بيىل – دەشتى قىپشاق دالاسىندا تۋىپ, داڭقى دۇنيەگە جايىلعان, اتى الاشتان اسىپ, قۇدىرەتى قۇرلىقتارعا تاراعان سۇلتان بايبارىس حالقىمەن قايتا قاۋىشقان جىل بولدى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن الەمگە ايگىلى ءباھادۇر بابامىزدىڭ مەرەيتويى كەڭ كولەمدە تويلانىپ, عىلىمي جيىندار مەن ىرگەلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر.
قايتا تۇلەگەن بايبارىس مەشىتى
وتكەن جىلى پرەزيدەنتىمىز اقوردادا ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارعى يمامى احماد ات-تايەبتى قابىلداعان كەزىندە قازاقستان تاراپى كايردەگى سۇلتان ءاز-زاحير بايبارىس مەشىتىن قايتا جوندەۋگە ۇلەس قوساتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن-ءدى. ءباhادۇر بايبارىستىڭ اتىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان ءىس-شارالار دا مەملەكەت باسشىسى تىكەلەي نازاردا ۇستاعان كايردەگى بايبارىس مەشىتىنىڭ اشىلۋىمەن, عىلىمي زەرتتەۋ كىتاپتىڭ ەل نازارىنا ۇسىنىلۋىمەن جانە تاعىلىمدى جيىنداردان باستالدى.
اتا تاريحتىڭ ارقاۋ ءتۇيىنى مەن ايداۋ جولىنا كوز سالساق, قاشاندا تاريحتى تۇلعالار جاسايتىنىن اڭعارامىز. «كوپ تۇركى ەنشى الىپ تاراسقان» (ماعجان) ۇلى دالانىڭ ۇلان بەلىنەن اتقا ءمىنىپ, ءدۇن-دۇنيەگە تانىلعان تۇعىرلى تۇلعالار از ەمەس. سونداي تانىمال تۇلعالاردىڭ الدىڭعى لەگىندە مىسىرداعى ماملۇكتەر مەملەكەتىنىڭ داڭقتى سۇلتانى ءارى مۇسىلمان الەمىنىڭ قورعانى رەتىندە تاريحتا جارقىن ءىز قالدىرعان بايبارىس سۇلتان, ءوز ءداۋىرىنىڭ اتاۋلى راسىمىمەن ايتساق, ءال-مالىك ءاز-زاھير رۋكن اد-دين بايبارىس يبن ابدۋللاھ ءال-ساليحي ءال-بۋندۋقداري تۇرارى حاق. سۇلتان بايبارىستى زامانداستارىنىڭ «دۇنيە مەن ءدىننىڭ تىرەگى, سايىپقىران, تاڭدالعان تۇلعا, ارابتىڭ, عاجامنىڭ ءھام تۇرىكتىڭ سۇلتانى, كاپىرلەردىڭ قالالارىن العان ءباھادۇر, ءوز ءداۋىرىنىڭ ەسكەندىرى, ەكى تەڭىزدىڭ ۇكىمدارى, مۇسىلمانداردىڭ ءامىرشىسى, قوس قۇبىلانىڭ مالىگى, مەككە مەن ءمادينانىڭ قىزمەتشىسى» دەپ اتاعانى كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك.
ارينە, ءال-فارابي سياقتى الەمگە ايگىلى تۇلعا بولعاندىقتان, ءتۇرلى جيىندار الۋان تاراپتان سۇلتان بايبارىستىڭ تاريحناماسىن قاۋزارى حاق. سونىڭ ءبىرى رەتىندە از كۇن بۇرىن ماڭگىلىك پيراميدالار مەكەنى, كونە وركەنيەتتەر بەسىگى بولعان مىسىر ەلىنە سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ باستاعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا جۇمىس ساپارىمەن باردىق. دەلەگاتسيا قۇرامىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, بەلگىلى عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى, جۋرناليستەر بولدى. نەگىزگى ماقسات – مىسىردا ماملۇكتەر مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان, ۇلى بيلەۋشى سۇلتان بايبارىستىڭ 800 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شاراعا قاتىسۋ.
سالتاناتى كەلىسكەن, ساۋلەتى ەرەك مەشىتتىڭ قابىرعالارى قۇران كارىم اياتتارىمەن كومكەرىلگەن, اراب-شىعىس مانەرىندەگى ادەمى ورنەكتەرمەن ادىپتەلگەن. بۇل مەشىتتى سۇلتان بايبارىس بابامىز 1266-68 جىلدارى سالدىرعان. وسىدان 16 جىل بۇرىن مىسىرعا جول تۇسكەندە تاريحي عيماراتتىڭ تالاي جىلدار بويى قاراۋسىز قالىپ, قاڭىراپ جاتقانىن كورىپ, كوڭىلىمىز بۇزىلعان ەدى. ەندى مىنە, دۇنيەنى دۇبىرلەتكەن داڭقتى سۇلتاننىڭ مەشىتى ءبىراز ۋاقىت كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, قازاق ەلىنىڭ قامقورلىعىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن قايتا اشىلدى.
اشىلۋ راسىمىندە ماۋلەن ساعاتحان ۇلى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ پەن مىسىر پرەزيدەنتى ابدۋل-فاتتاح اس-سيسي مەشىتتىڭ جوندەلۋىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ۇلكەن قولداۋ كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق سۇلتان بايبارىستىڭ 800 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىلى لەبىزىن وقىپ بەردى. جيىنعا مارتەبەلى مەيماندار مەن قوعام قايراتكەرلەرى, ديپلوماتتار مەن عالىمدار قاتىستى.
تۇعىرلى تۇلعا تۋرالى تاعىلىمدى جيىندا ءباھادۇر بايبارىس سۇلتان تۋرالى كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. بەلگىلى عالىم مەحمەت ءتۇتىنجى قۇراستىرعان اعىلشىن تىلىندەگى ىرگەلى كىتاپ «Sultan Baybars, King of Arabs, non-Arabs and Turks. From the great steppe to the great sea» (ارابتار, عاجامدار جانە تۇرىكتەردىڭ پاتشاسى – سۇلتان بايبارىس. ۇلى دالادان ۇلى تەڭىزگە دەيىن) دەپ اتالادى. ايتا كەتۋ كەرەك, تولىقتىرىلىپ جاتقان بۇل ىرگەلى ەڭبەك قازاق جانە تۇرىك تىلدەرىندە دە جارىق كورەدى. سۇلتان بايبارىسقا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا بەلگىلى عالىمدار پايىمدى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, تاعىلىمدى تۇجىرىمدار جاسادى, قۇندى بايلامدار ايتىلدى.
راسىندا, عىلىمي ادەبيەتتەر مەن زەرتتەۋلەردە بايبارىستىڭ شىققان تەگى مەن ەسىم-سويىنا قاتىستى قاراما-قايشى پىكىرلەر بار. سوندىقتان ەڭ اۋەلى, قارا بازاردا ساتىلعان قۇلدىقتان ايبارى اسقان, التىن ءتاج كيگەن, سۇلتاندىققا دەيىن كوتەرىلگەن, اتاعى الەمگە جايىلعان ايگىلى سۇلتاننىڭ تەگىن ناقتىلاپ العان ءجون. بىرىنشىدەن, دەرەكتەر مەن شەجىرەلەردە, جىلنامالار مەن كونە تاۋاريح كىتاپتارىندا سۇلتاننىڭ اتى «بايبارىس» دەپ ايتىلادى. «بەيبارىس» دەگەن ات قازىر قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ, اسىرەسە سيماشكونىڭ ايگىلى شىعارماسىنان كەيىن كەڭىنەن قولدانىسقا ءتۇسىپ كەتكەنىمەن, مۇنىڭ جاڭساق ەكەنىن ايتقانىمىز ءجون. بايبارىستانۋشى قايرات ساكي مىرزا دا وسى پىكىردى ايتىپ ءجۇر. ءبايبورى, بايتايلاق دەگەن سياقتى, بايبارىس دەگەن اتاۋ دا ونىڭ تەگىن ايگىلەي تۇسەدى. سوندىقتان ءباھادۇر بابامىزدى تاريحي اتاۋىمەن بايبارىس دەپ اتاعان ءجون سياقتى. ەكىنشىدەن, يبن ابد-از-زاحير ءار-راۋز ءاز-زاحير بايبارىستى «قىپشاق تايپاسىنىڭ ءبورىلى رۋىنان تارايدى» دەپ ناقتىلاپ جازادى. ۇشىنشىدەن, بايبارىسقا قاتىستى بارلىق ەسكەرتكىشتەردە بارىس بەينەسى قاشالعانى بارشامىزدى ويلاندىرارلىق يشارا ەكەنىن دە ۇمىتپاۋ كەرەك. تورتىنشىدەن, زامانداسى يبن ءشادداد بايبارىستىڭ تۋعان ءىنىسىنىڭ بەرگەن مالىمەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, ونى «1227 جىلى قىپشاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن» دەگەن دەرەك ايتادى. ال, XIV عاسىرداعى مىسىرلىق تاريحشى ال-ايني بايبارىستىڭ بۋردج تايپاسىنان شىققانىن, وعان «مين بۋردج وگلى كابيلياتۋن مين تۇرك» دەگەن ءوزىنىڭ ءسوزى دالەل, دەپ حابارلايدى. قالاي بولعاندا, ءال-مالىك ءاز-زاھير رۋكن اد-دين بايبارىس يبن ابدۋللاھ ءال-ساليحي ءال-بۋندۋقداري رەتىندە تاريحتا وشپەس ءىز قالدىرعان داڭقتى سۇلتاننىڭ تۇركىلىك تەگىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرمەيدى.
