ونىمدەرىمىزدىڭ حالىقارالىق نارىقتا تانىمالى نەكەن-ساياق. مۇندايدا ماڭدايى جارقىراعان مۇناي مەن مۇنايدان الىناتىن ونىمدەردەن وزگە, كۇللى الەمدە كوش باستاعان ۋران ءوندىرىسىن مىسالعا كەلتىرە الامىز. ءىشىنارا كونديتەرلىك ونىمدەر مەن ەت جانە ۇن قوسىلعان ساپالى تاعامدارعا دا سىرتتان سۇرانىس جوعارى...
سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, بۇگىندە بار-جوعى 400-دەن استام وتاندىق كومپانيا ءوز ونىمدەرىن شەتەلگە ەكسپورتتايدى ەكەن. وسىعان قاراپ, جاھاندىق ساۋدا سورەسىندە شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى ءالى دە تومەنگى دەڭگەيدە ەكەندىگىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ءتىپتى سىرتقى نارىق تۇرماق, ءوزىمىزدىڭ ءىرىلى-ۇساقتى ساۋدا ورىندارىندا دا شەتتەن جەتكىزىلەتىن تاۋارلاردىڭ تاساسىندا قالىپ قوياتىن وتاندىق ءونىمنىڭ جايى كوڭىل كونشىتپەيدى.
وسى ورايدا «مەملەكەت ءوز ونىمدەرىن الەمدىك ارەناعا الىپ شىعۋعا شەشىم قابىلدايتىنداردى قالاي قولدايدى؟», «قازاقستاندا جاسالعان» برەندى قانشالىقتى باسەكەگە قابىلەتتى؟», «بۇل رەتتە تاۋار وندىرۋشىلەر ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ كورىپ وتىر ما؟», «جوق الدە ءبارى بۇرىنعىداي قاعاز جۇزىندە شەكتەلە مە؟», دەپ كەلەتىن كوپ ساۋال تۋىندايدى.
بۇل جونىندە قازاقستان ەت شارۋاشىلىعى وداعىنىڭ توراعاسى ماقسۇت باقتىباەۆ: «بولشەك ساۋدا سالاسىنداعى رەتتەۋلەر مەن ناقتىلىق, زاڭ جۇزىندە بەلگىلەنگەن باسىمدىقتاردىڭ بولماۋىنان, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ نارىقتاعى ورنى ەلەۋسىز قالىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ساۋدا سورەلەرىندە وزىمىزدە وندىرىلگەن ونىمدەر جوقتىڭ قاسى. قازىر دايىندىق ۇستىندەگى «قازاقستاندا جاسالعان» جالپىۇلتتىق باعدارلاماسىندا وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋ مەن دامىتۋ ماسەلەلەرى تولىعىمەن قامتىلۋى كەرەك», دەگەن ويىن جەتكىزدى. جالپى, ءبىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىمىز بۇل باعدارلامانى وزەكتى دەپ ساناعانىمەن, وسىدان 10-15 جىل بۇرىن ەرتە جۇزەگە اسىرىلعاندا ءىسىمىز ورگە باسىپ, حالىقارالىق ساۋدا نارىعىندا دا ەسەبىمىز تۇگەل بولار ەدى, دەگەندى ايتادى.
دەسەك تە, ساۋدا جەلىلەرىندە يمپورتتىڭ باسىمدىلىعىنان تۇتىنۋشىلاردىڭ وتاندىق ونىمگە دەگەن سەنىمى ءالى دە قالىپتاسار ەمەس. وسى ورايدا وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن «قازاقستاندا جاسالعان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنعان شارالار, ءوزىمىزدىڭ ونىمدەرگە وڭ سەپتىگىن تيگىزىپ, ءوز كەزەگىندە ساپالى ءارى قىمبات ەمەس ازىق-ت ۇلىكتى كوبىرەك وندىرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزسا, سونىمەن قاتار يمپورتتىق ونىمدەردى ەمەس, ەلدەگى وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەسىنە ساي قولداۋ كورسەتىلسە, قۇبا-قۇپ.
