مىسىرداعى بايبارىس مەشiتi

بايبارىس مەشiتi سول كەزدەگى كاير قالاسىنىڭ سىرتىندا ورنالاسقان اشىق مايداندا سالىنعان. قاقپاسى بايبارىس مەدرەسەسiنiڭ ەسiگiندەي, ميحرابىندا شا­فيعي كۇمبەزiندەي كۇمبەز تۇرعىزىلۋىن تالاپ ەتەدi. سۇلتاندىقتىڭ تاراپتارىنا گرانيت باعانالار جەتكiزۋگە حات جازادى. ەلدiڭ تۇكپiرلەرiنەن تۇيە, قوداس, سيىر, تەمiر قۇرال-اسپاپتار, مەشiتتiڭ ەسiكتەرi مەن توبەسiن جابۋعا ساپالى تاڭداۋلى اعاش جەتكiزۋدى بۇيىرادى.

1265 جىلى بايبارىس شام ەلدەرiنە ساپار شەگەدi. جولدا حريستياندار اماناتقا بەرگەن ياففا بەكiنiسiنە سوعادى. بەكiنiس تۇرعىندارىن ۋالاياتتارعا تاراتىپ, قي­راتۋعا بۇيىرادى. مۇنارالارىن بەكتەرگە ءبولiپ بەرەدi. قالانى قيراتۋ, اسiرەسە بيiك قامالدى قيراتۋ وڭايعا سوقپايدى. بەكiنiس نەگiزدەرi تەرەڭگە كەتكەن, وتە ساپالى سالىنعان ەكەن. سوعان قاراماستان قامالدى قۇلاتۋدى سۇلتان ءوزiنiڭ نوكەر, ماملۇكتەرiمەن ءوزi باستايدى. اسكەرلەر قامالدى كۇندiز-ءتۇنi تىنباي قيراتىپ, اعاش, گرانيتتەرiن ياففا پورتىندا تۇرعان كەمەلەرگە تيەپ, مىسىرعا جونەلتەدi. اعاشتى بايبارىس مەشiتiنە ماقسۋرا, گرا­نيتتەن ميحراب سالۋعا مiندەتتەيدi. باي­بارىس ياففا, تريپولي, انتاكيا جانە باسقا حريستيان يەلiكتەرiن باعىندىرعان جورىعىنان ورالعاندا مەشiتكە كەلiپ, قۇرىلىسىنىڭ تەز اياقتالعانىنا تاڭ-تاماشا قالادى. قۇرىلىسشىلارعا مول سىي-سىياپات كورسەتەدi.

بايبارىس مەشiتi ءتورتبۇرىشتى, توبەسى باعاندار ۇستاپ تۇرعان, تەگىس شاتىرلى عيمارات. بۇگىندە مەشىت كۇمبەز, مۇنارالار, شاتىر جانە اشەكەيلەردىڭ كوپ بولىگىن قوسا العاندا, كوپتەگەن ەرەكشەلىكتەن ايىرىلعان. بىراق اۋماعى 10 مىڭ شارشى مەتردەن استام جانە بيىكتىگى 12 مەتر بولعانى ونىڭ كەزىندەگى سالتاناتىن كورسەتەدى. مەشىتتىڭ ءۇش شىعىڭقى كىرەبەرىسى بار, ولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى باتىس قابىرعادا ورنالاسقان. قالانىڭ سول­تۇستىك-باتىسىندا ورنالاسقاندىقتان, كەلۋشىلەر ونىڭ ارتقى جاعىنان شىعادى. الايدا ءتىپتى ارتقى جاعىندا دا مەشىتتى مەككەنىڭ باعىتىن كورسەتەتىن كيبلا قابىرعاسىنىڭ ورتاسىنداعى ميحرابتىڭ ۇستىنەن كوتەرىلگەن ۇلكەن اعاش كۇمبەزى الىستان كورىنەتىن. ءار كىرەبەرىستىڭ ۇستىندە, بارلىعى 3 مۇنارا بولعان. مەشىت قۇرىلىسى ءبىر جارىم جىلعا سوزىلعان جانە قۇنى ءبىر ميلليون ديرحامعا تۇسكەن.