اراب, عاجام ءھام تۇرىك سۇلتانى
تاريحي قۇجاتتاردا مىسىر مەن تاياۋ شىعىستا ءوز ساياسي ۇستەمدىگىن ورناتىپ, كوشپەلىلەرگە ءتان مەملەكەت ۇلگىسىن قۇرعان تۇركىلەر ەلىن ء«اد-داۋلەت ءات-تۇركيە», ياعني «تۇركىلەر مەملەكەتى» دەپ اتاعان. ۇزاق تاريحتىڭ كەرۋەن جولىمەن ءجۇرىپ وتەر بولساق, «تۇرىك» اتاۋىمەن اتالاتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ساناۋلى عانا. اتاپ ايتقاندا, كەزىندەگى ايبارلى ەستەمي, بۋمىن قاعاندار بيلەپ, تاريحى تاسقا قاشالعان تۇرىك قاعاناتى. ودان كەيىنگى وسى اتاۋدى العان, سوزىمىزگە تۇزدىق بولىپ وتىرعان ماملۇكتەر يمپەرياسى. كەيىن بۇل ايبىندى اتاۋدى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىنا اينالدىرعانى بەلگىلى.
بايبارىس مۇسىلمان الەمىن ساقتاپ قالۋ جولىندا التىن وردا – ۇلىق ۇلىس بيلەۋشىسى بەركەمەن وداقتاسىپ, بەكەم ساياسي-ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتتى. بايبارىس پەن بەركەنىڭ اسكەري, ساياسي-ديپلوماتيالىق ءساتتى وداقتاستىعى حۇلاعۋ مەن كرەسشىلەر جورىقتارىنا جويقىن تويتارىس بەرىپ, ورتا ازيا مەن تاياۋ شىعىستا يسلام ءدىنىنىڭ وركەندەۋىنە داڭعىل جول اشتى. تاريحي قۇجاتتاردا مىسىر سۇلتاندىعى مەن ۇلىق ۇلىس اراسىندا 50-گە جۋىق ەلشىلىك بايلانىستار جاسالعاندىعى ايتىلادى. ءتىپتى بايبارىس دۇنيەدەن وتكەن سوڭ دا ماملۇكتەر وزدەرىنىڭ اتاجۇرتى – ەدىل-جايىق ايماعى مەن ورتالىق ازيادان قول ۇزبەي, ۇنەمى ساياسي جانە ەكونوميكالىق بايلانىستار جاساسىپ وتىرعان ەكەن. قاھارلى شىڭعىس جورىعىنان جوڭكىلە شەگىنگەن تۇرىك بەكتەرىنە قورعان بولعان بايبارىس ولاردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن. حورەزمنەن كەلگەن بەركە حاننىڭ قىزىن الىپ, ودان تۋعان مۇراگەر ۇلىن بەركە دەپ اتاۋى سونىڭ ءبىر ايعاعى.
بايبارىس كەزەڭىنىڭ قىم-قۋىت, الاساپىران زامان بولعانى بەلگىلى. شىڭعىس حان دۇنيەدەن وزىپ, جاڭا ۇلىستار پايدا بولىپ, تارتىستار قىزا ءتۇستى. جەر-جاھان جورىقتاردان قان ساسىپ, الاپات سوعىستان سان مىڭداعان بەيبىت تۇرعىندار قىرىلىپ جاتتى. بالالار قۇلدىققا جەگىلدى, ايەلدەر كۇڭدىكتە ءجۇردى. سول الماعايىپ زاماندا اتا-اناسىنان ايىرىلعان بايبارىس تا قاراتەڭىز جاعاسىندا قۇلدىققا ساتىلدى. كوك كوزىندە اق داق بولعاندىقتان, ول بار بولعانى 40 دينارعا باعالانىپتى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىق, ماسەلەن, قالاۋىن 1000 دينارعا ساتىلعان ەكەن. كەيبىر سىمباتتى جىگىتتەر ءۇش مىڭ دينارعا دەيىن باعالانعان. قۇل ساتۋشىلىقتى ارنايى پايدا كوزىنە اينالدىرعاندار ولاردىڭ كەيبىرىن ۇرلاپ اكەتىپ ساتسا, ەندى ءبىرىن اتا-انالارى كۇنكورىس كوزىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, قارىز بەن سالىقتارىن تولەۋ ءۇشىن بەرىپ جىبەرىپ وتىرىپتى. بايبارىس پەن باۋىرى قاستىقپەن قولعا ءتۇسىرىلىپ, قازىرگى تۇركيا جەرىندەگى سيۆاس قالاسىندا ساتىلعان. بايبارىس كەيىن سۇلتان بولعاسىن سول سيۆاس قالاسىنداعى قۇل بازارعا بارعان. باتىرلىقپەن بىرگە بويىنا تاقۋالىقتى دا سىڭىرە بىلگەن دانىشپان ءوزىن قۇلدىقتان سۇلتاندىق دارەجەسىنە جەتكىزگەن تاڭىرگە شۇكىرشىلىك ەتسە كەرەك. جالپى, دەشتى قىپشاقتىڭ ۇلدارى مەن تۇركىنىڭ كىندىگىنەن تارايتىن جاس جىگىتتەر جاۋىنگەر, قايتپاس قايراتتى بولعاندىقتان, قۇلدىققا كوبىرەك تۇسكەن كورىنەدى. بۇل تۋرالى ءال-وماري «قىپشاق دالاسىنان شىققان تۇركىلەر ەرجۇرەك ءارى دەنە ءبىتىمى كوز تارتارلىق سىمباتتى بولىپ كەلەدى» دەيدى. اسىرەسە كاتوليكتىك ەۋروپا تاراپىنان مىسىرعا قارسى جاسالعان كرەس جورىقتارى كەزىندە ورتا شىعىستا ماملۇكتەردىڭ ماڭىزى ارتا تۇسكەنى بەلگىلى. كەيىننەن ولار ايبەك, قۇتىز, بايبارىس سىندى قولباسشىلاردىڭ جاساعىندا كرەس جورىقتارىنا قارسى عازاۋات مايدانىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, الدىڭعى ازيا ايماقتارىندا ساياسي كۇشكە يە بولدى.
ءنىل بويىندا سالتاناتتى سۇلتاندىق قۇرعان ماملۇكتەر ادامزات تاريحىنداعى ۇلى بەتبۇرىستارعا وڭ ىقپال ەتىپ, يسلام مادەنيەتى مەن تۇركى وركەنيەتىنىڭ وركەن جايۋىنا ايتارلىقتاي سۇبەلى ۇلەس قوستى. سوندىقتان دا, مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاعان مۋيزيددين ايبەك, ءسايف ءاد-دين قۇتىز, ءال-مانسۇر قالاۋىن, ءاز-زاحير بايبارىس سىندى اسا كورنەكتى سۇلتاندار تۇركى-مۇسىلمان الەمى تاريحىندا جوعارى قۇرمەتكە يە تەگەۋرىندى تۇلعالار سانالدى.
بۇل رەتتە سۇلتان بايبارىس – ادامزات تاريحىنا بەتبۇرىس جاساعان, وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ايرىقشا ىقپال ەتكەن تەگەۋرىندى تۇلعا ەكەنى انىق. كەيبىر مۇسىلمان تاريحشىلار ونى پايعامبار اسكەرىنىڭ جەڭىمپاز قولباسشىسى حاليد يبن ءال-ۋاليد جانە ايگىلى سۇلتان سالاح-اد-دين ايۋبيمەن سالىستىرادى. پروفەسسور فۋات كوپر ۇلى سياقتى عالىمدار بايبارىستى بۇلاردان دا جوعارى باعالايدى. مۇسىلمان تاريحشىلار اراسىندا بايبارىس جەڭىسكە جەتكەن اين-جالۋت سوعىسىن ازىرەتى پايعامبار زامانىنداعى اتاقتى ءبادر شايقاسىنا تەڭەۋشىلەر دە بار. وسى تۇستا, حاق ءدىنىمىز – يسلامدى اكەلگەن مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) بولسا, ونىڭ ساقتالىپ قالۋى مەن وركەن جايۋىنا زور ۇلەس قوسقان بايبارىس سۇلتان ەكەنىن باسا ايتقانىمىز ءجون. ويتكەنى, 1260 جىلى بولعان وسى سوعىس الدىندا يسلام ءدىنى ۇلكەن قاتەردىڭ الدىندا تۇردى. حاليفاتتى حۇلاعۋدىڭ قاتىگەز اسكەرلەرى باسىپ الدى, مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ بىرقاتارى وتارلىق قامىتىن كيدى, قالعان بولىگىن دە ۇرەي بيلەدى. ەكىنشى جاقتان كرەس جورىقشىلارى قىسپاققا الىپ, يسلام الەمىنىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۇردى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وسى سوعىستا حۇلاعۋ اسكەرىن باستاعان كەتبۇعا مەن شىڭعىس حاننىڭ زامانداسى كەتبۇعا ءبيدى شاتاستىرماعان ابزال. ويتكەنى ەكەۋىنىڭ اراسىندا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بار ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
بۇل شايقاس بايبارىستىڭ جەڭىمپازدىق قىرىن, قولباسشىلىق الەۋەتىن جارقىراتا كورسەتتى. ۇلى دالانىڭ ءتوسىن دۇبىرلەتكەن اتالارىنىڭ كوشپەندىلەرگە ءتان سوعىس ونەرىن كورسەتىپ, مۇسىلمان الەمىن قورعاعان سۇلتاندى سول كەزدەگى جىلناماشىلار پايعامبار ساحاباسىنا تەڭەيدى. قالاي بولعاندا دا, بۇل سوعىس ءدىننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىن قورعاپ, يسلامنىڭ تىنىسىن كەڭەيتكەن سيمۆولدىق ءمانى اسقاق عازاۋات ەدى.
اين-جالۋتتاعى داڭقتى شايقاستان كەيىن بيلىككە كەلگەن سۇلتان, سول جىلى جەڭىسىنە ارناپ ەسكەرتكىش سوعۋعا بۇيرىق بەرەدى. يبن ابد ءال-ءحاحيريدىڭ كۋالاندىرۋىنشا, ول مەيماناسىن تاسىتقان وسى ۇلى جەڭىس ءۇشىن قۇدايعا العىسىن بىلدىرگىسى كەلگەن. بۇل جەر قۇراندا ايتىلاتىن تالۋت پەن جالۋت اراسىنداعى ميفتىك شايقاس وتكەن جەر سانالاتىنى بەلگىلى. ءىنجىل ۇزىندىلەرىندەگى ءداۋىتتىڭ عولياتتى جەڭۋ جانە گەدەوننىڭ ميدياندىقتارمەن شايقاسى, ساۋل پاتشانىڭ الىپ ءفىلىستىردى جەڭۋى وسى سيمۆولدىق جەڭىسكە تەڭەستىرىلەدى. اڭىز جەلىسىندە ءداۋىت پايعامبارعا وسى جەڭىستەن كەيىن پاتشالىق قونعانى ايتىلادى. وسىنداي ىستەرىمەن سۇلتان بايبارىس ءوزىنىڭ پايعامبار مۇراسىنا, ونىڭ ساحابالارىنا ادال قىزمەت قىلعانى انىق اڭعارىلادى. سول ارقىلى ول «قوس قۇبىلاعا» بىردەي قىزمەت قىلعان ءدىن قورعاۋشىسىنا اينالدى. ول قۇبىلانىڭ ءبىرى مەككە بولسا, ءبىرى – قۇدس ياكي يەرۋساليم ەكەنى بەلگىلى.
مىنە, بايبارىس وسىنداي قاراتۇنەك جاعدايدا ارىستانداي قايرات كورسەتىپ, جاۋدىڭ بەتىن ءبىرجولا قايتارىپ, مۇسىلمان ۇمبەتىن قۇتقارىپ قالدى. كەتبۇعا باسقارعان اسكەردى تاستالقان ەتىپ جەڭىپ, فرانكتەر مەن ارمياندارعا كۇيرەتە سوققى بەردى. حاشحاشيلەر سياقتى ىشتەن شىققان ارامزا اعىمداردى تۇنشىقتىرىپ, ءدىننىڭ تازالىعىن قامتاماسىز ەتتى. بۇرىن مىسىردا ىقپالدى بولعان شيتتىك باعىتتىڭ ورنىنا سۇننيتتىك باعىتتى ۇستەم ەتىپ, شافي مازھابىنىڭ ىقپالىن تەڭەستىرۋ ءۇشىن ءار قالاعا ءتورت ءىرى مازھابتان قازىلار تاعايىندادى. سول ارقىلى حانافي مازھابىنىڭ كەڭ تاراۋىنا جول اشتى. ءال-ءازھاردىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتتى. پايعامبارلار مەن ساحابالار, اۋليەلەر مەن رۋحاني تۇلعالاردىڭ مۇراسىنا تەرەڭ قۇرمەتپەن قاراپ, سوپىلىق جولعا دا دەن قويدى. بۇل تۇرعىدا باتىر قولباسشى, كورەگەن باسشى عانا ەمەس, رۋحانياتقا بويلاعان پاراسات يەسى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سول كەزەڭدە يبن تايميا سياقتى قازىرگى سالافي اعىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان عالىمدار دا بولعان. بايبارىس ورتا جولدى ۇستاناتىن عالىمداردى قولداۋ ارقىلى سول تۇستا سالافيلىك اعىمنىڭ كەڭ تاراۋىنا جول بەرمەدى. حاليفاتتى قالپىنا كەلتىرىپ, يسلام الەمىنىڭ ايباتتى قورعاۋشىسىنا اينالدى. اندرە كلوت سوندىقتان قاھارلى سۇلتاندى «فرانكتەر, ارمياندار جانە موڭعولداردىڭ تۇبىنە جەتكەن يمان قاھارمانى» دەپ باعالايدى. كەيبىر ەۋروپالىق تاريحشىلار ونى «باتىستى دا ب ۇلىنۋدەن امان الىپ قالعان باتىر» دەپ سانايدى.
راسىندا, بايبارىس بيلىككە كەلمەس بۇرىن مىسىر موڭعولدار مەن كرەس جورىقشىلارى اراسىندا ابدەن قالجىراپ, ەلدىگىنەن اجىراپ, مۇلدەم قۇرىپ كەتۋ قاۋپى الدىندا تۇردى. تاق تالاسى تولاستامادى, دارىنسىز سۇلتاندار دا ەلگە تۇتقا بولا المادى. سوندىقتان بايبارىس نەگىزىن قالاماسا دا, ماملۇك مەملەكەتىنىڭ ناعىز قۇرۋشىسى بولىپ سانالادى. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بايبارىستىڭ قولباسشىلىعىمەن كرەس جورىعىنا قارسى نەگىزگى شابۋىل 1265 جىلى باستالىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى دۇشپاندارىن تىزە بۇكتىرۋمەن اياقتالادى. وسىلايشا, سيريانىڭ ءبىر بولىگى جانە حيجاز (مەككە مەن ءمادينا) بەن مىسىر موڭعولداردىڭ شابۋىلىنان امان قالادى. ودان كەيىن كىشى ارمەنيا مەملەكەتىنە قارسى جورىقتار جاساپ, ولاردى دا تىزە بۇكتىرەدى.
ارتىنشا مۇسىلمان الەمىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن كرەسشىلەر مەن موڭعولدارعا قارسى انادولىداعى مۇسىلمان تۇرىكتەرىنە قول ۇشىن بەردى. وسىلايشا, ەلبيستاندا قۇلاعۋ قولىن ەكىنشى مارتە جەڭىلىسكە ۇشىراتادى. تاريحي دەرەكتەردە, سۇلتان بايبارىستىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا تۇرىكتەردىڭ انادولىدا تۇراقتاپ قالۋىنا ىقپال جاساعاندىعى ايتىلادى. سول سياقتى, سيرياداعى سوڭعى كرەسشىلەر قالدىعىن جويىپ, انتاكيادا دا ويسىراتا جەڭەدى. وسىلايشا, ول تاياۋ شىعىستىڭ ايبىندى كوسەمى, مۇسىلمان الەمىنىڭ قورعانى, اسىل ءدىننىڭ الداسپانى – سۇلتان بايبارىس – «ابۋل-فۋتۋح», ياعني «جەڭىستەردىڭ اتاسى» دەگەن اتاققا يە بولدى.
بايبارىس تەك جاۋ جۇرەك جاۋىنگەر عانا ەمەس, ستراتەگ قولباسشى ءارى قاجىرلى مەملەكەت قايراتكەرى, رەفورماتور رەتىندە مەملەكەتتى كوركەيتتى. مەملەكەتتىك جۇيەنى نىق ورنىقتىردى, ورتالىق بيلىكتى نىعايتتى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىردى. مىسىر سۇلتاندىعىنا تيەسىلى تەرريتوريالاردى قورعاي وتىرىپ, مەملەكەت شەكاراسىن شەگەندەدى. بايبارىس سۇلتان تۇسىندا قالىپتاسقان ماملۇكتەر شەكاراسى مەملەكەت تاريحىندا ءىس جۇزىندە وزگەرىسسىز قالدى.
«سايف اللا – اللانىڭ الداسپانى»
ەل استاناسى كايردە سارايلار مەن مەشىتتەر تۇرعىزىپ, قولونەر, ساۋدا جانە ونەر سالالارىن دامىتۋعا زور ىقپال جاساعان بايبارىستىڭ ءىزىن افريكانىڭ الىپ ەلىنەن قازىر دە كورۋگە بولادى. ونىڭ داماسكىدەگى كەسەنەسى جانە ونىڭ جانىنداعى زاكاريا مەدرەسەسى – بايبارىس سۇلتان اتىنان تۇرعىزىلعان ايشىقتى ساۋلەت تۋىندىلارى سانالادى.
سونىمەن قاتار سۇلتان بايبارىس حومس ماڭىنداعى حاليد يبن ءال-ءۋاليدتىڭ قابىرىن قالپىنا كەلتىردى. ال ءحاليدتىڭ ءاز-پايعامبارىمىزدىڭ سوعىستارىندا قول باستاپ, جەڭىمپازدىعى ءۇشىن «سايف اللا» اتانعان داڭقتى قولباسشى ەكەنى مۇسىلمان جازبالارىندا ايتىلعان. كرەسشىلەر مەن حۇلاعۋ باسقىنشىلىعىنا تابىستى تويتارىس بەرگەننەن كەيىن بايبارىستى دا سول زاماننىڭ تاريحشىلارى «ەكىنشى سايف اللا» ياكي «اللانىڭ الداسپانى» دەپ اتاي باستادى. ماملۇك سۇلتانى وسى ارقىلى ءوزىنىڭ ءدىني تانىمىن دا ايعاقتاي تۇسكەندەي اسەر قالدىرادى.
بايبارىستىڭ تۇسىندا يسلام عىلىمىنىڭ شارىقتاعان ءداۋىرى بولدى. ول ءوزىنىڭ جەكە قولداۋىمەن مەشىت-مەدرەسەلەر سالدىرىپ, سيرياداعى موڭعولدار قيراتقان بەكىنىستەر مەن عيماراتتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرتتى. كايردەگى جانە مۇسىلمان الەمىندەگى عۇلامالار مەن عالىمدارعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ, عىلىمعا ايرىقشا ىقىلاس كورسەتتى. سول تۇستاعى مىسىر موڭعولدار مەن كرەس جورىعىنا بايلانىستى ءوز ەلىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعان تۇركى جانە مۇسىلمان عالىمدارى پانالايتىن وركەنيەت ورتالىعىنا اينالدى. مىسالى, ول ءوزىنىڭ مەديتسينالىق زەرتتەۋلەرىمەن تانىمال بولعان ورتاعاسىرلىق اراب دارىگەرى يبن نەفيس سىندى عالىمداردى قامقورلىعىنا الدى. كاير مەن سيريادا اررۋحانالار سالدىرتىپ, ءدارى-دارمەكپەن ۇنەمى قامتاماسىز ەتىلۋىنە ىقپال جاسادى.
سول سياقتى ول اين-جالۋت شايقاسىنان كەيىن مىسىردىڭ ەكى ماڭىزدى قالاسى – كاير مەن داماسك اراسىندا تۇركىلەرگە ءتان حابارشىلار جۇيەسىن قۇردى, وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەكى قالا اراسىنداعى حاباردى ءتورت-اق كۇندە الاتىن جەتىستىككە جەتتى. سونىمەن قاتار, باسقا دا كولىك جوبالارى رەتىندە كوپىرلەر مەن پورتتار سالدىرىپ, تەڭىز جولدارىن كەڭىنەن پايدالانۋعا مۇمكىندىك جاسادى. اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردى كەڭەيتىپ, حالىقتى ەگىنشىلىككە باۋلىدى.
بايبارىستىڭ تاعى ءبىر ەڭبەگى, ول قىپشاق ءتىلىن مىسىردىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە اينالدىردى. سارايدا قىزمەت ەتكىسى كەلەتىن كەز كەلگەن جان تۇركى ءتىلىن مەڭگەرۋگە ءتيىس بولدى. ول جات جەردە جۇرسە دە تەگىن ۇلىقتاپ, ءتىلىن دامىتتى. سول سياقتى, قالاۋىن سۇلتان, الماس ءامىر سىندى كەيبىر بيلەۋشىلەر دە اراب تىلىندە سويلەمەي, ۇنەمى جاندارىنا اۋدارماشى ۇستاعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ماملۇكتەر داۋىرىندە تۇركى ءتىلى ارابيا جانە سولتۇستىك افريكاعا دەيىن كەڭىنەن تارالىپ, سول كەزەڭدە بىرقاتار ارابشا-تۇرىكشە سوزدىكتەر دە جازىلعان. سول سەبەپتى ءبىز سۇلتان بايبارىستى قاي جاعىنان الساق تا, ايرىقشا ارداقتاۋعا ءتيىسپىز. ول – ءبىر قازاقتىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەن, دۇنيەنىڭ دامۋىنا ىقپال جاساعان, ءاربىر مۇسىلمانعا ماقتانىش بولعان ۇلى قايراتكەر. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە بۇكىل دۇنيەجۇزى بىلەتىن سالاح-اد-دينگە قاراعاندا بايبارىس تۋرالى ادەبيەتتەر جوقتىڭ قاسى. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ بايبارىس مۇراسىنا يەلىك ەتۋى – قۋانىشتى جاعداي. مىسىرداعى تەڭدەسى جوق بۇل تاريحي مۇرالار قازاقستان ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە. وسىعان بايلانىستى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولداۋىمەن مىسىرداعى ماملۇك مۇرالارى قامقورلىققا الىنىپ, زەرتتەۋ, ساقتاۋ, قورعاۋ جۇمىستارى ىسكە اسىرىلدى. سوندىقتان مىسىر ەلىندە قازاقستاندى بايبارىس ارقىلى تانيتىندار دا كۇرت كوبەيگەن.
دەشتى قىپشاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلىپ, جات جەردە ماڭگىلىككە دامىلداعان تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعاسى, اسىل ءدىننىڭ الداسپانى – بايبارىس سۇلتان بۇگىندە ەدىل مەن ءنىل اراسىنداعى تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ رۋحاني بايلانىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, باۋىرلاس ەلدەردىڭ دوستىق نىشانىنا اينالعان تۇعىرلى تۇلعا رەتىندە تاريحتا ماڭگى قالا بەرمەك. سول سياقتى, مىسىر تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان قۇتىز, قالاۋىن, ايبەك, قايتباي, ايتباي سياقتى تۇلعالار دا ءبىزدىڭ قانداستارىمىز, سوندىقتان ولار دا قازاق تاريحىندا لايىقتى ورىن الۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز.
سونداي-اق ساپار بارىسىندا مىسىردىڭ ۋاقىپتار ءمينيسترى مۇحاممەد مۇحتار جۇمامەن جانە ءال-ازhار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى سالياما داۋدپەن كەزدەسكەن كەزدە ەلىمىزدەگى «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىندە «بايبارىستانۋ» ورتالىعىن اشۋ جايىن تالقىلادىق. بۇل ورتالىق بايبارىس مۇراسىن جاڭاشا زەردەلەپ, مۇسىلمان الەمىنىڭ باۋىرلاستىعىن بەكەمدەۋگە يگى ىقپال ەتەدى دەگەن ويدامىز. بولاشاقتا «بايبارىس» ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋ, قولجازبالاردى اۋدارىپ باسۋ سياقتى ءبىراز ويلار بار. جالپى, مىسىر ساپارىنان كوڭىلگە كوپ نارسە ءتۇيىپ قايتتىق. قازاقستاننىڭ مىسىرداعى مادەني كۇندەرى, ەل ونەرپازدارىنىڭ انشلاگپەن وتكەن كونتسەرتى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. بايبارىس بابامىزدى ۇلىقتاۋعا ارنالعان ءىس-شارالار جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى.
ء«وز ءداۋىرىنىڭ ەسكەندىرى»
ءبىزدىڭ رەسمي ساپارىمىز يزرايل ەلىندە جالعاستى. وندا سەنات توراعاسى باستاعان دەلەگاتسيا رەسمي كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, دوڭگەلەك ۇستەلدەرگە قاتىستى. قازاقستاندا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ قارارىنا سايكەس, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ جانە رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. يبراھيمدىك دىندەردىڭ ورتالىعى, قاسيەتتى يەرۋساليمدە بىرقاتار ماڭىزدى كەزدەسۋلەر ءوتتى. ءباھادۇر بايبارىس بابامىزدىڭ ءىزى مۇندا دا سايراپ جاتىر.
بايبارىس سۇلتاننىڭ مۇسىلمان الەمىنىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ ءبارىن دە ساناسىندا تۇتىپ, قاستەرلەنگەنى بەلگىلى. ول قۇلاۋ قاۋپى تونگەن ماديناداعى پايعامبار مەشىتىن جاڭعىرتىپ سالىپ, يەرۋساليمدەگى جارتاس كۇمبەزىن قالپىنا كەلتىردى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل كۇمبەزدە ءاز پايعامبار ميعراجعا كوتەرىلگەن قاسيەتتى جارتاس ورنالاسقان. ءداۋىت پايعامبار ىرگەتاسىن قالاعان, سۇلەيمەن پايعامبار قۇرىلىستى اياقتاۋ ءۇشىن فينيكيادان ساۋلەتشىلەر الدىرتقان وسى ءال-اقسا مەشىتىنە دە تابانىمىز ءتيدى. جالپى, قازىرگى يزرايل ايماعىندا, سونىڭ ىشىندە يەرۋساليمدە بايبارىس سۇلتان سالدىرعان, قالپىنا كەلتىرگەن عيبادات ورىندارى مەن مەشىتتەر كوپتەپ سانالادى.
سونداي-اق ادجلۋن, رامالا مەشىتتەرىن جانە حومستىڭ ۇلى مەشىتىنە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بايبارىس يسلام الەمىنىڭ تاريحي تۇلعالارىن دا نازاردان تىس قالدىرعان جوق. يەريحون ماڭىنداعى مۇسا پايعامبار قابىرى, يابناداعى ءابۋ حۋرايرا, كەراك ماڭىنداعى جاپار يبن ابۋ تاليب قابىرلەرىن قالپىنا كەلتىرىپ, بارعاس, انتيوحيا جانە قارا شىركەۋلەرىنىڭ ورىنىنا مەشىتتەر سالدى. وتكەن رۋحتارعا قۇرمەت پەن ىزەت, پايعامبارعا ۇقساۋعا تىرىسقان ىزگىلىك تۇركىلىك يسلامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى ەكەنىن ەسكەرسەك, سۇلتان بايبارىستىڭ تۇركى-قىپشاقتىق تەگى تاعى دا ايقىندالا تۇسكەندەي.
ۇلى دالانىڭ ايگىلى پەرزەنتىنىڭ ءبىز جوعارىدا كەلتىرگەن كوپتەگەن داڭقتى اتاقتارىنان سىرت, «يسكاندار ءال-زامان, ساحيب ءال-قيران» نەمەسە «مۋستاريد حاۆال اد-دين» سىندى جاناما اتاۋلارى دا بولدى. ءبىزدىڭ تىلىمىزگە اۋدارساق ء«وز ءداۋىرىنىڭ ەسكەندىرى», «اداسقان ءدىندى ۇستانۋشىلاردى قايتارۋشى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. قىسقاسى, ارتىنان اڭىز ەرگەن ۇلى بيلەۋشىنىڭ داڭقى تۋعان جەرىنىڭ دە اتاعىن كۇللى مۇسىلمان الەمىندە اسقاقتاتا تۇسەرى داۋسىز.
تۇركىلىك تەگىن ۇمىتپاعان, قاي قيىردا جۇرسە دە تۋعان جەردەن تامىر ۇزبەگەن بايبارىس تۋرالى تىڭ مالىمەتتەر, جاڭا دەرەكتەر تابىلىپ جاتىر. ول تۋرالى ءالى تالاي زەرتتەۋلەر جاسالىپ, كىتاپتار جارىق كورەرى انىق. بۇل ساپارىمىزدا بابامىز جايىندا كوپ جايتقا كوز جەتكىزدىك. ونىڭ تۇركىلىك يسلامنىڭ التىن دىڭگەگى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جولىن ۇستانعانى تۋرالى دا دەرەكتەر بار. ول – باسقا تاقىرىپتىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە.
تۇران توپىراعىنان جارالىپ, تاعدىردىڭ ايداۋىمەن اراب-عاجام جەرىندە سۇلتان بولعان داڭقتى بابامىزدىڭ جۇرگەن ىزىمەن سارىارقادان باستالىپ, مىسىر مەن يزرايلدە جالعاسقان ساپارىمىز تاريحي تۇلعانىڭ ءومىرى مەن تۇتاس تاريحقا ۇڭىلگەن تەرەڭ تولعانىس جولى بولدى. باياندى بولعاي...
دارحان قىدىءرالى
استانا – كاير – يەرۋساليم – استانا