بىزدەگى وندىرىستىك باقىلاۋ يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ ساپاسىنا قاراعاندا وزىمىزدە وندىرىلەتىن ونىمدەرگە الدەقايدا قاتاڭ تۇردە تەكسەرىس جۇرگىزەتىندەرى بار. جەرگىلىكتى ۆەتەريناريا, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ مەن سالىق باسقارمالارى ساتىلىمداعى يمپورتتىق تاۋارلاردى تەك شاعىم تۇسكەن جاعدايدا عانا جىلىنا ءبىر رەت ساپاسىن انىقتايدى, وزىمىزدە وندىرىلەتىن ونىمدەرگە ءارتۇرلى سىلتاۋ تاۋىپ, اقىر اياعى ستاندارتقا ساي ەمەستىگىن العا تارتۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس.
كاسىپكەرلەر الەمنىڭ ەش جەرىندە مۇنشالىقتى باقىلاۋ جوق, بۇل جولدى كىم جانە نەگە رەتتەگەنى بەلگىسىز, بىراق كەز كەلگەن جاعدايدا بولشەك ساۋدا جەلىلەرى يمپورتتىق تاۋارلاردى العا جىلجىتۋ ءۇشىن اتالعان ەرەجەلەردى بەلسەندى تۇردە قولدانادى. سونىڭ سالدارىنان كەيبىر وڭىرلەردىڭ بولشەك ساۋدا سورەلەرىندەگى ەت پەن شۇجىق ونىمدەرىنىڭ 80 پايىزدان استامى وزىمىزدىكى ەمەس دەيتىندەر دە بار. سوندىقتان «قازاقستاندا جاسالعان» جالپىۇلتتىق باعدارلاماسى يمپورتتىق ونىمدەرگە باقىلاۋدى تۇبەگەيلى كۇشەيتەتىن ولشەمشارتتار مەن باستامالار كەشەنى بولۋى كەرەك.
تاماق ونەركاسىبىندەگى وتاندىق كاسىپورىندارعا, اسىرەسە نارىقتا ونداعان جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جانە تۇراقتى جوعارى بەدەلگە يە كاسىپورىندار ءۇشىن دە پرەفەرەنتسيالار قاجەت. ساۋدا جەلىلەرىنە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنشە جەڭىلدەتىلۋى, تەكسەرۋلەر بارىنشا ازايتىلىپ, وتاندىق كاسىپورىندار تولىققاندى دامۋىنا جانە تۇتىنۋشىنىڭ لايىقتى تاڭداۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋىنا جاعداي جاسالىنۋعا ءتيىس. قالاي دەسەك تە, ءوز وندىرۋشىلەرىمىز ناقتى قولداۋ كورمەي وتىرعانى انىق.
وسىدان سوڭ وداق توراعاسى ويىن بىلايشا جالعادى. «وندىرۋشىلەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءاردايىم قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى, بىراق بار جاعدايدا دەكلاراتسيامەن شەكتەلەتىنى بار. «قازاقستاندا جاسالعان» باعدارلاماسىنىڭ جول كارتاسى اياسىندا ازىق-ت ۇلىك سۋپەرماركەتتەرىندەگى بولشەك ساۋدا سورەلەرىنىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزىن ەلىمىزدىڭ تاۋارلارىنا بەرۋ ۇسىنىلعان, بىراق ول دا شەشىمىن تاپپاي تۇر. وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەر ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سەگمەنتىن بىلدىرسە دە, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مەن وسى سالاداعى ساياساتتى انىقتايتىن باسقا قۇرىلىمدار وتاندىق وندىرۋشىلەرگە كوڭىل بىلدىرگەنىمەن بولشەك ساۋدا جەلىلەرىنە كوبىرەك نازار اۋدارادى. سوندىقتان دا ساۋدا تۋرالى زاڭنامانى بىرقاتار اسپەكتى بويىنشا پىسىقتاۋ قاجەت. ماسەلەن, كورشىلەس رەسەيدە ەلىمىزدىڭ وندىرۋشىلەرى ءۇشىن بولشەك ساۋدا جەلىلەرى ارقىلى تولەمدى كەشىكتىرۋدىڭ شەكتى مەرزىمى بەلگىلەنگەن. ولار 90 كۇننەن نەمەسە ودان دا كوپ ۋاقىتقا دەيىن وزگەرۋى مۇمكىن. ال وزدەرىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنا ءسۇت 5 كۇن, تەز بۇزىلاتىن ەت ونىمدەرىنە 3 كۇننەن اسىرمايدى. ءبىزدىڭ بولشەك ساۋدا جەلىلەرى تولەمدى كەيىنگە قالدىرا الادى. ونىڭ ۇستىنە ولار ساپاعا قىزىقپايدى, ەڭ باستىسى كوبىرەك تابىس تاپسا بولعانى. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدەگى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ پايداسى جەتكىلىكسىز, ولاردىڭ تابىسىن دامۋعا, وسۋگە, كەڭەيتۋگە, قايتا ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق. باعاسى جاعىنان باسەكەگە قابىلەتتى يمپورتتىق تاۋارلار ولاردى نارىقتان ىعىستىرىپ شىعارادى. اسىرەسە سول رەسەي مەن بەلارۋستىڭ الپاۋىت كومپانيالارى بيزنەسىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى بولشەك ساۋدا جەلىلەرىن وڭاي قىزىقتىرادى».
الەمدىك تاجىريبەدە وتاندىق ءوندىرۋشى قاشاندا باسىمدىققا يە. ساۋدا جەلىلەرىندە ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەرى ونىمدەرىن ءوز ايماقتارىنا تاراتىپ, ودان كەيىن قالعان ورىندى يمپورتتىق زاتتارعا ۇسىنادى ەكەن. سونىمەن قاتار ولار ەكسپورتتىق ونىمدەرگە قولداۋ كورسەتپەيدى جانە وعان ءزارۋ دە ەمەس. ءارى مىندەتتەيتىن ەرەجەلەر مەن تالاپتار دا جوق. ناتيجەسىندە, بارلىعى قاراپايىم ەكونوميكامەن, ياعني ولاردىڭ پايداسىمەن انىقتالادى. يمپورتتىق ونىممەن جۇمىس ىستەپ, كوبىرەك تابىس تابۋعا كەلگەندە ءبىزدىڭ ونىمدەردى ءوز ساۋدا سورەلەرىمىزدەن ىعىستىراتىنىن دا جاسىرمايدى. ەشقانداي زاڭدىق جانە ەكونوميكالىق شەكتەۋلەرسىز ءبىزدىڭ نارىقتا ەمىن-ەركىن جۇرگەندەرى دە سودان.
م.باقتىباي ۇلى: «تۇتىنۋشى ساتىپ الاتىن بارلىق تاۋاردىڭ ساپاسى مەن باعاسىنا بىردەي تاڭداۋ جاساسا, بۇل ءادىل باسەكەلەستىك بولار ەدى جانە ءبىز وعان دايىنبىز. بىراق جوعارىدا اتاپ وتىلگەندەي, يمپورتتىق ونىمدەردى باقىلاۋ وسى سالاداعى زاڭنامانىڭ السىزدىگىنە بايلانىستى ودان دا تومەن بولىپ تۇر. بۇعان سول رەسەيلىك جەتكىزۋشىلەردىڭ, نارىقتا كوپ جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان قۋاتتى كومپانيالاردىڭ الەۋەتىن قوسىڭىز. ءبىزدىڭ مەملەكەت نارىقتاعى بارلىق سۋبەكتىلەردىڭ اپريوري تەڭ بولۋىن بەلگىلەيتىن قولدانىستاعى زاڭنامادان شىعادى. مۇنداي جاعدايلاردا قولداۋ رەسۋرسى وتە شەكتەۋلى. ءسىز كەيبىر كەلىسىمدەرگە قول قويا الاسىز, سوندا ساۋدا جەلىلەرى وتاندىق ءوندىرۋشىنى قولداۋ ءۇشىن بىردەڭە جاساۋعا مىندەتتەنەتىنى بار. بىراق بۇگىن مىندەتىنە العانىمەن ەرتەڭ ۇمىتىپ كەتەدى, ارينە, بۇل زاڭ جۇزىندە دۇرىس ەمەس», دەيدى.