بايبارىس مەشىتىندەگى پورتالدار «ابلاك» ديزاينىندا جاسالعان. مە­شىت كۇمبەزىنىڭ استى ەرەكشە ۇلكەن. كۇمبەز بويالعان, ال كيبلا قابىرعاسى اعاشتار مەن باسقا دا جاسىل جەلەكتەردى بەينەلەيتىن ءمارمار جانە شىنى موزايكامەن بەزەندىرىلگەن. بۇل مەشىتتە كورىنىس تاپقان «ابلاك» ديزاينى تاستا كورىنەتىن جولاقتى ورنەك كەيىن ماملۇك ارحيتەكتۋراسىنىڭ تانىمال بەزەندىرۋىنە اينالدى. مەشىتتىڭ قاسبەتىندە جانە ميحراب ۇستىنە جازۋى بار تاقتايشالار ورناتىلعان. مەشىتتىڭ سىرتى تاستان ورىلسە, ىشكى جاعى ويىلعان قالىپتارمەن بەزەندىرىلگەن. قابىرعانىڭ جوعارى جا­عىن­داعى تەرەزەلەردەگى تورلارىنىڭ بە­تىندە كۋفالىق جازۋ جولاعى بار.

مەشىت قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن بايبارىس ونىڭ اسەمدىگىنە ريزا بولدى جانە مەشىتتىڭ اينالاسىنداعى جەردى عيماراتقا تابىس اكەلەتىن ۋاقىپ رەتىندە سىيعا تارتتى. ۋاقىپ جۇيەسى باي جانە ىقپالدى ادامداردىڭ قوعامعا قايىرىمدىلىق جاسايتىن يسلامي ماڭىزدى قۇرالى بولدى.

ناپولەون مىسىرعا جاساعان جورى­عى كەزiندە فرانتسۋز اسكەرi ونى قورعا­نىس رەتiندە مۇحاممەد ءالي دەگەن ءۋاليدىڭ تۇسىندا اسكەري كازارما ەتىپ, ال اعىل­شىندار ناۋبايحانا رەتiندە پايدالانعان.

كەزىندە قالا سىرتىنا سالىنعان مەشىت قازىرگى كەزدە كوپقاباتتى بيىك ۇيلەردىڭ قۇرساۋىندا قالعان. ونىڭ ۇستىنە مەشىت اينالاسىنداعى جەر بيىكتەپ, مەشىت ەڭىس جەردە تۇرعانداي اسەر بەرەدى. كۇمبەزى, ءۇش مۇناراسى, ميحرابى ساقتالماعان.

وسى كۇيى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن. 2007 جىلى كايردە قازاقستان ۇكىمەتى مەن مىسىر اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى كاير قالاسىنداعى بايبارىس سۇلتان مەشىتىن قالپىنا كەلتىرۋدەگى ىنتى­ماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسى قۇجاتقا سايكەس, قازاقستان كاير مە­شىتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 4,5 ملن دوللار ءبولدى.

سول جىلى قازاقستان ۇكىمەتى ءال-فا­­رابي مادەني ورتالىعىن سالۋ جانە دا­ماسكىدەگى بايبارىس مازارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋعا شەشىم قابىلدادى.

2008 جىلعى جەلتوقساندا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى پلەنارلىق وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن مىسىر اراب رەسپۋبليكا­سىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى كاير قالا­سىنداعى بايبارىس مەشىتىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. 2007 جىلى قازاقستان بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋعا 140 ملن تەڭگە, 2008 جىلى 153 ملن تەڭگە باعىتتاعان. 2009 جىلعى بيۋدجەتتە مەشىتتى قالپىنا كەلتىرۋگە 271,7 ملن تەڭگە قاراستىرىلعان. ال مىسىر تاراپىنىڭ ۇلەسى 20 ملن دوللاردى قۇرايدى. بۇل زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2007 جىلعى ناۋرىزداعى مىسىرعا رەسمي ساپارىنىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە ازىرلەندى. وندا ءبىزدىڭ تاراپتىڭ تۇركى حالىقتارىنا, اسىرەسە قازاقستاندىق تاريح پەن مادەنيەتكە قاتىسى بار وسى ساۋلەت ەسكەرتكىشىن قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىسۋ نيەتى تۋرالى جاريالادى. قال­پىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى 3 كەزەڭگە ءبو­لىنىپ, ساتىمەن اياقتالدى. قازاقستان ۇكىمەتى مەن مىسىر ۇكىمەتى اراسىنداعى كايردەگى بايبارىس مەشىتىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس ءبىزدىڭ ەل قايتارىمسىز نەگىزدە 4,5 ملن دوللار ءبولۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردى موينىنا الادى. بۇل قۇجاتقا 2007 جىلعى 28 قازاندا كايردە قول قويىلدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مىسىر تاراپى ءبىزدىڭ تاراپ بولەتىن قاراجاتتى اتالعان ەل زاڭناماسىندا بەل­گىلەنگەن سالىقتار مەن الىمداردى تولەۋ ءۇشىن پايدالانبايتىن بولادى.

بۇگىندە مىسىرلىقتار كاير قالاسىن­داعى بايبارىس مەشىتىن قالپىنا كەلت­ىرۋ جۇمىسىن تولىعىمەن اياقتادى. ءۇشىنشى كەزەڭدە كۇمبەز, بولمەنىڭ ىشكى كورىنىسى, سونداي-اق ىرگەتاس قۇرىلىسى, باعانالار, بورەنەلەر, عيمارات جانە مەشىت توبەسىنىڭ بۇزىلعان بولىگى قالپىنا كەل­تىرىلدى. جوبا 2011 جىلى اياقتالۋى كەرەك ەدى. الايدا وسى ۋاقىتتا مىسىرداعى ساياسي جانە ەكو­نو­­ميكالىق داعدارىس بارلىق جۇمىستى بەل­گىلەنگەن مەرزىمدە اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەر­مەدى.

مىسىردىڭ كونە ەسكەرتكىشتەر ءمينيسترى حالەد ءال-انانيدىڭ ايتۋىنشا, بايبارىس مەشىتى قاير قالاسىنداعى ەكىنشى ەڭ ءىرى مەشىت بولىپ سانالادى. سوندىقتان بابامىزدىڭ مۇراسى – بۇل ەل ءۇشىن تاريحي ماڭىزدى نىسان, ال سايا­سي تۇرعىدان قازاقستان مەن مىسىر ارا­سىنداعى دوستىق قاتىناستاردىڭ ءرامىزى.

بايبارىستىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى قازاقستاننىڭ حالقى مەن باسشىلىعى جوبانىڭ اياقتالۋىنا ۇلكەن ءمان بەردى. بۇل مىسىر پرەزيدەنتى ابدەل فاتتاح ءاس-ءسيسيدىڭ 2016 جىلعى اقپاندا استا­ناعا جاساعان ساپارى بارىسىندا ەكى مەم­لەكەتتىڭ باسشىلارى اراسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ ءبىرى, دەپ مالىمدەگەن مىسىرلىق مينيستر ونى ورىنداۋ باستى نازاردا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوبانى تەحنيكالىق قاداعالاۋدى مىسىرلىق ارحەولوگتەر مەن تاريحي ساۋلەتشىلەردەن قۇرىلعان ارنايى كوميسسيا جۇرگىزەدى. بۇل كوميسسيا مەشىتتىڭ ىشكى باعانالارىنا قالانعان قى­زىل كىرپىشتەردى جارامسىز دەپ تاۋىپ, ءوزىنىڭ تۇپنۇسقاسىنا كوبىرەك ۇقساس جوعارى سا­پالى گرانيتتىك قىشتار پايدالانۋدى ەسكەرتتى.

قازاقستان ەكى ەل اراسىنداعى تاريحي بايلانىستاردىڭ سيمۆولىنا اي­نالعان بايبارىس مەشىتىندەگى رەستاۆرا­تسيالىق جۇمىستاردى اياقتاۋدى كەشىكتىرمەۋدى قۇپتادى. ورتاق مۇرانى ساقتاۋعا دەگەن مىسىر باسشىلىعىنىڭ قامقورلىعىن جوعارى باعالاي وتىرىپ, قازاق جاعى مى­سىردى مۇسىلمان الەمىنىڭ ورتالىعىنا, ال كايردى حاليفات استاناسىنا اينال­دىرعان كەمەڭگەر تۇلعا بايبارىس داۋى­رىنەن ميراسقا قالعان مەشىتتى تاريحي ەس­كەرتكىش دەپ سانايدى. مەشىت قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ, مىسىردىڭ مۇسىل­مان الەمىندەگى ەرەكشە ءرولىنىڭ, تاياۋ شىعىس­تاعى بەدەلى مەن ابىرويىنىڭ تاعى دا ءبىر رامىزىنە اينالدى.

قازاقستان شەتەلدە مادەني ورىن سالۋعا ءححى عاسىردىڭ باسىندا كىرىسكەن بولاتىن. 2007 جىلى ەلىمىز سيريا استاناسى داماسكىدەگى بايبارىس كەسەنەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى, وسى ەجەلگى شام شاھارىندا داڭقتى بابامىز ءال-فارابيدىڭ تاريحي-مادەني ورتالىعى مەن كەسەنەسىن سالۋدى, كايردە بايبارىس مەشىتىن قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الىپ, قارجى ءبولدى. بۇل – تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى شەت مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا تۇرعىزىلعان تۇڭعىش ءىرى مادەني نىسان. ەسكەرتكىش تەك قازاقستان, سيريا جانە مىسىر ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق بىرقاتار شىعىس جانە ەۋروپا ەلدەرى ءۇشىن دە زور تاريحي-مادەني ماڭىزعا يە. قازاقستاننىڭ ىلگەرىلەتۋىمەن 2007 جىلدان كەيىن قۇرىلىس جۇمىستارى باستالعان. الايدا مىسىردا تۋىنداعان ساياسي-ەكونوميكالىق احۋالعا, رەۆوليۋتسيادان كەيىنگى كۇيزەلىستەرگە بايلانىستى بۇل ءىس توقتاتىلدى. ونىڭ ۇستىنە باس مەردىگەر كوپ اقشا سۇراتىپ, جوندەۋدى دوعارتىپ قويعانى دا ەسىمىزدە. ءتىپتى جەرگىلىكتى تۇرعىندار قۇ­رى­لىستى جۇرگىزگەندەردىڭ تىرلىگىنەن ءتۇڭىلىپ, ولارعا «ۇياتى جوقتىعىن, ون جىل بويى تۇك بىتىرمەگەندەرىن» ايتىپ, رەنجىپ جاتتى.

قازاقستان بولگەن قارجى جەراستى سۋى­­نان قورعايتىن جۇيە سالىپ, ىرگەتاستى قايتا قۇيۋعا, مەشىت قابىرعالارىن قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمسالدى. بىراق بۇل ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزىپ, الەم جۇرتشىلىعىنا ۇيال­ماي ۇسىنىلاتىن ساۋلەت تۋىندىسى دەڭ­گەيىنە دەيىن جەتكىزۋگە دە از قارجى جۇمسالعان جوق.

ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, مەشىتتى رەستاۆراتسيالاۋ جو­باسىنىڭ قازىرگى جالپى قۇنى 12 ملن دوللاردى قۇرايدى. ونىڭ 4,5 ملن قازاقستان ۇكىمەتى كەزىندە ءبولدى. مىسىر بولسا, قوسا قارجىلاندىرۋ ماق­ساتىندا 100 ملن مىسىرلىق فۋنت (شامامەن 5,6 ملن دوللار) اۋدارعان. قازاقستان باسشىلىعى مەن حالقى جوبانىڭ اياقتالۋىنا كوپ كوڭىل ءبولدى.

سونىمەن 2018 جىلى كايردە بايبارىس مەشىتىن قالپىنا كەلتىرۋ قايتا باستالدى. ارحەولوگيالىق جانە ارحيتەكتۋرالىق زەرتتەۋلەر, سونداي-اق جەراستى جۇمىستارى مەن ىرگەتاستىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. ءبىراز ۋاقىت كۇمبەزدى ءۇي-جايلاردى, دالىز­­دەردى, مۇنارالاردى, ورتالىق الاڭ­دى جانە سىرتقى قابىرعالاردى قايتا جاڭارتۋعا جۇمسالدى. 2018 جىلى الما­تى قالاسىندا «قاسيەتتى قازاقستان» باع­دارلاماسىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وعان قازاقستانداعى مىسىر ەل­شى­لى­گىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىسقانىن بىلەمىز. مى­سىرلىقتار XIII عاسىردىڭ ۇلى قول­باسشىسى بايبارىس سۇلتاننىڭ زامانىنان بەرى سول كەزدەگى ەجەلگى قالالاردىڭ اۋماعىندا ماملۇكتەردىڭ مول مۇراسى – قازاقستاندىق عالىمدارعا قىزىقتى تاريحي جانە ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتەر ساقتالعانىن اتاپ ءوتتى.

وسى ورايدا قازاقستان يسلام تاريحى مەن مادەنيەتى ءۇشىن ماڭىزدى ەسكەرتكىشتىڭ ءبىرى بايبارىس مەشىتىن سالۋعا قاتىسۋى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. مىسالى, ازەربايجاندىق باق «بايبارىس مەشىتى – قالپىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەتىن كوپتەگەن نىسانداردىڭ ءبىرى. قايتا قۇرۋ قۇنى 12 ملن دوللاردى قۇرايدى, ونىڭ 4,5 ملن دوللارىن قازاقستان ءبولدى. بايبارىس – قازاق حالقىنىڭ تاريحي باتىرلارىنىڭ ءبىرى», دەپ جازدى. رەسەيلىك باق بەتتەرىندە «قازاقستان ءوزىن رەسمي تۇردە ايگىلى سۇل­تاننىڭ وتانى دەپ سانايدى جانە ونى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قۇرمەتتەيدى: وندا بايبارىسقا ەسكەرتكىشتەر قويىلعان, ول تۋرالى فيلمدەر تۇسىرىلگەن», دەگەن اقپارات تاراتىلدى.

كەشە رەسمي اشىلعان بايبارىس مەشىتى الداعى عاسىرلار سىنىنان مۇدىرمەي ءوتىپ, مۇسىلمان جۇرتىنىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اسا بەرەدى دەپ سەنەمىز.

قايرات ساكي,

نۇر-مۇباراك مىسىر يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى ءابۋ حانيفا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى