ينفلياتسيادان يمەنبەۋ يممۋنيتەتى وتانداستارىمىزدا قالاي قالىپتاستى؟

ينفلياتسيانىڭ بارومەترى بازالىق مولشەرلەمە مە؟

دامىعان ەلدەردە ينفلياتسيانىڭ بارو­مەترى باس بانكتەرىنىڭ بازالىق كور­سەت­كىشىنە قاراپ باعالانادى. ال ءبىزدىڭ جاع­دايدا ۇلتتىق بانك تە, حالىق تا ين­فلياتسيادان قورىقپايتىن ءتارىزدى. جىل باسىندا 21 پايىزعا جاقىنداپ قال­عان­ كەزدەردىڭ وزىندە جۇرتتى سابىرعا شا­قىرىپ, الاڭداۋعا سەبەپ جوعىن ايتۋ­مەن شەكتەلدى. قىسقاسى, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانى رەسمي ستا­تيستيكاعا قاراپ انىقتاسا, حالىق قال­تا­سىنا, تابىسىنىڭ دەڭگەيىنە قاراپ انىق­تاي­دى, باعالايدى. سەبەبى نارىقتا تەڭگە باعا­مىنا, نارىقتاعى باعاعا اسەر ەتەتىن فاك­تورلار قىرىق قۇبىلىپ تۇر. بىراق سو­­عان­ قاراماستان جىل سوڭىنا دەيىن ين­فليا­تسيا­­ دەڭگەيىن قايتسەك تە 9 جارىم پايىزعا تو­مەندەتەمىز دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. ۇلت­تىق بانكتىڭ ماقساتى – باعانىڭ ءوسۋىن تە­جەۋ. ۇكىمەت يمپورتتى قىسقارتىپ, ەكسپورت كولەمىن بارىنشا ارتتىرۋدى ارمانداي­دى. ال ساراپشىلار بولسا, اي سايىنعى ينفلياتسيا جوعارعى دا­لىزدە قاتىپ تۇر دەپ ويلايدى. مامىر ايىن­داعى اقشانىڭ قۇنسىزدانۋى رەسمي مالى­مەت بويىنشا 15,9 پايىز.

دە­مەك ءسىز بەن ءبىزدىڭ ايلىق تابى­سى­مىزدىڭ 15,9 پايىزى ينفلياتسياعا جۇ­تى­لىپ­ جاتىر.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋان­تىروۆ اپتا باسىندا جۋرناليستەر­مەن­ كەزدەسكەن كەزدە ينفلياتسيا شا­رىق­تاۋ شەگى­نەن بىرتىندەپ تومەندەي باستاعانىن, جىل سوڭىنا دەيىن 9,5-10 پايىز دەڭ­گە­يىندە ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بارىن ايت­تى. ءمينيستردىڭ سوزىنشە ينفلياتسيا ارقا­شان وسەدى. ال ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ينف­لياتسيانى تۇراقتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ينفلياتسيا 7,5-8,85 پايىزعا, ودان كەيىنگى جىلدارى تاعى­ دا تومەن بولاتىنىن ۇكىمەت باسشىسى­ ءالي­حان سمايلوۆ تا ايتقان.

مامىر ايىنىڭ سوڭىندا ۇلتتىق بانك­تىڭ بازالىق مولشەرلەمە تۋرالى ۇس­تانىمى وزگەرمەدى. جەلتوقسان ايى­نان باستاپ ول رەكوردتىق 16,75 پا­يىز­ دەڭگەيىندە قوناقتاپ قالدى. باس بانك سول كەزدە بۇل كورسەتكىشتى جازعا دە­يىن ساقتاپ تۇراتىنىن ايتقان بولاتىن. ۇلتتىق بانك سوزىندە تۇردى. ال ينفلياتسيا شەگىنگەن جوق. ۇلتتىق بانك­تە باعانىڭ ىرىق بەرمەي كەتۋى بازا­لىق­ مولشەرلەمەگە بايلانىستى دەگەن قور­قى­نىشتىڭ قوناقتاپ قالعانىن ءبىز دە تالايدان بەرى بايقاپ ءجۇرمىز. بۇل جولى دا سو­لاي بولعان ءتارىزدى.

