ورنى بار اۋىلدى وڭالتايىق

اۋىل اۋماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭ­عىرتىپ, قاراپايىم شارۋانىڭ تۇر­مىسىن تۇزەپ, قالا جاعدايىمەن تەڭەس­تىرۋگە جاقىنداتاتىن بىردەن-ءبىر «اۋىل – ەل بەسىگى» بىرەگەي جوباسىنا ەنبەي, كۇرەسىنگە لاقتىرىلعانداي بولعان 2 795 اۋىلدىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا ساۋال تاستاعانبىز. جاۋاپ كوپ كۇتتىرمەدى.

«وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, رەسپۋبليكادا 6 295 اۋىلدىق ەلدى مەكەن بار. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دامۋ الەۋەتى بار 3,5 مىڭ اۋىلدى ىرىكتەپ الدى. وندا اۋىل حالقىنىڭ 90%-ى تۇ­را­دى. دامۋ الەۋەتى بار وسى 3,5 مىڭ اۋىل­دى قارجىلاندىرۋ نەگىزىنەن «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى شەڭبەرىندە ينفرا­قۇ­رىلىمدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى.

اتالعان دامۋ الەۋەتى بار 3,5 مىڭ اۋىلعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاراپىنان قارجى بولىنگەندىكتەن, قالعان 2 795 وزگە دە اۋىلداردا (اۋىل ەلى حالقىنىڭ 10%) ينفراقۇرىلىمدى سالۋ جانە جاڭعىرتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان باستى نازار اۋدارۋعا, قارجىلاندىرۋعا جانە باسقا دا كوزدەر ەسەبىنەن قارجى بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى».

باستان سيپاپ جۇباتقانداي بولعان بۇل جاۋاپ, كوڭىلگە كىرگەن الاڭدى تىنىشتاندىرا المادى. ەلىمىزدەگى ءاربىر اۋىل – قوعامداعى ايتەۋىر ءبىر قاۋىمنىڭ التىن بەسىگى ەمەس پە؟ نەگە ونىڭ تاعدىرىنا نەمقۇرايدى قارايمىز؟ ۇلكەن اۋىل تۇرعىندارىنان كىشى اۋىل ادامدارىنىڭ قۇقىعى تومەن بە؟ اتا زاڭىمىز بويىنشا ءبارىمىز تەڭ ەمەسپىز بە؟

دەمەك ۇلكەن اۋىلعا باراتىن يگىلىكتەر مەن ىزگىلىكتەردى كىشى اۋىلدار دا كورۋگە, پايدالانۋعا قۇقىلى عوي. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن حالىقپىز. ەندەشە, نەگە ورنىندا باردى قازىر كوتەرىپ, كوگەرتىپ جىبەرمەيمىز؟ مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنىڭ ىرگەتاسى سانالاتىن اۋىلدار سانى سيرەپ بارا جاتقاندىعى ەرتەڭگى كۇنى ەل باسىنا قاتەر بولىپ ءتونۋى بەك ىقتيمال. ونى تاعى دا ءبارىمىز وتە جاقسى بىلەمىز. ەندەشە, نەگە يەسى قازاق بولعان يەن دالانى بوس قال­دىرىپ, «جاۋ شاقىراتىن» جەرگە اينالدىراتىن قادامعا اياق باسىپ تۇرمىز؟

كوكەيدى تەسكەن وسىنداي كوپ سۇراق قاۋمالاپ قويماعان سوڭ سالانىڭ بىلگىر عالىمى ءارى مامانى تولەۋتاي راقىمبەكوۆكە اتالعان ماسەلەنى ايتتىق.

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا بولعان, ءوزىن ۇلىقتاۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەر قاتارىندا اۋىلدى دامىتۋ شاراسىن ارنايى اتاپ ايتتى. ءسويتىپ, سول كۇنگى №1 جارلىعىمەن ۇكىمەتكە «...2023 جىل, 31 ناۋرىزعا دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋدى قامتاما­سىز ەتۋدى تاپسىردى. بۇل تاپسىرمانىڭ ۇدە­سىنەن شىققان ەل ۇكىمەتى اعىم­داعى جىلدىڭ 28 ناۋرىزداعى №270 قاۋلىسىمەن تۇجىرىمدامانى بەكىتتى.

سالانىڭ جاناشىرى ءارى ول قۇجاتتى تۇسىنەتىن مامان رەتىندە ونىڭ ءار ءسوز-سوي­لەمىنە زەر سالىپ, زەردەلەپ كوردىك. سونداعى كوز جەتكىزگەنىمىز, مىنا تۇجىرىمداما وسى حال-كۇيىندە ەلىمىزدەگى اۋىل اۋماقتارىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, جاعدايىن جاقسارتۋى ەكىتالاي دەگەن قورىتىندىعا كەلدىك. بۇل مەن ءۇشىن وتە وكىنىشتى», دەدى عالىم.

ءبىز سەبەبىن سۇراپ, دالەلىن ايتۋدى وتىندىك.

«جارايدى, ويىم نەگىزسىز, تاقىر بولماسىن. اۋەلى ۇكىمەت بەكىتكەن قۇجاتتار­دىڭ فورماسى مەن مازمۇنىن بىرگە وتىرىپ قاراستىرايىق. ءبىرىنشى فورماعا سايكەس مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە اۋىزشا جانە جازباشا تۇردە ارنايى جارلىعىمەن ۇكىمەتكە «تۇجىرىمدامانىڭ قابىل­دانۋىن قامتاماسىز» ەتۋدى تاپسىردى. وسى جەردە نازار قويىڭىز, پرەزيدەنت باسقا قۇجاتتى ەمەس, مىندەتتى تۇردە تۇجى­رىمداما ەكەنىن قاداپ كورسەتكەن.

ال ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر باعدارلاما مەن تۇجىرىمدامانىڭ مىندەتتەرى مەن قىزمەتتەرىن شاتاستىرىپ العان سياق­تى. وسىعان قاراعاندا, ۇكى­مەتتەگى قىزمەتكەرلەر «ستراتەگيا», «باعدار­لاما», ء«ىس-شارالار جوسپارى», «شارا­لار كەشەنى», «تۇجىرىمداما», ت.ب ۇعىمداردىڭ ايىرماشىلىعىن اجىراتا بىلمەيتىندەي. نەگىزىندە, بۇل قۇجاتتاردىڭ ءاربىرىنىڭ بولەك-بولەك ءوز ماقساتى بار جانە ولار ورىندالۋ بارىسىندا ءوز قاعيدالارىن قاتاڭ ساقتاۋعا ءتيىس.

تۇجىرىمداما – بۇل ءبىر نارسەگە, نەگىزگى ويعا كوزقاراستار جۇيەسى. ياعني نەگىزگى يدەياعا, تەوريالىق قۇرىلىسقا دەگەن ءارتۇرلى تۇسىنىكتەردىڭ ورتاق پىكىرى.

تۇجىرىمداما ءۇش ماسەلەنى شەشە­دى: ءبىرىنشى, نەگىزگى يدەياسى مەن دامۋ باعىتتارىن انىقتاۋ, ەكىنشى, بولاشاق پايدالانۋشىلاردان وسى يدەيالاردىڭ باعاسىن الۋ, ءۇشىنشى, بارلىق قاتىسۋشىلار ءۇشىن ءبىرتۇتاس, تىم قۇرىعاندا كوزقاراس جاعى­نان كوپ ۇقساس, يدەولوگيالىق بازانى قالىپتاستىرۋ. تەرميننىڭ ءمانىن ءارى قاراي تاراتا بەرسەك تەرەڭدەپ كەتە بەرەدى.

ءبىر سوزبەن تۇيىندەپ ايتقاندا, تۇجى­رىم­داما – بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ءبىرتۇتاس ماقسات نەمەسە ستراتەگيا. سوندا «تۇجىرىمداما» العا قويعان ماقساتقا «قالاي جەتۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. ال العا قويعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەتىن ول – «باعدارلاما».

مىنە, تۇجىرىمداما مەن باعدارلاما ءمانىنىڭ تۇپكى ايىرماشىلىعى وسىندا. ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر وسىنى ەسەپكە الماعان نەمەسە نە دايىنداپ جاتقاندارىن وز­دەرى انىق ۇقپايدى», دەپ ويىن جالعا­عان تولەۋتاي ساتاي ۇلى, قۇجاتتىڭ فورماسى تۋرالى ويىن ءتۇيىپ, مازمۇنىنا كوشتى.

«تۇجىرىمدامانىڭ ءدال وسى مازمۇن بولىمىندە ناقتى, انىق-ايقىن جاۋاپتارعا قاراعاندا, قادام سايىن ماسەلە تۋىنداتاتىن سۇراقتار كوپ. اۋەلى «اۋىلدىق كلاس­تەر» ۇعىمى نەلىكتەن ەنگىزىلدى؟» دەگەن سۇراق­تان باستايىن. نەگە ءبىز سوناۋ 2005 جىل­دارداعى ەسكىرگەن ءساندى سوزدەردەن ءالى قۇتىلا الماي ءجۇرمىز؟ كۇمانىم ايقىن ءارى دالەلدى بولعاندىقتان اشىق ايتايىن, الداعى 50-75 جىلدا قازاقستاندا ەشبىر سالانى, ەشقانداي ورىندى كلاستەرلەۋ بولمايدى. سەبەبى وعان جاعداي جوق. سوندىقتان وتىنەرىم, «كلاستەر» تەرمينىن حالقى تىعىز ورنالاسقان, وندىرىستەرى ءجيى شوعىرلانعان, باسەكەلەستىك دەڭگەيى جوعارى ەۋروپا مەن اقش سىندى ەلدەرگە قالدىرعان ابزال.

بولمايتىن جەردەن قورا جاساپ, ەرەكشەلەنۋدىڭ قاجەتى نە ەدى؟ «نەگىزگى اۋىلدىق ەلدى مەكەن» تەرمينىن ويلاپ تابۋ نە ءۇشىن كەرەك بولدى؟ «اۋىلدىق وكرۋگ» ۇعىمى نەسىمەن ۇنامايدى؟ بۇل ۇعىم ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىندا قولدانىلادى عوي.

مۇنداعى ەڭ ماڭىزدىسى, راستالماعان ستاتيستيكالىق اقپاراتتاردىڭ تىم كوپتىگى كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى. ويتكەنى وسى ستاتيستيكا نەگىزىندە تۇتاس تۇجىرىمداما قۇرىلدى, اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ­دىڭ بارلىق شارالارى ۇسىنىلدى. دالەل كەرەك پە؟ ونى دا ايتىپ كورەيىك.

بىرىنشىدەن, اۋىلدارداعى ەڭ وتكىر ماسە­لەنىڭ ءبىرى – سۋمەن قامتۋ. تۇجىرىم­دامانىڭ «كىرىسپە» ءتورتىنشى ابزاتسىندا قازىردىڭ وزىندە «...2011-2021 جىلدارى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە اۋىل­داردى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ 42,5%-دان 66%-عا دەيىن ءوستى...» دەپ كورسەتىلگەن. مەن «ورتالىق­تان­دىرىلعان» دەگەن ءسوزدى ەرەكشە اتاپ ءوتتىم, بۇل – وتە ماڭىزدى. سەبەبى تۇجى­رىم­دا­مانىڭ العاشقى نۇسقالارىنىڭ بىرىندە اۋىل­داردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ 75%-عا جەتكەنى جازىلعان. مۇندا «ورتالىقتاندىرىلعان» دەگەن ءسوز جوق. بىراق 50%-ى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتىلعاندىعى تۋرالى قوسىمشا ايتىل­عان. مۇنداعى ايىرماشىلىق 25 پايىزدى قۇ­راي­دى. دەمەك قازاقستاننىڭ ءاربىر ءتور­تىن­شى اۋىلى اشىق سۋ كوزدەرىنەن سۋسىن­داپ وتىر دەگەن ءسوز. نەگىزى تۇرعىن­داردى ور­تا­­لىق­تاندىرىلعان نەمەسە قۇبىر­لارمەن تار­­تىل­عان سۋمەن جابدىقتاۋعا قولجەتىم­دى­لىك­­­تى قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىڭ ەڭ ما­ڭىز­­­­دى مىندەتى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى ازا­­­ما­ت­­­ت­اردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنىڭ قاۋىپ­­­سىزدىگى وسىعان بايلانىستى. بۇل ءالى ءبارى ەمەس.

سونداي-اق «اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ جالپى سيپاتتاماسى» قۇجاتىندا «...2022 جىلدىڭ باسىندا رەسپۋبليكادا 6 293 اۋىلدىق ەلدى مەكەن كورسەتىلگەن …» دەلىن­گەن. سوندا قانشا اۋىل سۋمەن قامتا­ماسىز ەتىلدى – 55%, 66%, 75% نەمەسە 78 پايىزى ما؟ بۇل سۇراقتىڭ ءتۇبىن تەكسەرسە, ءبىرتالاي دۇنيەنىڭ بەتى اشىلۋى ىقتيمال.

ەكىنشىدەن, «...2017-2021 جىل­دار­عا ارنالعان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ دەڭگەيى 7%-عا ءوستى جانە 25%-دى قۇرادى ...» دەپ كورسەتىلگەن. ەندى بۇ­عان يلانۋ قيىن بولىپ تۇر. سەبەبى, ەلور­داعا گاز قۇبىرى كەلگەنىنە بىرنەشە جىل بولدى. سوندا دا استانامىزدىڭ ءوزى ءالى كۇنگە گازبەن تولىق قامتاماسىز ەتىلمەي تۇر! سوندا ەلىمىزدەگى ءاربىر ءتورتىنشى اۋىل قالاي گازبەن قامتاماسىز ەتىلگەن؟ اقىلعا سىيمايدى.

ۇشىنشىدەن, تۇجىرىمدامادا سونداي-اق «قازاقستاندا بارلىعى 3 ملن 530,6 مىڭ ادام اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسپەن قامتىلعان, ونىڭ ىشىندە 1 ملن 201,3 مىڭ ادام, ياعني 34%-ى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار» دەپ تۇر. ءسال تومەنىرەك «50,7 مىڭ دارىگەر مەن ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەيدى», دەپ كورسەتىلگەن. اۋىلدىق جەرلەردە بارلىعى 209,6 مىڭ مۇعالىم بار».

وسىنى دۇرىس ەسەپكە سالىپ كورە­يىك: ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار – 1 ملن 201,3 مىڭ ادام, مەديتسينا جانە پە­دا­گوگيكالىق قىزمەتكەرلەر 260 مىڭ بولدى. بۇعان قوسا مادەنيەت, سپورت, پوليتسيا, اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى جانە ۆەتەرينارلار – 1 اۋىلدىق وكرۋگكە شاققاندا 20 ادامنان ەسەپتەگەندە, ەڭ كوپ بولسا 40 مىڭ ادام.سوندا 1,5 ميلليون ادام بولىپ شىقتى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا شامامەن 1,2 ميلليون ادام جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا 500 مىڭنان استام عانا ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان دەپ ەسەپتەيمىن. ال 700 مىڭ ادام – ماۋسىمدىق جۇمىسشىلار. ولار كوكتەمدە جانە كۇزدە ءبىر اي عانا جۇمىس ىستەيدى.

جارايدى, اۋىل شارۋاشىلىعى وندى­رى­سىندە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانىن 1 ميلليون 200 مىڭ ادام دەپ الايىق. جالپى سانى, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان 2,7 ميلليون ادامدى ەسەپكە العاندا شىعادى. سوندا تۇتاس ميلليونعا جۋىق, 800 مىڭ ادام قايدا؟ ولار نە ىستەپ ءجۇر؟ جۇمىس­سىز با؟ سوندا ۇكىمەت كورسەتكىشتەرى بو­­يىن­شا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى شامامەن 23%-دى قۇرايدى, بۇل ءسىزدىڭ 4-5% دەڭ­گەيى­نەن الدەقايدا جوعارى عوي. ايتپاقشى, اۋىلداردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە, شىنىن ايتقاندا, ناقتى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 85-90%-عا جەتەدى. 

قۇجاتتاعى وراسان قاتەلىكتەر مەن كەم­شىلىكتەردى تىزبەلەي بەرسەك, تىم ۇزاققا جالعاسا بەرمەك. سوندىقتان ءبىزدىڭ ناقتى ۇسىنىسىمىزدى ايتايىن. مىسالى, اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2004-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ەكى كونتسەپتۋالدىق نەگىزدى العا شىعاردىق: ءبىرىنشى, بارلىق ينۆەستيتسيالار, ءتىپتى الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىن سالۋعا ارنالعان بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالاردا, اۋەلى ەكونوميكالىق دامۋ الەۋەتى جوعارى اۋىلدارعا باعىتتالۋى كەرەك. وندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىس دەڭگەيى ونىڭ نەگىزى بولۋى كەرەك. ادام بالاسى ارقاشان ءوزىن جانە وتباسىن اسىراي الاتىندىعىنا بايلانىستى, قاي جەردى مەكەن ەتۋدى تاڭداعان. وسىعان وراي ادامدار اۋەلدەن تەڭىز, مۇحيت, وزەن جاعالاۋلارىنا قونىستاندى.

ەكىنشى, اۋىل تۇرعىندارىن قايتا­دان وزەندەر, ماگيسترالدىق جانە اۆتو نەمەسە تەمىر جولدار بويىنا قونىس­تان­دىرۋدىڭ وڭتايلى ۇلگىسى جاساۋ كەرەك ەدى. ال ەندى الەمدەگى تەز وزگەرىپ جاتقان گەوساياسي جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىن قاراستىرۋ قاجەت. سوندىقتان جۇمىس كۇشى مول وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى حالىقتى سول­تۇستىك, شىعىس جانە ورتالىق ايماق­قا كوشۋگە ىنتالاندىرۋ بويىنشا ناقتى قادامدار جاسالۋى كەرەك. ونىڭ ۇستى­نە ارقايسىسى 500-1000 ادامنان تۇرا­تىن ۇلكەن تۋىستار قاۋىمىنىڭ قونىس اۋدارۋىن ىنتالاندىرعان ابزال. وسىلايشا, ولار تۇرعىلىقتى جەرىنەن كەتۋ كەزىندە بولاشاق اۋىلىنىڭ اكىمىن, كووپەراتيۆ توراعاسىن سايلاي الادى. مەكتەپ ديرەكتورى جانە بالاباقشا مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن ءوز ىشتەرىنەن شىعادى. بۇل ءۇشىنشى تۇجىرىمدىق نەگىز بولۋى كەرەك ەدى.

ەندى قويىلعان سۇراقتىڭ جاۋابى ءوزى شىقتى. دەمەك 2 795 اۋىلدى شەتقاق­پاي قىلماي, كەرىسىنشە قايتا كوتەرىپ, جانداندىرعان دۇرىس. سوندا مەملەكەت ءبىر قارماپ, ەكى مىڭ ەسە تابىسقا جەتەرى حاق.

ايتقانداي, اۋداننىڭ بيۋدجەتى­نەن تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اۋىل اكىمىنىڭ بيۋدجەتىن تولتىرۋ شارا­لارى قارالۋى قاجەت بولدى. سونداي-اق اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك قورلارعا – زەينەتاقىعا, مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋعا جيناقتاۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تياناقتاۋ كەرەك», دەيدى ر.ساتاي ۇلى.

اۋىل تۇتاس مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا اينالار تۇستا تۇجىرىمدامانىڭ قاتەلىكتەرىن تۇزەتىپ, قاجەت جەرلەرىن جەتىلدىرە تۇسۋگە ءالى دە كەش ەمەس.