ەلىمىزدەگى جەر-سۋ, ەلدى مەكەن اتاۋلارىن تاريحي ادىلدىكپەن قالپىنا كەلتىرۋ ءىسى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ەلدى مەكەندەردىڭ ىرگەتاسى قالانعان جىلىن تاريحي-دەرەكتىك تۇرعىدان انىقتاۋ – قازىرگى تاڭدا وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ماسەلەن, پاتشالىق رەسەي قازاق جەرىن وتارلاۋ بارىسىندا قالا-بەكىنىستەر سالعانى ءمالىم. سودان قالعان كەيبىر قالالىق مەكەندەردىڭ تاريحىن انىقتاعاندا, كوبىنەسە پاتشالىق رەسەيدىڭ بۇيرىعى شىققان ۋاقىتپەن ەسەپتەۋ ادەتكە اينالدى. بۇل تاريحي ادىلدىككە جاتا ما؟ بىزدىڭشە ەل تاريحىنداعى قالالاردىڭ جاسىن ەسەپتەۋدە جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىراتىن ۋاقىت جەتتى. ايتپەسە, تاعى دا قازاق جەرىن وتارلاۋ ماقساتىندا سالىنعان قالا-بەكىنىستەردىڭ «مەرەيتويلىق شەرۋلەرى» جالعاسا بەرەتىنى انىق.
ءداستۇرلى ەۋروپالىق نەمەسە رەسەي عالىمدارىنىڭ قالالار تۋرالى كوزقاراسى بۇرىنعى زامانداعى كوشپەلىلەردىڭ قالالارىن زەردەلەۋ, باعامداۋ, جاسىن انىقتاۋدا قاتەلىككە بوي ۇرىندىرادى. كوپ رەتتە كوشپەلىلەردىڭ قالا مادەنيەتىن ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستا مەتودولوگيالىق تۇرعىدان تەرىس توقتامعا كەلسە (كوشپەلىلەردە قالا مادەنيەتى بولماعان دەپ), پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەستىك يدەولوگيا وتارشىلدىق ساياسات ىقپالىمەن سانالى تۇرعىدا بەكەرگە شىعاردى. ەندەشە, بۇرىن كوشپەلىلىگى باسىم بولعان ەلدىڭ قالا مادەنيەتى تۋرالى جاڭا كونتسەپتۋالدى تۇرعىدان كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. بۇل ماسەلەدە قالا مادەنيەتىمەن اينالىساتىن تاريحشىلار كوشپەلى شارۋاشىلىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تيىمدىلىگىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋى قاجەت. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى دامۋى ءۇشىن كەڭىستىك پەن ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانعاندا عانا كوشپەلىلەردىڭ تىرشىلىك ەتۋى, ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ۇلى دالادا كوش-قون, ماۋسىمعا بايلانىستى قونىس, مەكەن اۋىستىرىپ وتىرۋ, قۇرعاقتى, جارتىلاي شولەيتتى ايماقتارداعى ءتۇرلى كليماتتىق قۇبىلىسقا بايلانىستى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەر, مىنە وسىنىڭ ءبارى كوشپەلىلەردە قالانىڭ باسقاشا تۇردە قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا ىقپال ەتتى. ال ۇنەمى كوشىپ-قونۋ جاعدايىندا بولاتىن كوشپەلىلەرگە وتىرىقشى شارۋاشىلىقتاعىلاردىكى سياقتى قالالار كەرەك پە؟ ارينە قاجەتى شامالى. سول سەبەپتى كوشپەلىلەردە قالا دەگەندە, ونى ەرتەدەن كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ ءسوز قورىنداعى ولشەمدەرمەن اتاعانىمىز دۇرىس. ول ولشەمدەرگە, مىسالى: «مەكەن», «تۇراق», ء«وڭىر», «قونىس» دەگەن ۇعىمدار سايكەس كەلەتىنى, ياعني قالا دەگەندە وسى اتالعاندار ەستە تۇرۋى قاجەت.
ال وسى بۇرىن مەكەن, تۇراق, ءوڭىر, قونىستاردى كوشپەلىلەردىڭ قالا مادەنيەتىنە جاتقىزساق, ولاردىڭ تاريحىن قانداي مەتودولوگياعا سۇيەنىپ انىقتاۋىمىز كەرەك؟ ارينە, ونى ماتەماتيكالىق ادىسپەن جىلداردى ساناپ قويا سالۋعا بولاتىن باستاپقى ۋاقىتتى بەلگىلەۋ وتە قيىنعا سوعاتىنى انىق. سوندىقتان ەلدەگى قالالار جاسىن ەسەپتەۋدە مىنانداي عىلىم سالالارىن: گەوگرافيا, ەتنولوگيا, حرونولوگيا, ەتنوتوپونيميكا, جازبا دەرەكتەر, اۋىزشا تاريحي اڭىزدار مەن شەجىرەلەردى كەشەندى تۇرعىدا بايلانىستىرىپ, جۇيەلەۋ ارقىلى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى.
وسىنداي كورسەتىلگەن ءادىس-تاسىلدەر ارقىلى سارىرقانىڭ تورىندە ورنالاسقان قاراعاندى وبلىسىنداعى قارقارالى ەلدى مەكەنىنىڭ تاريحىن انىقتاۋعا تالپىنىس جاسالعانىن سارالاپ كورەيىك. قارقارالىنىڭ ىرگەسى قالانعان جىلىن وسى ۋاقىتقا دەيىن 1824 جىلعى ءساۋىر ايىنداعى پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاق جەرىن وتارلاۋدى جالعاستىرۋ بارىسىندا ءسىبىر قازاقتارى دالا گۋبەرناتورلىعىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق ورتالىعى — ستانيتسا, ياعني اسكەري بەكىنىس رەتىندە قالانعان ۋاقىتىنان باستايدى. ەگەردە قازىرگى تاڭدا, وسى 1824 جىلدان باستاپ ەسەپتەيتىن بولساق, وندا 2024 جىلى قارقارالىنىڭ 200 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەك بولادى. الايدا, قالا تاريحىن بۇلاي ەسەپتەۋ ادىلدىككە جاتپايدى.
2014 جىلى قارقارالىنىڭ 190 جىلدىعىنا ارنالعان «قارقارالى قالاسى: تاريحى مەن بۇگىنى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى ءوتتى. وسى كونفەرەنتسيانىڭ القا ماجىلىسىندە بايانداما جاساپ, قارقارالىنىڭ ىرگەسى بوي كوتەرگەن جىلىن رەسەيلىك پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قالا-بەكىنىسىن سالۋ بۇيرىعىنىڭ شىققان ۋاقىتىنان ەمەس, وڭىردە ەجەلدەن مەكەن ەتكەن رۋ-تايپالاردى تاريحي-دەرەكتىك تۇرعىدا زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ولاردىڭ ەل بولعان, مەملەكەت قۇرعان كەزەڭىنەن باستاۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ۇسىنىس جاساعان ەدىك. بۇل ۇسىنىستى فورۋمعا قاتىسۋشىلار قولداپ, كونفەرەنتسيا شەشىمىنە ەنگىزگەن بولاتىن. سول ۋاقىتتان بەرگى جىلدار ىشىندە اراب, پارسى جازبالارى, قىتاي جىلنامالارى, ءتول دەرەگىمىز بولىپ تابىلاتىن كونە تۇركى رۋنيكالىق ەسكەرتكىشتەردى, اۋىز ەكى تاريح ايتۋ ءداستۇرى مەن تاريحي-ەپيكالىق جىرلارداعى دەرەكتەردى جيناۋ, جۇيەلەۋ جانە عىلىمي اينالىمعا كەلتىرۋ ارقىلى قارقارالىنىڭ تاريحى تۋرالى بەلگىلى ءبىر توقتامعا كەلۋگە قول جەتكىزدىك.
ەندى وسى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى عىلىمي باعىتتارى بويىنشا قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىن تەزيستىك تۇرعىدان باياندايىق.
ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءVىىى-ح عاسىرلارىندا قارقارالى ءوڭىرى قارلىق قاعاناتىنىڭ قۇرامىندا (قيماق قاعاناتىمەن شەكارالاس) بولعان كەزدە ونىڭ بيلەۋشىسى بىلگە كۇل قادىرحان 840 جىلى قاعان اتاعىن الىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرعان ەدى. سودان بۇل مەملەكەت 100 جىلداي قاعانات, كەيىن حاندىق تۇرىندە موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن ءومىر ءسۇردى. قارلىق قاعاناتىنىڭ بيلەۋشىسى بىلگە كۇل قادىرحاندى پارسى جازبا دەرەگىندە («حۋدۋد ال-الەم») كەلتىرىلگەن قىرقىرحانمەن سايكەستەندىرۋگە بولادى. كورنەكتى شىعىستانۋشى ۆ.ف.مينورسكي اتالعان ورتاعاسىرلىق شىعارمانى زەردەلەي وتىرىپ, قىرقىرحان ورداسىن قازىرگى سەمەيدىڭ وڭتۇستىك باتىسىنا قاراي 350 كم قاشىقتىقتاعى قارقارالى قالاسىنىڭ تۇرعان جەرىمەن سايكەستەندىرەدى. جالپى العاندا, قىرقىرحان يەلىگى – ەرتىس, بالقاش پەن الاكول, قارقارالى, شىڭعىستاۋ جانە تارباعاتاي كىرەتىن ورتالىق جانە شىعىس قازاقستان اۋماعىن الىپ جاتتى. بۇل قازىرگى قارقارالى ءوڭىرىنىڭ ەلى – قارلىقتاردىڭ 840 جىلدان باستاپ, تاۋەلسىز مەملەكەت-قاعاندىق قۇرعانىن كورسەتەدى.
وسى تۇركى داۋىرىندەگى قارقارالى ءوڭىرىنىڭ قارلىق ەلىنىڭ مەكەنى بولعاندىعىنا تەرەڭىرەك توقتالايىق. ۆ.رادلوۆ, ءا.مارعۇلان, ۆ.ف.مينورسكي سياقتى ىرگەلى عالىمدار زەرتتەۋلەرىندە قارقارالى ءوڭىرىن ەرتە زاماندا قارلىقتاردىڭ قونىستانعانىن, قارلىقتى قازىلىق دەپ اتاۋدىڭ كەڭىنەن تارالعاندىعىن ايتقان. سونىمەن قاتار قارقارالى, قارلىق اتاۋلارىنىڭ ءبىر «قار» تۇبىرىنەن جاسالعانى ايقىن. كونە تۇركى تىلىندە بۇل ءتۇبىر ءسوز كوبىنەسە تاۋ ماعىناسىن بەرەدى. قارقارالى تاۋلارىن قازىلىق تاۋى دەپ تە اتاۋى سونىڭ دالەلى. قارقارالىنى «قازىلىق» دەپ اتاۋىنىڭ تاعى دا ءبىر وزىندىك سەبەبى بار. قارقارالى جانە قارلىق اتاۋلارىنداعى «قار» ءتۇبىرىن اتاقتى لينگۆيست, تۇركى, موڭعول, مانجۇر تىلدەرى بويىنشا مامان-عالىم ا.ۆ.دىبو ەسكى تۇركى تىلىندە «قاز» بولعاندىعىن دالەلدەگەن. سوندىقتان «قازىلىق» – قارقارالىنىڭ كونە تۇركى تىلىندەگى اتاۋىمەن سايكەسەتىندىگى شىندىققا كەلەدى. ونىڭ بەر جاعىندا, ەرتەدەگى اراب كارتالارىندا ء(ال-يستاحري) قارلىق مەملەكەتىنىڭ جەرىن بىردە «حارلۋحيا», بىردە «حازلاجيا» («قازىلىقتىڭ» ءبىر نۇسقاسى رەتىندە) دەپ كورسەتكەنى دە بەلگىلى. قارقارالى تاۋلارىن قازىلىق دەپ اتاۋ ەرتەدەن بەلگىلى. بۇل اتاۋ «قورقىت اتا» داستانىنىڭ قالىپتاسۋ كەزىنەن باستاپ, حح عاسىرعا دەيىن ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن. وعان «قورقىت اتا» كىتابىنداعى «قازىلىق ۇلى ەر جۇگەنەك» جىرى مەن حIح عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ اقىنى كۇدەرىقوجا كوشەك ۇلىنىڭ «قارقارالى – قازىلىق» اتتى تولعاۋ جىرى كۋا بولا الادى: «قارقارالى – قازىلىق, جاتاتۇعىن جازىلىپ», دەپ ايتىلسا, بۇقار جىراۋدا: «ون ەكى قازىلىق, وي تۇندىك, شاۋىپ شىقتىم بەلەڭگە», دەلىنەدى. سول سەبەپتى «قازىلىق» – قارقارالى تاۋلارىنىڭ ەجەلگى اتاۋى جانە «قارلىق» ءسوزىنىڭ ءسينونيمى رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قارلىقتاردىڭ تەگى ەجەلگى تۇركىلەردىڭ ءۇش تايپالىق بىرلەستىگى بولىپ, ءVىى عاسىردا تاريح ساحناسىنا شىققان. بۇل ءۇش قارلىق تايپالىق بىرلەستىگىن قازاق شەجىرەسىمەن بايلانىستىرساق مىنانداي توقتامعا كەلۋگە بولادى. قارلىقتاردىڭ باستى تايپاسى موۋلو~بولات – ارعىن ىشىندەگى بولاتقوجا اتاسىنان تارايتىن قاراكەسەكتەر. قارلىقتاردىڭ ەكىنشى ءبىر ءىرى تايپاسى - «چيگيل» (چيگيل ~ شىگىل ~ شەكلى ~شەكتى) كىشى جۇزدەگى قاراكەسەكتەردىڭ ۇلكەن تايپاسى – شەكتى (شومەن, شومەكەي). ءۇشىنشى تايپاسى – «تاشيلي» (تاشيلي~ تاشلىك~ تاستى~ تاز), ياعني كىشى جۇزدەگى باي ۇلىنا جاتاتىن تاز رۋى. تاز شەجىرەسى بويىنشا كىشى ءجۇز قاراكەسەكتەرىنىڭ اتاسى بولىپ تابىلاتىن قىدىرقوجانىڭ بالاسى, ياعني 840 جىلى ءوزىن قاعان دەپ جاريالاعان قارلىق قاعانى بىلگە كۇل قادىرحاننىڭ ۇرپاعى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: تۇركى داۋىرىندەگى تاريح ساحناسىنا شىققان ءۇش قارلىق تايپالىق بىرلەستىگى نەگىزىنەن, قازاقتىڭ ورتا ءجۇزى مەن كىشى ءجۇز قاراكەسەكتەرىنىڭ اۋەلدە ءبىر ەل بولىپ, ءۇش قارلىق تايپاسىن قۇراعاندىعىن كورسەتەدى.
جوعارىدا جاسالعان تالداۋلار: اراب-پارسى جازبالارى, قىتاي جىلنامالارى, كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى (بىتىكتاستاعى رۋنيكالىق جازۋلار), تاريحي ەپيكالىق شىعارمالار ( قازاق شەجىرەسى جانە اۋىزشا تاريح ايتۋ داستۇرىندەگى دەرەكتەردى سالىستىرمالى تۇرعىدا جۇيەلەۋ, ولاردى عىلىمي اينالىمعا كەلتىرۋ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى. ونىڭ تولىق ءماتىنى 9 ماۋسىمدا قاراعاندىدا, ورتالىق قازاقستان اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتەتىن «اتىڭنان اينالايىن قارقارالى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا باياندالىپ, ماتەريالدار جيناعىنا ەنگىزىلەدى.
جوعارىدا اتالعان عىلىم سالالارى بويىنشا كەشەندى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە تومەندەگىدەي قورىتىندىعا قول جەتكىزگەنىن ايتۋعا بولادى:
-گەوگرافيالىق ورنالاسۋ تۇرعىسىنان قارقارالى ءوڭىرى ورتاعاسىرلارداعى قارلىق تۇركىلەرىنىڭ مەكەندەگەن جەرىمەن سايكەس كەلەدى. وعان اراب-پارسى تىلىندەگى «حۋدۋد ال-الەم», ءال-يستاحري شىعارمالارىنداعى «قىرقىر حان», «حازلاجيا» تۋرالى دەرەكتەر دالەل.
-ەتنوستىق قۇرامى جاعىنان ورتاعاسىرلىق قىرقىرحان يەلىگىنىڭ تۇرعىندارى بولىپ ەسەپتەلەتىن قارلىق رۋ-تايپالارى قازىردە قارقارالى وڭىرىندە تۇراتىن قازاق رۋلارىنىڭ شەجىرەسىمەن تىكەلەي بايلانىستىلىعى جانە ولاردىڭ تولىق سايكەسەتىندىگى ايعاق;
-حرونولوگيا تۇرعىسىنان, ياعني قارقارالى ءوڭىرىنىڭ قارلىقتاردىڭ تاريح ساحناسىنا شىققان كەزى مەن ولار قۇرعان مەملەكەتتىڭ ۋاقىتىمەن, بيلەۋشىلەرىنىڭ اتتارى مەن تيتۋلدارى (840 جىل,بىلگە كۇل قادىرحان قاعان, «ەلتەبەر») ساي كەلەتىنى ايشىقتالدى.
-ەتنوتوپونيميكا عىلىمىنىڭ سالاسى بويىنشا رۋ-تايپا اتاۋلارىنىڭ جەر-سۋ اتتارىمەن بايلانىستىلىعىن قارقارالى ءوڭىرى مەن قارلىقتاردىڭ مەكەندەرىندەگى جەر, تاۋ اتتارىنىڭ (حازلاجيا, قازىلىق – قارقارالى تاۋلارى) ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلۋىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
مىنە وسىنداي, سان ءتۇرلى, بار دەرەكتەردى تالداۋ, جان-جاقتى جۇيەلى قاراستىرۋ ناتيجەلەرى ەجەلدەن جەرىنىڭ دە, ەلىنىڭ دە ءبىر بولعانىنا وراي, قارقارالىنىڭ ىرگەسى قالانعان جىلىن قارلىق بيلەۋشىسى قىرقىرحاننىڭ قاعان بولعانىن جاريالاپ, مەملەكەتتىلىگىن قۇرعان ۋاقىتتان, ياعني 840 جىلدان باستالۋى كەرەك دەگەن تۇجىرىمعا كەلتىرەدى. كەزىندە شىعىس تۇرىك قاعاناتى جانقيارلىق كۇرەسپەن تان يمپەرياسىنان تاۋەلسىزدىگىن العاندا تونىكوك ابىز: «ەل دە ەل بولدى» – دەپ مەملەكەت قۇرىلعانىن وزىنە ارنالعان بىتىكتاستا جاريا ەتكەن ەدى. سول سياقتى 840 جىلى قارقارالى ءوڭىرىن ەجەلدەن مەكەندەگەن قارلىق ەلى دە ءوز مەملەكەتىن قۇرعان ەل بولدى.
وسىدان سەگىز جىل بۇرىن قارقارالىنىڭ 190 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيادان كەيىن «قارقارالى – قازىلىق» كىتابىمدا قالا تاريحىن ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 840 جىلىنان باستاۋ قاجەتتىگى بولجاممەن ايتىلسا, ەندى سودان بەرگى جۇرگىزىلگەن كەشەندى زەرتتەۋلەر قورىتىندىسى وسى اتالعان ۋاقىتتىڭ دۇرىستىعىن قۋاتتايدى. سوندىقتان قارقارالىنىڭ تاريحىن پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ماقساتىندا شىعارعان بۇيرىعىنان باستاپ ەمەس, قازاق ەلىنىڭ ءتول تاريحىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ونىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ ەل بولىپ, مەملەكەت قۇرعان كەزىنەن, ياعني ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 840 جىلىنان باستالسا بۇل ماسەلەدە دە تاريحي ادىلدىك ورناپ, حالىقتىڭ دا قالاۋى جۇزەگە اسار ەدى. سونىمەن بىرگە, قازاق ەلىندەگى باسقا قالالاردىڭ دا تاريحىن انىقتاۋدا ۇلگى بولارى انىق.
ساتاي سىزدىقوۆ,
ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنداعى «ەۋرازيا تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى