدادى. 2019 جىلى سەرپىندى يننوۆاتسيالار جونىندەگى فەدەرالدىق اگەنتتىك, ال 2021 جىلى گەرمانيانىڭ ترانسفەرت جانە يننوۆاتسيالار اگەنتتىگى قۇ­رىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا جىل سا­يىن 130 مىڭعا جۋىق پاتەنت تىر­كەلىپ, بۇل سالادا نەمىستەر ەۋرو­پالىق «ونەر­تابىس بويىنشا چەمپيون» اتاۋىنا يە.

قوسىمشا باسەكەلەستىك ارتىق­شىلىقتار تسيفرلاندىرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن جانە مەملەكەتتىك دەڭگەي­دە ىنتالاندىرىلعان يندۋس­تريا 4.0-گە كوشۋىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.

الەمدىك ەكونوميكاعا ينتەگرا­تسيانىڭ ارقاسىندا گەرمانيادا وندى­رىل­گەن ەكونوميكالىق ناتيجە­لە­ر­دىڭ جارتىسىنا جۋىعى نەمىس كوم­پانيالارىنىڭ شەتەلدەگى قىز­مە­تىنەن كەلەدى. بۇل تۇرعىدا قازاق­ستان­نىڭ گەرمانيامەن جەمىستى ىنتىماق­تاس­تىقتان بۇكىل ەكونوميكا ءۇشىن ايتار­لىقتاي مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر الۋعا تاماشا مۇمكىندىگى بار.

نەمىس سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى ارتىقشىلىعى – ولاردىڭ ادالدىعى, بيزنەس پەن قورشاعان ورتا­نىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە ۇلكەن كوڭىل ءبولۋى, جوعارى ساپا ستاندارتتارى جانە جۇيەلى كوزقاراسى.

وندىرىستىك ۇدەرىستەردىڭ ءبىر بو­لىگىن شەتەلگە كوشىرۋ – گەرمانيا­نىڭ قازىرگى ستراتەگياسىنىڭ قۇرامداس بو­لىگى. بۇل بىزگە عانا ەمەس, نەمىس تا­­را­­پىنا دا ءتيىمدى. مۇنداي ءوزارا ءتيىم­­دى ءتاسىل قازاقستان مەن گەرمانيا ارا­سىن­داعى ەكىجاقتى سەرىكتەستىكتىڭ تۇ­راق­تى ۇزاقمەرزىمدى جانە جەمىستى سيپا­تىنا سەنىمدىلىك بەرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.

سونىمەن بىرگە ەلىمىز باعىتىن دۇرىس تاڭداۋ ءۇشىن الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ دامۋى مەن تەندەن­تسيالارىن نەمىس ۇلگىسىندە زەردەلەۋ قاجەت. «ەنەرگيانى وزگەرتۋ» تەك گەر­مانيا ءۇشىن ۋاقىتشا ساياسي كۇن ءتارتىبى ەمەس, بۇل – جاھاندىق وبەك­تيۆتى ۇزاقمەرزىمدى ترەند. ءبىز وعان جانە ونىڭ سالدارىنا قازىردەن دايىن­دالۋىمىز كەرەك. ەۋروپا جا­نە باسقا دا دامىعان ەلدەر «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا, «جاسىل» رەسۋر­س­تار­­دى قايتا پايدالانۋدىڭ تۇيىق تسيك­­لىنە اۋىسقاندا, قازاقستان ءۇشىن­ كومىرسۋتەكتەردى, مەتالداردى جانە ت.ب. ساتۋدا باسەكەلەستىك ار­تىق­­­­­شى­لىقتارىن پايدالانۋ ءۇشىن «مۇم­­كىندىكتەر تەرەزەسى» جابىلا­دى.

بۇگىنگى تاڭدا گەرمانيا سياقتى وسى سالاداعى تاجىريبە مەن ىنتىماق­تاستىققا سۇيەنە وتىرىپ, «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ بويىنشا ناقتى پراكتيكالىق قادامدار جاساۋ قاجەت. وسىعان وراي, فەدەرالدىق پرەزيدەنت شتاينمايەردىڭ ساپارى بارىسىندا ەنەرگەتيكا, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, كولىك-لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى بىرقاتار پەرسپەكتيۆالى جوبانى, عىلىم, ءبىلىم سالا­سىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نى­عاي­­­تۋ, ادامي كاپيتالدى جەتىلدىرۋ ماسە­لەلەرىن تالقىلاۋ جوسپارلانىپ وتىر.

قازاقستان – گەرمانيا قارىم-قاتىناستارىنىڭ بارلىق سپەكترى بو­يىنشا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ وراسان زور الەۋەتى مەن پەرسپەكتيۆالارىن اتاپ وتكىم كەلەدى. پرەزيدەنت شتاينمايەردىڭ مەملەكەتتىك ساپارى وتانداستارىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەكى ەل اراسىنداعى جان-جاقتى ىنتىماقتاستىققا قوسىمشا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.

نۇرلان ونجانوۆ,

قازاقستاننىڭ گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنداعى

توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى