نەسيەلىك دەمالىس مەرزىمى قازاقستانعا قايتا ورالۋى مۇمكىن. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن پاندەميالىق داعدارىس كەزىندە قابىلدانعان شەشىم حالىقتى قولداۋعا باعىتتالعان ۇكىمەتتىڭ باستاماسى رەتىندە قاراستىرىلعانى ايتىلعان. بۇعان دەيىن نەسيەلىك دەمالىس ۇعىمى وتاندىق زاڭنامادا بەكىتىلمەگەن. بىراق قارىز الۋشى قيىن جاعدايعا تاپ بولىپ, بانككە حابارلاسىپ, اي سايىنعى تولەمدەردى كەيىنگە قالدىرۋدى سۇراۋعا قۇقىلى. بانك ءوز كەزەگىندە قولداۋ رەتىندە كليەنتكە نەسيەنى وتەۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋدى نەمەسە ول بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدى كەيىنگە قالدىرۋدى ۇسىنىپ كەلدى.
Ranking.kz پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل مامىر ايىنىڭ سوڭىنا قاراي 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن قارىزدار سوماسى بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 5,4 پايىزعا وسكەن. مەرزىمى وتكەن نەسيەلەردىڭ جالپى سوماسى 2 ترلن تەڭگەنى قۇرادى.
وتكەن اپتادا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بانكتىك قارىز شارتىنىڭ تالاپتارىنا وزگەرىس ەنگىزەتىن جوبانى قاراستىراتىنىن ايتتى. نەسيەلىك دەمالىستار قىسقا مەرزىمگە بەرىلەدى. ادەتتە, وسى كەزەڭدە بانك نەسيە بويىنشا پايىزداردى ەسەپتەۋدى جالعاستىرادى, بىراق سىزدەن تولەمدەر تالاپ ەتىلمەيدى. نەسيەلىك دەمالىس اياقتالعاننان كەيىن اي سايىنعى تولەمنىڭ مولشەرى وزگەرىسسىز قالادى, ال تولەم مەرزىمى قارىزدىڭ بارلىق سوماسىن وتەۋگە قاجەتتى مەرزىمگە ۇزارتىلادى. بۇل ماسەلە قولداۋ تاپسا, نەسيەلىك دەمالىستى زاڭداستىرۋ كۇن تارتىبىنە شىعادى. مۇنىڭ الدىندا مەرزىمى 90 كۇننەن اساتىن نەسيەسى بار وتانداستارىمىزعا بانكتىك نەسيە بەرۋگە تىيىم سالۋدى جوسپارلانعانى ايتىلدى. زاڭ جوباسى «اشىق نقا» پورتالىندا جاريالانعان جانە 2023 جىلعى 6 ساۋىرگە دەيىن قوعامدىق تالقىلاۋ ءۇشىن قولجەتىمدى بولدى. قۇجاتتى ازىرلەۋشى – قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى.
«كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن بايلانىستى ەمەس, بانكتىك قارىز جانە (نەمەسە) ميكروكرەديت بويىنشا 90 كۇنتىزبەلىك كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى بار جەكە تۇلعاعا بانكتىك قارىز بەرۋگە تىيىم سالىنادى. بۇل تىيىم كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن بايلانىستى ەمەس جەكە تۇلعاعا بانكتىك قارىزدى جانە (نەمەسە) ميكروكرەديتتى وتەۋ ماقساتىندا بانكتىك قارىز بەرۋ جاعدايلارىنا قولدانىلمايدى», دەلىنگەن قۇجاتتا.
اگەنتتىك وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا قارىز الۋشىلارعا بانكتىك نەسيە بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەگىن رەتتەۋ قۇقىعىن كەڭەيتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن وليگارحتار وزدەرىنىڭ «مەنشىكتى» بانكتەرى ارقىلى نەسيەلىك تولەمدەرىنىڭ مەرزىمىن شەگەرىپ, نەسيەلىك دەمالىس الىپ, بانك قارجىسىن جەكە باستارىنا ىڭعايلى ەتىپ پايدالانىپ جۇرگەنى ەندى اشىق ايتىلىپ جاتىر. ەندى نەسيە دەمالىسى كەرەك ەكەنىن دالەلدەي العان ءاربىر ازامات نەسيەسىن جارتى جىلعا بولسا دا دەمالدىرىپ الۋعا قۇقى بار.
ساراپشىلار اگەنتتىك بۇل شەشىمدى COVID-19 كەزىندە «دەمالىسقا» كەتكەن كليەنتتەردىڭ كەلەسى كەزەڭدەردەگى «كوشى-قونىن» باقىلاۋ ءۇشىن قابىلداپ جاتقانىنا سەنىمدى. ەگەر ەدب بۇل شەشىمدى قۇپ كورمەسە, نەسيە نارىعى الداعى جارتى جىلدا دەفولت ماسەلەسىنە تاپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. تولەۋ مەرزىمى 90 كۇنگە كەشىكتىرىلگەن نەسيەنىڭ سالماعى نەسيەلىك دەمالىس مەرزىمىنىڭ اۋىرتپالىعىنان الدەقايدا اۋىر بولعالى تۇر.
ەندى اگەنتتىك قارىز جۇكتەمەسىن كوتەرە الماي قالعان ازاماتتاردىڭ 3-6 اي دەمالىپ, نەسيە كەستەسىنە قايتا قولعا الۋىنا جاعداي جاسايمىز دەپ وتىر. تاۋەلسىز ساراپشى ايبار ولجاەۆ ايتىپ وتكەندەي, ءبىز كەز كەلگەن شەشىمدى قابىلداعان ەكونوميكانىڭ سول كەزدەگى جاعدايىنا, ەكونوميكانىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋعا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. «ەكونوميكانىڭ دامۋى كليەنتتەردىڭ تولەم قابىلەتىنە دەم بەرىپ, نەسيەنى وتەۋدىڭ ستاندارتتى كەستەلەرىنە قايتا ورالۋعا, ءوز ەركىمەن ورالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, قاجەت بولسا بانككە حابارلاسىپ, ءۇزىلىس الادى.
«بۇل شەشىم – كوپتەن كۇتكەن, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ءادىل شەشىم. بىزدەگى پروبلەمالى نەسيەلەردىڭ كوپشىلىگى اقش دوللارىمەن بەرىلگەن. ولاردىڭ 20 پايىزى عانا نەگىزگى قارىز, 80 پايىزى نەسيە ۇستىندەگى ۇستەمە پايىز. مىسالى, نەسيە رەتىندە بەرىلگەن 50 مىڭ دوللار 20 جىلدىڭ ىشىندە پايىزىمەن 200 مىڭ دوللاردان اسىپ كەتكەن. قارىز الۋشىنىڭ العاشقى 7 جىلداعى تولەگەن قارجىسى نەگىزگى قارىزدى جابۋعا جەتەدى. ال قالعان 13 جىل پايىزدىق وسىمگە كەتەدى. بىراق بانكتەر قارىزدى پايىزىمەن قوسىپ, كوللەكتورلارعا وتكىزىپ جىبەرگەن. ۇكىمەت الداعى ۋاقىتتا وسى پروبلەمانىڭ الدىن العىسى كەلەدى» دەيدى ا.ولجاەۆ.
دەگەنمەن قارىز شارتىنىڭ تالاپتارىنداعى وزگەرىستەردىڭ اسەرى از دەگەندى ءبىراز ساراپشىلار ايتادى. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلدە جۇمساق تۇردە قارىز تالاپتارىنداعى وزگەرىستەر دەگەن اتاۋعا يە بولعان وزگەرىستەر رەسەيدە وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا زاڭداستىرىلدى. بىراق رەسەي زاڭىندا نەسيەلىك دەمالىس كەزىندە دە نەسيە پايىزىنىڭ ەسەپتەلە بەرەتىنى اشىق ايتىلعان. ال ءبىزدىڭ ەلدە نەسيەلىك دەمالىس كەزدەگى بانك پايىزىنىڭ جۇرەر-جۇرمەسى الداعى تالقىلاۋلار بارىسىندا انىقتالادى.
ال كەلەسى ساراپشى ماقسات حالىق نازار اۋداراتىن تۇستىڭ دا وسى ەكەنىن ايتادى. سانكتسيانىڭ قىسپاعىمەن نەسيە دەمالىسى تۋرالى شەشىمگە كەلگەن رەسەيدەگى جاعدايمەن ءبىزدىڭ ەلدى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ساراپشىلار بۇل شەشىمگە نەسيە دەمالىسى كەزىندە ۇستەمە پايىزعا دا «دەمالىس» بەرۋگە ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىگى جەتەتىنىن العا تارتادى. ءبىز مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز. تۇسىندىرەيىك.
پاندەميا كەزىندە ءۇش ايلىق نەسيە دەمالىسىن العاندار ءۇش ايلىق ۇستەمە پايىزدى كەيىن قوسىپ تولەگەنى ەندى ايتىلىپ جاتىر. ونىڭ سالماقتى سەبەبى بار. ءبىز بۇل شەشىمدى پاندەميا كەزىندە قابىلدادىق, بانكتەرى سكورينگ جۇيەسىن وسى جۇيەگە ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بولمادى. قازىرگى سكورنيگ جۇيەسى دەمالىس مەرزىمىنە قاراماستان, ۇستەمە پايىزدى ەسەپتەۋگە نەگىزدەلگەن. باسقاشا ايتساق, بۇل جۇيە نەسيەنىڭ كوتەرمە پايىزىنا دەمالىس بەرۋ دەگەندى بىلمەيدى.
اگەنتتىك مۇنداي تاجىريبەنىڭ دامىعان ەلدەردە بارىن, نەسيەنىڭ ۇستەمە پايىزى نەسيەلىك دەمالىس كەزىندە دە جۇرە بەرەتىنىن ايتىپ وتىر. ال تاۋەلسىز ساراپشىلار ءبىزدىڭ ەل مەن اقش نەمەسە جاپونيا بانكتەرىنىڭ نەسيە پايىزىن ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ءتىپتى ول ەلدەردەگى 3 پايىزدىق ۇستەمە پايىز نەسيە دەمالىسى كەزىندە دە ەسەپتەلسە دە ازاماتتارىنىڭ قالتاسىنا ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي سالماق سالمايدى, «بانك ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز پايداسىنا باسىمدىق بەرەدى. ودان بولەك ۇلتتىق بانكتىڭ مارجاسى ينفلياتسيا دەڭگەيىمەن بىردەي جۇرەدى. بىراق نەسيە پايىزى تۋرالى جوبانى قۇپ كورسە, دەمالىس مەرزىمىندە دە توقتامايتىن نەسيە پايىزىن قارىز الۋشىنىڭ تولەم قابىلەتىنە قاراپ شەكتەۋ كەرەك. ءبىزدىڭ قارجى جۇيەسى نەسيە دەمالىسى كەزىندەگى ۇستەمە پايىزدى 10-15 پايىزبەن شەكتەۋىنە مۇمكىندىك بار», دەيدى ماقسات حالىق.
تاۋەلسىز ساراپشىلار بانك يندۋسترياسىنداعى كۇماندى تۇستاردى قويۋلاتىپ جىبەرگەن ماسەلە – پروبلەمالى نەسيە ەكەنىن ايتادى. 2000 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ پروبلەمالى نەسيەنىڭ سالماعىن ۇكىمەتتىڭ دەمەۋ قارجىسى ارقىلى وتەۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. ۇكىمەتتىڭ اراعا 10-15 جىل سالىپ, بۇل ماسەلە قايتا ورالۋىنا, اگەنتتىكتىڭ «نەسيەلىك دەمالىس» تۋرالى جوبانى قولعا الۋىنا وسى فاكتور سەبەپ بولعانعا ۇقسايدى.
بەلگىلى قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ كەز كەلگەن شەشىمدى قابىلداردا ونىڭ ورىندالۋىنىڭ سالماقتى العىشارتى بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. ءدال قازىر نەسيەلىك دەمالىس بەرۋدىڭ اسەرى, ناتيجەسى ءبىز كۇتكەندەي دەڭگەيدە بولماۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز سوعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. «نەسيە پايىزىنىڭ سالماعى حالىقتىڭ بەلىن قايىستىرىپ جىبەردى. ءتىپتى ەڭ تومەن پايىزبەن 18 ملن تەڭگەلىك نەسيە 15 جىلدا 60 ميلليوننان اسىپ كەتەدى. رف-دا نەسيەلىك دەمالىس ماسەلەسى وتكەن جىلدان باستاپ اشىق ايتىلا باستادى. ول ەلدە حالىق قالاعان ۋاقىتتا ەمەس, تەك 1 رەت قانا نەسيەلىك دەمالىس الادى. ءتىپتى, كەيبىر بانكتەردىڭ اسكەريلەرگە دە نەسيەلىك دەمالىستى بەرۋدەن باس تارتىپ جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز», دەيدى ساراپشى.
ساراپشى 2000 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تاۋەلسىز ساراپشىلار پروبلەمالى نەسيە تاريحىنا سكرينينگ جاساۋ قاجەتتىگىن, ونىڭ قانشا پايىزى نەگىزگى قارىز, قانشا پايىزى ۇستەمە پايىز ەكەنىن تالداۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىسپەن شىققانىن ايتتى. سول كەزدە قايتارىلماعان قارىزداعى نەگىزگى قارىزدى ۇكىمەت تولەپ, قالعان ۇستەمە پايىزدان جيناقتالىپ قالعان قارىزدى كەشىرۋ نەمەسە ونى بانكتىڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ قالتاسىنان تولەۋ ماسەلەسى اشىق ايتىلعانمەن قاپەرگە الىنبادى. «ەدب-عا كومەك بەرۋ الەمدىك تاجىريبەدە بار. بىراق بۇل ماسەلە ۇكىمەتتىڭ نەمەسە باس بانكتىڭ ەمەس, بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ ەسەبىنەن شەشىلەدى. دامىعان ەلدەردەگى پروبلەمالى نەسيەدەگى نەگىزگى قارىز بەن ۇستەمە پايىز اراسىنداعى ايىرماشىلىق از. بۇل ءۇردىس ول ەلدەردە بانكتىڭ قۇرىلتايشىسىنا دا, بيلىككە دە اسا قاتتى بىلىنبەيدى, بانكتىڭ جەكە قورىنان وتەلەدى. ءبىز نەسيەلىك دەمالىس تۋرالى ماسەلە كوتەرمەستەن بۇرىن, بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى زاڭ قابىلداۋىمىز كەرەك. پروبلەمالى نەسيە ماسەلەسىن وسى زاڭ ارقىلى عانا رەتتەي الامىز. ەدب پورتفەلىندەگى جيناقتالىپ قالعان پروبلەما – نەسيە, بانكتىڭ ەمەس, ۇكىمەتتىڭ پروبلەماسى. سول پروبلەمالى نەسيەنىڭ قانشا پايىزى نەگىزگى قارىز, قانشا پايىزىنىڭ ۇستەمە قارىز ەكەنىن انىقتاۋ قيىن ەمەس. بانك قۇرىلتايشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى زاڭ پروبلەمالى نەسيەدەگى ۇستەمە پايىزدى بانك قۇرىلتايشىلارىنا تولەۋدى مىندەتتەي الادى. نەسيەلىك دەمالىس تۋرالى شەشىمنىڭ ورىندالۋىنا وسى فاكتور كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ەلدە قايتارىلماي قالعان نەسيە تۋرالى مالىمەتتەر بار دا نەسيەنىڭ قايتارىلۋ دەڭگەيى تۋرالى مالىمەتتەردى تىركەيتىن ورتاق جۇيە جوق. ۇلتتىق بانكتىڭ پايىمىنشا, بۇل – جەكەلەگەن بانكتەردىڭ پروبلەماسى. جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ ارتۋى باعانىڭ وسۋىنە جانە ءوندىرىستىڭ دامۋ مۇمكىندىگىنىڭ تومەندەۋىنە سوقتىراتىن تەندەنتسيا ەكەنى حالىقارالىق تاجىريبەدەن بەلگىلى.