ۇستانىمىن وزگەرتپەيتىن ۇلتتىق بانك

بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك باسشىلىعى بۇل­ ىشكى فاكتورلار, ونىڭ ىشىندە مەم­لە­كەتتىك شىعىستاردىڭ ۇلعايۋى, بەنزين, دي­زەلدى وتىن نارىعىنداعى رەفورمالار جا­نە باعا نارىعىنداعى جاعىمسىز بولجامدار سەبەپ بولعانىن ايتىپ جاتىر. «ين­فلياتسيالىق ۇدەرىستەر» باسەڭدەي باس­تادى, بىراق «تۇراقتى جانە تۇراقتى ترەند»­ تۋرالى ايتۋ ءالى ەرتە», دەپ اتاپ ءوتتى­ ۇلتتىق بانك.

ءدال قازىر ينفلياتسيا 2022 جىلدىڭ جەل­توقسان ايىنداعى 20,3 پايىزبەن ال­قىم­­نان الىپ تۇرعان جوق. ساۋىردە جىل­دىق ينفلياتسيا – 16,8 پايىز, ايلىق – 0,9 پا­يىزبەن توقتادى, بۇل ناۋرىز (18,1جانە 0,9 پايىز), اقپان (21,3جانە 1,3 پايىز) جانە قاڭتار (20,7 جانە 1,1 پايىزبەن) سالىس­تىر­عاندا تومەن. ال مامىر ايىن­دا باعا بۇ­رىنعى ايلارعا قاراعاندا باياۋ ءوستى.

ۇلتتىق بانكتىڭ سوزى­مەن ايت­قاندا جاعداي تۇراقتى, بىراق قۋانۋعا سە­بەپ جوق.

تاۋەلسىز ەكونوميست اندرەي چەبو­­­­تا­رەۆ ما­مىر ايىنداعى 0,9 پايىز­دىق دەڭگەي ين­فلياتسيانىڭ جاقسى كور­سەتكىشى ەكەنىن اتاپ ءوتتى, بىراق بۇل جەردە ماۋسىمدىق فاك­تور جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, ونى الداعى اي­لاردا ساقتاپ قالۋعا بولاتىنىنا سە­نىم­دى بولا المايمىز. ونىڭ ايتۋىنشا, بەن­زين باعاسىنىڭ ءوسۋى, سونىمەن قاتار كوم­مۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ قىمباتتاۋى ينف­لياتسيانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. بۇل فاك­­تورلار قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ينف­لياتسياعا ىقپال ەتەدى, بىراق قازىر ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ بىلتىرعىداي قار­قىنمەن وسۋىنە ەرەكشە سەبەپ جوق. قا­زىر الەمدە ازىق-ت ۇلىك باعاسى وتكەن جىل­دارمەن سالىستىرعاندا تومەن. لو­گيس­­­تيكالىق تاسىمالداۋ تىزبەكتەرى دە جۇيە­لەنە باستادى. دەمەك جىل سوڭىنا دە­يىنگى كورسەتكىشتى 10-15 پايىزبەن شەك­تەسەك, سونىڭ ءوزى جەتىستىك. مۇنى ۇلت­تىق بانك قانا ەمەس, تاۋەلسىز دامۋ ينس­تي­تۋت­تا­رى­نىڭ­ بولجامى دا راستاپ وتىر.

ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيا­نى تە­جەۋدىڭ بىردەن-ءبىر شاراسى – بازالىق مول­شەرلەمەنى كوتەرۋ. بىراق ۇكىمەت فيس­كال­دىق ءيمپۋلستى, ياعني ەكو­­نوميكاعا اق­شا قۇيۋ ارقىلى ەكونوميكاداعى ۇلە­سىن­ ازايتقىسى كەلمەي وتىر. مۇنداي شە­شىمدەر – نارىق زاڭى بويىنشا ءبىر-بىرى­نە­ كەرەعار كەلەتىن قۇبىلىس. نارىققا قو­سىمشا قارجى سالۋ اينالىمداعى قار­جى­نى كوپىرتىپ, ينفلياتسيانى قىزدىرىپ جىبە­رەدى.

 ا.چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكى­مەت­تىڭ قو­لى­ندا ينفلياتسيانى تە­جەي­­تىن تەتىكتەر از­. ەكونوميكاداعى شوب-تىڭ ۇلەسى ۇلت­تىق­ قورعا دەگەن تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن تومەن­دەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەر ەمەس. بيۋد­جەت­تىڭ شىعىس بولىگى دۇرىستالعانمەن, جەڭىل­دەتىلگەن باعدارلامامالار سانى كەمى­گەن جوق. ينفلياتسياعا قاتىستى بول­جامداردىڭ بەت الىسى جاعىمدى بول­عا­نى­مەن, ەشكىمدى جارىلقامايىن دەپ تۇر. ءتيىس­تى شارالار قابىلدانعانمەن, جۇزەگە اسىپ جاتقانىن باقىلاۋ جاعى كەمشىن بول­دى. ينفلياتسيانىڭ سەبەبىن ەمەس, سال­دارىمەن كۇرەسۋ كەرەك دەگەن پىكىرگە دەن­ قويۋدىڭ قاجەت دەگەن پىكىرگە ۇكىمەت تە­ مويىنسۇنا باستادى. بىراق شىنداپ كۇرە­سۋ­گە جول اشاتىن مۇمكىندىكتەر شەكتەۋلى بو­لىپ تۇر.

بەنزين مەن ديزەلدى وتىن كىنالى

ينفلياتسياعا نەگىزگى ىقپال ەتكەن بەن­زين باعاسى بولدى. سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ول باعاعا دەم بەرۋشى فاكتور رە­تىن­دە قاراستىرىلىپ كەلگەن بولاتىن. وت­كەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا­ جا­نارمايدىڭ بۇل ءتۇرى 0,31 پايىزعا ار­زان­دا­عان. اقپاندا باعا وزگەرىسسىز قالدى, ناۋ­رىزدا 0,1 پايىزعا, ساۋىردە بىردەن 9,9 پا­يىزعا دەيىن قىمباتتاپ كەتتى.

بىراق بۇل قۇبىلىستىڭ قاراپايىم تۇسىن­دىرمەسى بار.

12 ساۋىردەن باستاپ ەنەرگەتيكا مينيس­ت­­ر­لىگى اۆتوبەنزين مەن ديزەل وتىنىنىڭ شەك­تى بولشەك ساۋدا باعاسىن كوتەردى. اي-92/93 بويىنشا ءوسىم 11 پايىز, ءليترى 205-210 تەڭگەگە دەيىن, ديزەلدىك وتىن ءۇشىن 20 پا­يىز – 295 تەڭگەگە دەيىن ءوستى.

بەنزين باعاسىنىڭ ءبىر بۇلقىنىپ قالا­تى­نى 2021 جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ۇكى­مەت ونىڭ سەبەبىن مۇناي ونىمدەرىنە, ەڭ الدىمەن, بەنزينگە نارىقتىق باعا بەل­گىلەۋ تەتىكتەرىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ قاجەتتىلىگىمەن ءتۇسىندىرىپ ءجۇر. ءبىز مۇنداي شەشىمدى قابىلداماساق, جانارماي تاپشىلىعىنا ۇشىرايمىز دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى. سەبەبى كورشى ەل­دەردە ونىڭ باعاسى قىمبات, مەملەكەت باعانى رەتتەمەيدى. ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر ادام­عا ورتا ەسەپپەن العاندا 370 ليتر وتىن پايدالاناتىنى وسىعان دەيىن ايتىل­عان. بىزدەن ەكونوميكاسى دا, جەرى دە ۇل­كەن رەسەيدە بۇل كورسەتكىش – 220 ليتر.­ ال وزبەكستاندا 44 ليتر پايدالانا­دى­. قىرعىزستاندىقتاردىڭ ورتاشا كور­سەت­كى­شى – 98 ليتر.

«سەبەبى بىزدە ديزەلدى وتىننىڭ باعا­سى 230 تەڭگە بولىپ تۇرعان كەزدە بۇل باعا وزبەكستاندا 570 تەڭگە بولدى.­ ال ارمەنيا مەن­ گرۋزيادا 800 تەڭگە. سوندىقتان ديزەل­دى وتىن مەن بەنزين باعاسىن جان-جاعى­مىزداعى ەلدەردەگى باعادان ارزاندا­تىپ, حالىقتى جارىلقايمىز دەۋ – بوس ءسوز. ءونىم­دى ارزانداتۋ ءۇشىن شيكىزات ارزان بولۋى­ كەرەك. بىزگە ءتيىمدى ارزان باعادا ەش­ك­ىم بەرمەيدى. ال ەلدە مۇناي شىعارىپ وتىر­عان ازاماتتاردى توقپاقتاپ وتىرىپ, ءونى­مىن نارىقتىق باعادان جارتى ەسە ارزان باعادا ساتىپ الىپ وتىرمىز. بۇل سول كومپانيالاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جا­ڭار­تۋ, جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسىن كو­تەرۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ تاستايدى­. قىس­قاسى, اينالىپ كەلگەندە ەلدەگى ءوندى­رىس­تىڭ تۇرالاپ قالۋىنا ءوزىمىز سەبەپكەر بو­لا­مىز», دەيدى ەكونوميست جاقسىبەك قۇ­لەەكەۆ.

2018 جىلدان بەرى قازاقستان تۇ­تىن­عان بەن­زيننەن كوپ بەنزين ءوندىردى, بىراق 2022 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي تاپ­شى­لىق قالىپ­تاس­تى. بيلىك رەسەيدەن جانار-جاعارماي يم­پورتتاپ, ونى اۆتو­موبيلمەن شىعارۋعا تى­يىم سالۋعا ءماجبۇر بولدى. 2025 جىلى ەاەو-دا مۇناي ونىمدەرىنىڭ بىرىڭعاي نا­رى­عى جۇمىس ىستەي باستاۋى كەرەك جانە وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇكىمەت ىشكى باعالاردى قا­ۋىمداستىقتىڭ باسقا مۇشەلەرىنىڭ دەڭ­گە­يىنە جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر.

مۇنداي جوسپارلار ەنەرگەتيكا مي­نيس­ترلىگى مەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دا­مىتۋ اگەنتتىگىنىڭ (بادك) بىر­لەسكەن جول كارتاسىندا جازىلعان. الەۋمەتتىك شيە­لەنىستى بولدىرماس ءۇشىن ءوسۋ بىرتىندەپ بولا­دى دەپ بولجانۋدا.

ساراپشى مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ پىك­ى­رىنشە, ينفلياتسيانى باسەڭدەتۋگە ۇكى­مەت­تىڭ دە, ۇلتتىق بانكتىڭ دە ەڭبەگى جوق. رۋبل ايتارلىقتاي السىرەدى, ياعني يم­پورت رەسەيدەن الدەقايدا ارزانىراق كە­لەدى. باسقاشا ايتقاندا, الەم ەس جيىپ, جاعدايعا بەيىم­دەلىپ قالدى. بىراق ىشكى نارىقتا ين­ف­ل­ياتسيانىڭ السىرەۋىنە دەم بەرەتىن فاكتور­ از بولعاندىقتان, سىرتقى جاعدايعا تاۋەل­دى­لىك ساقتالادى. «بىرىنشىدەن, ءبىز 30 جىل بو­يى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا قول­ جەتكىزە المادىق. ءبىز ءىس جۇزىندە ەش­تەڭە وندىرمەيمىز جانە بارلىعىن دەر­لىك يمپورتتايمىز. ياعني شيكىزاتقا تاۋەل­دى­لىكتەن قۇتىلعان جوقپىز. ال مۇناي باعا­سى­نىڭ اۋىتقۋى ەكونوميكاعا دا, سونىڭ ىشىن­دە ينفلياتسياعا دا اسەر ەتەدى», دەيدى سا­راپ­شى.

ەكىنشى ماسەلە, ونىڭ پىكىرىنشە, مۇناي باعا­سىنىڭ اۋىتقۋىنا قارا­ماستان ينفلياتسيا مەن تەڭگەنى تۇ­راق­­­تاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن كونترتسيكلدىك فيسكالدىق سايا­سات­تىڭ جوقتىعىندا. ءۇشىنشى فاكتور – ەكونو­ميس­تىڭ پىكىرىنشە, قالىپتى دامىعان نارىق­تىق ەكونوميكانىڭ بولماۋى. «بىزدە باسە­كەلەستىك پەن قالىپتى نارىقتىق قاتى­ناستاردى كۇيرەتكەن اكىمشىلىك-كومان­دالىق جۇيە بار. مەملەكەت باعا بەلگى­لەۋ­گە ۇنەمى ارالاسىپ وتىرادى, سونىمەن قا­تار ونىڭ قولىندا ءىرى مونوپوليالىق بيز­نەس بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن وتىننىڭ, گاز­دىڭ, جارىق پەن سۋدىڭ باعاسى مەملە­كەت تاراپىنان سۋبسيديالانىپ كەلگەن. سون­داي­-اق ەلىمىزدەگى بارلىق جىلۋ ەلەكتر ستان­سا­لارىنىڭ ابدەن توزىعى جەتكەن, ولار­دى جوندەۋگە قوماقتى قاراجات قاجەت, سون­دىقتان جىلۋ مەن ەلەكتر قۋاتىنا تاريفتەر مىندەتتى تۇردە كوتەرىلەدى», دەيدى مۇرات تەمىرحانوۆ.

ايتپەسە, ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىباس­تۇزدا قىستا ورىن العان اپاتتار ءالى دە جالعاسا بەرەدى. ينفلياتسيانىڭ تۇراقتى ءوسۋىنىڭ ەكىنشى سەبەبىن ەكونوميست مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ ۇنەمى ءوسىپ وتىرعان كولە­مى­مەن بايلانىستىرادى. «ناۋرىزدا سە­نات­ بيۋدجەتكە تۇزەتۋلەردى ماقۇلدادى, سون­دا مەملەكەتتىك شىعىستار, ەسىمدە, 1,8 تريل­ليون تەڭگەگە ءوستى, ۇلتتىق قوردان ترانس­فەرت 800 ميلليارد تەڭگەگە ءوستى», دەپ­ اتاپ ءوتتى م. تەمىرحانوۆ.

نە ىستەۋ كەرەك؟

جاقىن ارادا باعانىڭ تاعى ءبىر كوتە­رى­لۋىن (جانارمايدىڭ قۇنى كولىك باعاسى ار­قىلى كوپتەگەن باسقا ساناتتارعا اسەر ەتە­دى), اسىرەسە كۇرت كوتەرىلۋىن كۇتۋدىڭ قا­جەتى جوق. مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا­ حا­لىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ كاۆكاز, ور­تالىق ازيا جانە موڭعوليا وڭىرلىك الە­ۋە­تىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ەكو­نوميسى نۇر­داۋ­لەت ءابىلوۆ جانارماي باعاسى وسكەنىن, ۇب-نىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىنىڭ ودان ءارى وسە­ بەرۋگە جول تاپپاي قالاتىنىن ايتقان بولا­تىن.

الەمدىك ساراپشىلار دۇنيەجۇزىلىك ەكو­نو­ميكا رەتسەسسيا كەزەڭىنە ءوتىپ جات­قا­نىن ايتىپ جاتىر. ۇلتتىق بانكتىڭ وت­كەن جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ جۇر­گىزگەن قاتاڭ اقشا-نەسيە ساياساتى­ شىنى­مەن دە ءوز ناتيجەسىن بەردى. سو­نىڭ­ ارقا­­سىندا باعانىڭ ءوسۋىن ۇستاپ تۇرۋ­عا مۇمكىندىك تۋدى, ال ساراپشىلار­ كۇت­كەن­دەي 20 پايىزدىق ينفلياتسيا وتكەننىڭ ەن­شى­سىندە. ولاردىڭ سوزىنە سەنسەك, بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋگە كىرى­سۋ كەرەك. قازىرگى دەڭگەيدەن جوعارى كوتە­رۋ­گە مۇمكىندىك بەرەتىن جولدىڭ ءبارى جا­بىق­ تۇر. دەمەك ەندىگى جەردە بازالىق كور­سەتكىش ۇلتتىق بانكتىڭ قولىنداعى نا­رىق­تى تىنىشتاندىراتىن قۇرال ەمەس, ين­فلياتسيانىڭ بارومەترىنە اينالادى...

الماتى