ورماندى وت شالماسا يگى...

ءتىلسىز جاۋدىڭ تۇتقيىلدان ەل اپشىسىن قۋىرعان وقىس وقيعاسى كوبەيۋمەن قا­تار, ءورت شالعان اۋماق كولەمى دە ەكى ەسەگە جۋىق ۇلعايىپتى. بار جايدى اقىل تارازى­سىنا سالىپ ساراپتاساڭىز, ءتامام ەلدى سار­ساڭعا سالىپ, تاماشا تابيعاتقا زور زالال كەل­تىرگەن ءورت اتاۋلىنىڭ ىشىندە باسىم كوپ­شىلىگى دالا ورتتەرى ەكەن. توتەنشە جاع­دايلار دەپارتامەنتى بولىمشەلەرىنىڭ قىزمەت­كەرلەرى سوڭعى تاۋلىكتەردە ءار كۇن سايىن 20-30 رەت قىزىل جالىننىڭ ءتىلى سۋماڭ­داعان وقيعا ورىندارىنا بارىپ, ءورت ءسون­دىرىپ ءجۇر. ءورتتىڭ الدىن الۋ باعىتىندا اۋقىم­دى جۇمىس اتقارىلعانىمەن, كوكشە ورمان­دارىنىڭ ۇستىندە قويۋ ءتۇتىن سەيىلمەي تۇر.

تابيعاتتى قورعاۋ جانە ورمان شارۋا­شىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكاسىمەن جانە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىل­مەگەندىكتەن, ءتىلسىز جاۋمەن كۇرەسۋ ال­بەتتە وڭايعا سوقپايدى. وڭىردەگى ورمان شا­رۋا­شىلىعى مەكەمەلەرىندە ءورت سوندىرۋگە قاجەتتى تەحنيكالار, موتوپومپالار, راديوستانسالار جەتىسپەيدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسىن زەردەلەگەن وبلىستىق اكىمدىك تاياۋ ارادا ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرماق.

شىنىندا دا, ورنى تولماس زيان شەكتى­رەتىن ءورتتىڭ الدىن الۋ كەرەك-اق. وڭىردەگى ورمان قورىنىڭ اۋماعى شامامەن ءبىر ميل­ليون گەكتارعا جۋىق. كۇن كۇرت ىسىپ, ءورت قاۋپى جوعارى ماۋسىم باستالعالى ون مىڭ گەك­تاردان استام القاپتا قاۋ ءشوپتى جويۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلىپتى. تيىسىنشە ورمان ءورتىنىڭ الدىن الۋ شاراسى دا ويلاس­تى­رىلعان. ايتسە دە ەرتە كوكتەمدە وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى القاپ با­سىنداعى قىستان قالعان ەسكى ساباندى جاعۋ سالدارىنان الدەنەشە مارتە ءورت شىعىپ, ابىگەرگە ءتۇسىردى.

ء«ورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن كوك­تەم­گى دالا جۇمىسى باستالار الدىندا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارىنا ءمان-جايدى ۇعىندىردىق, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسى توتەنشە جاعدايلار باس­قارماسىنىڭ اعا ينجەنەرى قايرات بازار­باەۆ. – ەگىستىك القاپتارداعى ەسكى سابان مەن دالاداعى قاۋ ءشوپتى ورتەۋ كەزىندە جۇمىسقا جاۋاپتى ادامدار تاعايىندالۋى كەرەك. سۋ تولتىرىلعان كولىك پەن قاجەتتى تەحنيكا, سوقالى تراكتور, وزگە دە قۇرال-جابدىق­تار بولۋى شارت. جۇمىس اۋماعى 25 گەكتاردان اسپايتىن تەلىمدەرگە بولىنۋگە ءتيىستى. قالدىقتاردى ورتەيتىن تەلىمدەر مەن جا­سىل ايماقتىڭ اراسى اۋقىمى 8 مەتر جىرتى­لۋى قاجەت. جۇمىس باستالعان كەزدە جەلدىڭ ەك­پى­نى دە ەسەپكە الىنادى. جالىننىڭ تەز تارا­لۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن قالدىقتاردى ور­تەۋ ىق جاعىنان باستالۋى كەرەك. جۇمىس بىت­كەن سوڭ بىقسىپ جاتقان جەرلەردى انىق­تاپ, ابدەن جانىپ بىتكەنشە ءۇش ساعاتتاي كۇزەت قويىلۋى شارت.

وسىنداي نۇسقاۋلىقتى كەيبىرەۋلەر قاپەرىنە ىلمەي, بەيبەرەكەت جۇمىس ىستە­گەن­نەن كەيىن دالا ءورتى ءورشىپ تۇر. ساراپتاپ قاراساڭىز, وقىس وقيعالار ءوڭىردىڭ زەرەن­دى, بۋراباي, ەرەيمەنتاۋ اۋداندارىن­دا ءجيى ورىن الاتىندىعىن اڭعارۋعا بولا­دى. نەگىزگى سەبەپ, ساياجاي قاۋىمداستىقتارى ­مەن كووپەراتيۆتەردىڭ كوبىندە قاۋىپسىزدىك شارالارى تالاپقا ساي ەمەس. ال بۇل ايماق­تىڭ كوپ جەرى سىڭسىعان ورمان ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ەل بايلىعىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇر ەمەس پە؟ ماسەلەن, اقكول اۋدانىنا قا­راس­تى شىلىكباي ورمانشىلىعىنىڭ اۋما­عىن­دا قالدىقتاردى ورتەۋ جۇمىستارىنا باقىلاۋ قويىلعانىمەن, ورمان ءورتى ورىن العان. وقىس وقيعا ورىن العان كەزدە ءورتتىڭ اۋماعى 1,9 گەكتار جەردى جالماپ كەتتى». ءسوز اراسىن­دا اقكول, بۋراباي اۋداندارىن­­دا – 3, زەرەندى اۋدانىندا 6 بىردەي ءورت وقيعا­سى ورىن العاندىعىن, تابيعاتقا ايتار­لىق­تاي زالال كەلتىرگەن تۇلعالارعا ايىپپۇل سالىن­عاندىعىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.

«مەملەكەتتىك ورمان كۇزەتىنىڭ شتاتى شامامەن 500 ادامدى قۇرايدى, – دەيدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۋسلان اۋباكىروۆ. – ءورت قاۋپى كوپ كەزەڭ باستالار الدىندا ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ دايىندىعىن تەكسەردىك. قازىرگى كۇنى 130 توننا جانار-جاعارماي قورى بار. ال ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. 2021 جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 290 ميلليون تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, 23 تەحنيكا ساتىلىپ الىنسا, 2022 جىلى 300 ميلليون تەڭگەگە­ ­22 تەحنيكا الىندى».

باسقارما اعىمداعى جىلى قاجەتتى جاب­دىقتار مەن قوسىمشا تەحنيكا ساتىپ الۋعا بيۋدجەتتىك ءوتىنىم جىبەرىپتى. پاترۋلدىك كەشەننىڭ قۇنى 18 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ەكەن. قازىر مۇنداي 13 كولىك بار. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل جەتكىلىكسىز. ءالى دە 5-6 ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسى قاجەت. بارلىق ۋاكىلەتتى ورگاندارعا مينەرالدى جولاقتاردى جاڭارتۋ, سۋ قورىن مولايتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلگەن. ورتكە قارسى كۇرەسەتىن ەرىكتىلەر قۇرىلىمدارىن قۇرۋ تاراپىنداعى جۇمىستى جالعاستىرا ءتۇسۋ قاجەت.

قاۋىپ توندىرەتىن تاعى ءبىر تۇس – زاڭداس­تى­رىلماعان قوقىس الاڭدارىنىڭ كوپتىگى. شالعايداعى شاعىن اۋىلداردىڭ ەتەگىندە بەيبەرەكەت شاشىلىپ جاتقان قوقىسقا قازىر ەشكىم تاڭعالمايتىن بولدى. اۋىلدى ايتاسىز, قالالىق جەرلەردە دە زاڭسىز قوقىس پوليگوندارى جەتەرلىك. اراگىدىك ءورت شالىپ, جالىنى اسپانعا شاپشيتىن قاۋىپتى جەردىڭ ءبىرى وسى. وتكەن جىلى وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى كراسنويار كەنتىنىڭ ماڭىنداعى قوقىس پوليگونى ورتەندى. قويۋ ءتۇتىن ايلاپ, اپتالاپ وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ قولقاسىن قاۋىپ جاتتى. قاداعالايتىن يەسى بولماعاندىقتان, تەز تۇتاناتىن زاتتار كۇن كوزىندە كوڭىرسىپ جاتقاندىقتان, تۇتانۋى وپ-وڭاي. دالاداعى قاۋ ءشوپتىڭ ءورتى سىڭسىعان ورمانعا قاۋىپ توندىرسە, قوقىستىڭ ءورتى اۋانى لاستاپ جاتىر. دەمەك ەلدى ەلەڭدەتكەن ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلۋى ءۇشىن بۇل تاراپتاعى شارۋانى ءبىر جايلى ەتۋ قاجەت ءتارىزدى.

وتكەن جىلى بۋراباي تاۋىنىڭ بيىگىن ءورت شالدى. تابيعاتتىڭ تاماشا سىيىنىڭ سىمباتىنا ءمىن كەلتىرەتىن مۇنداي وقيعالار كەيىنگى كەزدەرى كۋرورتتى ولكەدە ءجيى تىركەلىپ ءجۇر. ال ءبىر عانا ءورت ورنى تولماس زارداپ اكەلەتىندىگىن تۇرعىندار دا, مەيماندار دا ەسكەرە بەرمەيدى.

ء«ورتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ادام­داردىڭ ساناسىنداعى تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىق سەزىمدى وياتۋ كەرەك, – دەيدى ەل اعاسى سەرىك ساقتاعانوۆ. – قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا قاۋ ءشوپتىڭ ىشىندە جاتقان بارماق باسىنداي اينەكتىڭ ءوزى ورتكە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى ءبىر جايت, كولىك ىشىندە تەمەكى تارتقان ادامدار شوعىن سوندىرمەي, جول جيەگىنە لاقتىرا سالادى. قۋراپ تۇرعان شوپكە شوق تۇسكەن سوڭ ورتكە ۇلاسپاي ما؟ ورمان ىشىندە دەمالىپ ءجۇرىپ كاۋاپ پىسىرەتىندەر دە, اس دايىن­دايتىندار دا از ەمەس. بالكىم, ورمان­دى القاپتاردىڭ ەتەگىنە ۇلكەن ەتىپ وت جاعۋ­عا تىيىم سالىناتىندىعىن ەسكەرتەتىن بەل­گىلەر قويۋ كەرەك شىعار. ەڭ باستى بەلگى اركىم­نىڭ تۋعان جەر, وسكەن ەلىنە دەگەن سۇيىس­پەنشىلىگى بولۋعا ءتيىستى. ەرەسەكتەرمەن بىرگە مەكتەپ وقۋشىلارىن دا تابيعاتتى سۇيۋگە, قۇرمەتتەي بىلۋگە, قورعاۋعا ۇيرەتۋ كەرەك.

كوكشەتاۋ مەن قورعالجىننىڭ اراسىن­داعى كەڭ كوسىلگەن جازيرالى القاپتا كۇن ىسىعان سايىن ايتىپ كەلەتىن ءورت وقيعاسى كوبەيىپ تۇر. ەل بايلىعى جاسىل ورماننىڭ ادەمى ديدارىنا زالال كەلتىرمەۋ – ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ پارىزى.

اقمولا وبلىسى