سودان كەيىن ساراپشى ايتقان ەكىنشى ماسەلە, ءاربىر ازامات وبەكتيۆتى جەكە نەمەسە وبەكتيۆتى جالپى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءوزىنىڭ نەسيەلىك جۇكتەمە دەڭگەيىن ۋاقىتشا تومەندەتە الاتىن اشىق مەحانيزم بولۋى كەرەك. وزگەرىستەر زاڭداستىرىلسا, بۇل جەڭىلدىكتەردى جىلىنا 70-80 مىڭ ادام پايدالانۋى مۇمكىن. بۇل نەسيە جۇكتەمەسىنە جۇگىنىپ جۇرگەندەردىڭ 8-10 پايىزى. ء«بىزدىڭ ەلدە داعدارىس جاعدايىندا «نەسيەلىك دەمالىستاردىڭ» تۇراقتى مەحانيزمىن پايدالانۋ تاجىريبەسى قالىپتاسقان جوق. 2020 جىلدارداعى نەسيەلىك دەمالىس تاجىريبەسىندە اسا كۇردەلى جاعدايدا ءجۇردى.
ەدب تاجىريبەسىندە نەسيە پايىزى ونى پايدالانۋ مەرزىمىنە قاراي ەسەپتەلەدى.
قازىر نەسيە پورتفەلىنىڭ 1,8-2,0 پايىزى پروبلەمالى نەسيە ساناتىندا تۇر. ولاردىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ نەسيە دەمالىسىنان كەيىن جاقسارىپ كەتۋىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. دەمەك ەدب تاعى دا ۇكىمەتتەن نەمەسە ۇلتتىق بانكتەن كومەك سۇراۋ مۇمكىن. «نەسيە دەمالىسىنىڭ مەرزىمى ەمەس, نەسيەنىڭ پايىزىن قىسقارتۋى نەمەسە نەسيەنىڭ ءبىر بولىگىن ۇكىمەت ەسەبىنەن جابۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. بانكتەر مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نەسيەلىك دەمالىستان كەيىن جاڭا كەلىسىمشارت جاساپ, نەسيە دەمالىسى كەزىندەگى ۇستەمە پايىزدى جاۋىپ جىبەرەدى. نەسيەلىك دەمالىس تۋرالى شەشىمگە اگەنتتىك پەن ۇلتتىق بانك قانا ەمەس, قارىز الۋشىلار دا دايىن بولۋى كەرەك», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قارجى اگەنتتىگىنىڭ «نەسيە بەرۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ» الۋ ءۇشىن نەگىزدەردىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋ تۋرالى شەشىمى اقش, ەۋروپا ەلدەرى, جاپونيا, ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن مودەلدەرگە جاقىنداتاتىن دۇرىس شەشىم. بىراق داعدارىس كەزىندە جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قوسىمشا تەتىكتەردى الدىن-الا ويلاستىرۋ كەرەك. ء«بىزدىڭ نەسيەگە دەمالىس بەرۋدىڭ نارىقتىق جۇيە ءالى قالىپتاسپاعان. ال بانك قۇرىلتايشىلارى پروبلەمالى قارىزدى ۇلتتىق بانك, ۇكىمەت ارقىلى وتەۋدى ادەتكە اينالدىرىپ العان. ەكونوميكالىق تۇرعىدان قيىنىراق كەزەڭدەرگە نەسيە بەرۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا ءوتىنىش بەرگەن ازاماتتاردىڭ سانى 2,5-3 ەسەگە ارتۋى مۇمكىن», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ۇلتتىق رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ (NRA) بانكتىك رەيتينگتەردىڭ ساراپشىسى ناتاليا بوگومولوۆا نەسيەلىك دەمالىستار ازاماتتاردى, اسىرەسە تابىسى تومەن ادامداردى جانە ايتارلىقتاي قارىز اۋىرتپالىعى بار قارىز الۋشىلاردى قولداۋ شارالارىنىڭ قيسىندى جالعاسى دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەحانيزم جاپپاي دەفولتتاردى بولدىرماۋعا كومەكتەسەدى, كەيبىر قارىز الۋشىلار تولەم كەستەسىنە قايتا ورالا الادى.
ايتا كەتەرلىگى, اگەنتتىك جوبانى تالقىلاۋ بارىسىندا ۇستەمە پايىزعا دا دەمالىس بەرۋ ماسەلەسىن شەشىپ الۋ كەرەك. «قارىز الۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى دەمالىس كەزىندەگى قوسىمشا قارجىلىق جۇكتەمەنى كوتەرە الماي پروبلەمالىق نەسيەگە اينالدىرىپ الۋى مۇمكىن. ءبىز بۇل شەشىمگە دايىندىقپەن بارۋىمىز كەرەك», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ساراپشى.
الماتى