قازىرگى تاڭدا كەز كەلگەن وتاندىق ءوندىرۋشى ءونىم وندىرسە, ونىڭ ىشىندە باستى ماسەلەسى ونى وتكىزۋگە كەلىپ تىرەلەتىندىگى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ كوپشىلىگى ونىمدەرىن ساتۋمەن كاسىبي تۇردە اينالىسا المايدى. ال بولشەك ساۋدا جەلىلەرىنە جۇگىنسە, ولار شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر جۇكتەگەن ەڭ قاتال باسەكەگە تاپ بولادى. سوندىقتان اتالعان ساۋدا سالاسىنداعى رەتتەۋدىڭ جوقتىعى مەن ناقتى زاڭ جۇزىندە بەلگىلەنگەن مۇمكىندىكتەردىڭ بولماۋى كومپانيالاردىڭ نارىقتاعى ورنىن جوعالتۋىنا سەبەپكەر بولادى. بۇگىندە وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەسىنە باعىتتالعان نەگىزگى زاڭنامالىق بازانى قۇرۋ ەڭ ماڭىزدى بولىپ تۇر. ازىق-ت ۇلىك نارىعى شىنىمەن دە شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەرگە اشىق. ستاتيستيكا ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنىڭ جىلدان-جىلعا ءوسىمىن كورسەتەدى. وسى رەتتە تاماق ونەركاسىبى ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ىرگەتاسى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.
ء «بىر كەزدەرى ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە دايىندالۋ كەزىندە زاڭ شىعارۋشى شەتەلدىك جانە وتاندىق تاۋارلاردىڭ تەڭ جاعدايىنا تىم كوپ ءمان بەرگەن. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك پاتەرناليزم مەن ىشكى نارىقتى قورعاۋ تالاپتارىن ەشكىم دە جوققا شىعارعان جوق. دسۇ-عا مۇشە ەو, ازيا جانە اقش-تىڭ دامىعان ەلدەرى وتاندىق وندىرۋشىلەردى ىشكى نارىقتا قورعاۋ شارالارىن قولدانۋدا. بۇل دسۇ-نىڭ قۇرعان ەركىن ساۋدا قاعيداتتارىنا قايشى كەلمەيدى. ەندى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ جانە ىشكى نارىقتى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياسات قۇراتىن سول بازا, قۇقىقتىق نەگىزدە وتاندىق كاسىپكەرلەر مەن تۇتىنۋشىلار مۇددەسىنە ساي بولسا. بۇل – نارىقتاعى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جانە ەكونوميكالىق ءوسىمى مەن جۇمىس ورىندارى. راسىندا دا بۇل – ستراتەگيالىق باسىم باعىتتىڭ ءبىرى. ەلىمىز ءۇشىن نەنىڭ ماڭىزدىراق ەكەندىگىن ناقتىلايتىن كەز جەتتى. «جەكە ساۋدا كومپانيالارىنىڭ پايداسى ما, جوق الدە ازىق-ت ۇلىك نارىعىنىڭ ستراتەگيالىق تۇراقتىلىعى ما؟» وسىنىڭ باسىن اشىپ الۋىمىز كەرەك, دەيدى مامان.
قازىردىڭ وزىندە وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە ارنالعان ساۋدا سورەلەرىن 50%-عا ارتتىرۋ جانە ونەركاسىپتىك تاۋارلارعا 10%-ىن ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىستار تالقىلانۋدا. سالا ماماندارى وزىمىزدە وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ بىرنەشە ساناتى بويىنشا بولشەك ساۋدا سورەلەرىنىڭ 70%-نا دەيىن ءبولۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى.