قارابالىقتاعى قاقتىعىستىڭ اقيقاتى

سايىم بولىستىڭ ءولىمى

تورعايدىڭ توپجارعانى اتانعان اقىن نۇر­­حان احمەتبەكوۆتىڭ «امان­­گەلدى» داس­تا­نىندا:

«كونبەگەن ز ۇلىمدىقتىڭ

شاراسىنا,

جانعاندار جاۋىزدىقتىڭ

جالاسىنا.

تۇتاسىپ تۇس-تۇس جاقتان

كەلىپ جاتتى,

باتىردىڭ اسقار

تاۋداي پاناسىنا.

وباعان, ءۇي بويى مەن

ايەت, توبىل,

اتباسار, كوكشەتاۋ مەن

جانە ءسىبىر.

بايقوڭىر,

التىقۇدىق, قارساقبايدان,

قوسىلىپ كەلىپ جاتتى

توپ-توپ شوعىر.

توعىزاق, اققارعا

مەن ماعانايدان,

قازانباس, امان,

ارا قاراعايدان,

باس بولىپ جانتۋاردىڭ

ەر ەسەتى,

ەكى لەك قوسىن كەلدى قوستاناي­دان», دەگەن جولدار بار.

ارقالىقتاعى دالالىق ولكە تاريحى مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى, اقىن باتىرلان ساعىنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, نۇرقان داستانىندا اتالعان جانتۋاردىڭ ەسەتى – امانگەلدى اسكەرىنە كەلىپ قوسىلعان قارابالىق قوسىنىنىڭ باسشىسى. ەسەتتىڭ جازبا ەستەلىگى زيادا يجانوۆتىڭ «الاساپىران» كىتابىنا دا ەنگەن. ونى دا باتىرلاننان الدىق. ەستەلىكتە قارابالىقتى بيلەپ تۇرعان سايىم بولىستىڭ ءولىمى تۋرالى بىلايشا باياندالادى: «بولىسپەن كەلىسپەي جۇرگەندە قازاقتان سوعىس قارا جۇمىسىنا كىسى الىنسىن دەگەن «25 يۋن» جارلىعى شىعا كەلدى. سايىم بولىس جارلىقتى ورىنداۋعا كىرىستى. قازاقتا بەلگىلى مەتىركە جوق. سوندىقتان بولىس اۋىلنايلاردى الىپ وتىرىپ, 19-38 جاس ارالىعىنداعىلاردىڭ ءتىزىمىن جاسادى. بايلاردان ات-تون, نە 100-200 سوم پارا الىپ, بالالاردىڭ تۋرا جاسىن نە كەمىتىپ, نە ءوسىرىپ, نە جەڭىلدىك الاتىن جۇمىستا دەپ كورسەتىپ, جالعان سىلتاۋ­لارمەن قالدىرىپ, ولاردىڭ ورنىنا جاسى تۋرا كەلمەسە دە كەدەي بالالارىن جىبەرمەك بولدى. ...سوندىقتان اۋىل جىگىتتەرى توپ-توپ بولىپ جيىلىپ, بولىستىڭ ءوزىن ءولتىرۋ شاراسىن كوزدەدى. سايىم ەلدىڭ سۇسىنان شوشىندى. باسىن قورعاۋ ءۇشىن ءوز اۋىلىنداعى قالمەن بايانوۆ, دوسىمحانوۆ سياقتى جەتى ادامدى ۋەز ورتالىعى – قوستانايعا ايداتىپ جىبەردى. سولاردى ايداتىپ جىبەرگەن 10 شىل­دە كۇنى بولىس ءوز ۇيىنەن 20 شاقىرىم جەردەگى شارباقشى كولىندەگى قۇداسى بەردەن تاڭسىقوۆتىڭ ۇيىنە قونادى. ءبىز جەتكەنشە تاسبولاتوۆ باستاعان 200 جىگىت سايىمدى ءولتىرىپ, قوراعا ءىلىپ قويعان ەكەن. قورلىقپەن ءولتىرىپتى».

بولىستى ولتىرگەندەردىڭ ىشىندە اعا­­يىندى كامال, مۇحامەتقالي جيەن­تاەۆ­تار دا بولعان. مۇحامەتقالي جيەن­تاي­ ۇلىنىڭ كەنجە ۇلى سانسىزباي جيەن­تاەۆ قازىر قوستانايداعى احمەت باي­تۇرسىن ۇلى اتىنداعى ۋنيۆەرسي­تەت­تە جۇمىس ىستەيدى, ەكونوميكا عىلىم­دا­رى­نىڭ دوكتورى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, اب­دەن­ اشۋعا ءمىنىپ العان جىگىتتەر الدىمەن سايىم بولىستى ات قۇيرىعىنا بايلاپ سۇي­رەتكەن, ارقان ءۇزىلىپ كەتكەن سوڭ باۋىزداپ ءولتىرىپتى. ب ۇلىكشىلەر بولىستىڭ قولىنداعى ءتىزىمدى الىپ, جويىپ جىبەرىپ, ءۇش اۋىل ستارشيناسىنىڭ كەڭسەسىن ورتەيدى. وسى قاقتىعىستان كەيىن ءبىر اۋىل­ناي حابار-وشارسىز جوعالىپ كەتەدى.

«پاتشا ۇكىمەتى قارابالىق بولى­سىن­داعى كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى ترويتسك قالا­سىنان – 50, نيكولاەۆ بەكىنىسىنەن 10 ادامنان قۇرىلعان جازالاۋشى جاساق جىبە­رەدى. مۇزداي قارۋ قۇرسانعان جازالاۋشى جاساق شىقتى دەگەندى ەستىگەن كامال جيەن­تاەۆ بولىستىڭ تىزىمىنە ىلىنگەن 107 جى­گىتتى قۇنانشاپقانعا جيناپ, ءتۇن جامىلىپ وتىرىپ تورعايعا قاراي قاشادى. قۇنانشاپقان كەيىن قارابالىق اۋدانىنا قاراستى ەسەنكول كەڭشارىنىڭ ەكىنشى بولىمشەسى بولدى. قالىڭ اعاشتىڭ اراسىنا ورنالاسقان تابيعاتى اسەم جەر. قاشقان جىگىتتەردىڭ اراسىندا جۇرىسكە ءتوزىمدى جىلقىنى اينا قاتەسىز تانيتىن, جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىن مىقتى بارىمتاشىلار دا بولعان. ولار جاساقتى ەشبىر شىعىنسىز امان-ەسەن امانگەلدىنىڭ اسكەرىنە اكەپ قوسادى», دەيدى پروفەسسور.

1916 جىلى مۇحامەتقالي – جيىرمادا, اعاسى كامال وتىز جاستا. ەكەۋى دە قارا جۇمىسقا الىناتىنداردىڭ تىزىمىندە بولعان. سانسىزباي مۇحا­مەتقالي ۇلىنىڭ قولىندا اكەسىنىڭ جازباسى ساقتالىپ قالعان ەكەن. وندا: «امانگەلدى يمانوۆ ءبىزدى «مىنە, سولتۇستىكتەگىلەر دە كەلدى, بۇل جاقسى جاڭالىق» دەپ جىلى شىرايمەن قارسى الدى. «...تاماقتاندىرىپ, ءبىر تاۋلىك دەمالدىرىڭدار» دەپ بۇيرىق بەردى. جاڭا كەلگەندەردى باستاپ كەلگەن كامال جيەنتاەۆتى باسقا بولىس­تاردان كەلگەن ساردارلارمەن بىرگە كيىز ۇيگە جينالىسقا الىپ كەتتى. ودان كەيىن ءبىزدىڭ جاساق جىلانشىق وزەنىنىڭ جاعاسىنا جىبەرىلىپ, وندا جۇيەلى اسكەري دايىندىق باستالدى. قاسىمىزدا بەستوبە بولىسىنان 5 جا­ساققا ءبولىنىپ 500-دەن استام اتتى اسكەر تۇردى. ءبىزدىڭ جاساقتا 107 ادام بولدى. اينالا 15 شاقىرىمعا دەيىن قاراۋىل جاساقتارى ورنالاستىرىلدى, ولار جۇيەلى تۇردە اۋىسىپ وتىردى. امانگەلدى تارتىپكە قاتتى بولاتىن. كوپ ۇزاماي ءتارتىپ ورناپ, جاساق باس سارداردىڭ بۇيرىعىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن ۇيىمشىل, بىراق ناشار قارۋلانعان جاساققا اينالدى. امانگەلدى يمانوۆ ۇزىن بويلى, كەڭ يىقتى ادام ەدى. ونىڭ داۋسى ءالى كۇنگە دەيىن سانامدا جاڭعىرىپ تۇر. ول تىم اقىرىن, بىراق وتە سەنىمدى, ادامدى ءوز كۇشىنە, ىستەپ جاتقان ءىسىنىڭ دۇرىستىعىنا سەندىرىپ سويلەيتىن. مۇنى ءبىزدىڭ جاساق بىردەن سەزىندى...», دەپ جازىلعان.

اعايىندى جيەنتاەۆتار 1916 جىل­­­دىڭ­ شىلدەسىنەن باستاپ ەكى جىلدان­ اس­­تام ۋاقىت امانگەلدى جاساعىندا بول­­عان. قارابالىق بولىسىنىڭ جا­ساق كومانديرى كامال جيەنتاەۆ كە­يىن ءالىبي جانگەلديننىڭ سەنىمدى سەرىك­تە­رىنىڭ بىرىنە اينالادى. بۇل تۋرالى ۆ.ماكوتچەنكو, ا.ايتمۇحامبەتوۆ, ي.تەر­نوۆوي, ن.جۇماباەۆ سەكىلدى قوستا­ناي­لىق تاريحشى-عالىمداردىڭ زەرتتەۋ­ ەڭبەك­تەرىندە جان-جاقتى جازىلعان. ك.جيەن­تاەۆتىڭ جاساعى قارابالىققا 1918 جىلى قاراشادا تورعاي قالاسى اقتار­دان ازات ەتىل­گەن­نەن كەيىن عانا قاي­تىپ­ ورالىپ, بەيبىت تىر­شىلىككە ارالاسا باستايدى.

كەيكىنىڭ مىلتىعىمەن ويناعان بالا

مۇحامەتقالي جيەنتاي ۇلى كەيىن ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانىپ,­ سمو­لەنسك ءۇشىن بولعان سۇراپىل شايقاستا وڭ اياعىنان ايىرىلىپ, ەلگە ورالادى.

ء«بىز سول سوعىستان كەيىن تاراعان ۇر­پاق­پىز عوي. مەن ەس بىلگەلى ءۇيدىڭ توبە­سىن­دە ءبىر ەسكى مىلتىق جاتتى. بالا كەزى­مىزدە سابەت-نەمىس بولىپ ەكى توپقا ءبولىنىپ الىپ, سوعىسىپ وينايتىنبىز. مەن الگى بەردەڭكە مىلتىقتى ۇستايمىن. وعى جوق, بىراق كادىمگىدەي سارت-سۇرت ەتىپ اتۋعا دايىن تۇرعانداي كورىندى. اۋىلعا جاقىن جەردە ۇشقىشتار بولىمشەسى بار ەدى. سول ماڭايداعى پوليگوندا بوس گيلزالار شاشىلىپ جاتاتىن. ەندى بالالىق قوي, بىردە سولاردى جيناپ, مىلتىققا وق جاساپ, اتىپ كورگەنىمىز بار. بەردەڭكە تارس ەتە قالىپ, كوزىمنىڭ الدى كوك ءتۇتىن بولىپ كەتتى. ونى ەستىگەن اكەم, سول كۇنى كەشكە مىلتىقتى الىپ قويدى», دەپ ەسكە الادى سانسىزباي مۇحامەتقالي ۇلى.

مايدانگەر اكە ەرتەڭىندە ەكى ەگەۋ الدى­رىپ, كۇنى بويى وتىرىپ الگى بەر­دەڭ­كەنىڭ تۇتاتقىش توقپاعىن الىپ تاس­تايدى. ايتپاقشى, جوعارىدا ايتىلعان امان­كەل­دى اسكەرىنە قوسىلعان 107 ادامنىڭ بىر­نە­شەۋىنىڭ عانا مىلتىعى بولىپتى. سونىڭ بىرەۋىن كامال جيەنتاي ۇلى ۇستا­عان­ ەكەن.

«قارۋدىڭ تاريحىن اكەمنەن كەيىن با­رىپ ەستىدىم. امانگەلدى ساربازدارى تور­عاي­دى العاننان كەيىن, ءار جاساقتا قازان كوتەرىلىپ, اس بەرىلەدى. وقشاۋلاۋ جەردە تىنىعىپ جاتقان قارابالىق جاساعىنا, قاسىندا قۇلان قىپشاق كەيكى بار, باس سارداردىڭ ءوزى كەلەدى. ءبىر ەمەس, ەكى بىردەي باتىردىڭ كەلۋى – قاتارداعى ساربازدار ءۇشىن ۇلى مەرەكە. ەمەن-جارقىن اڭگىمە ايتىلىپ, ەكى باتىر ساربازداردىڭ ونەرىن تاماشالاپ ءبىراز وتىرادى. كوڭىلدى ءساتتىڭ بىرىندە قارابالىق جاساعىنىڭ ىشىندەگى پىسىقتاۋ بىرەۋى «كەيكى, اعا, ءبىزدىڭ ارامىزدا ءسىز تۋرالى ايتىلاتىن اڭىز كوپ. بۇدان كەيىن سىزبەن كەزدەسە الامىز با, ءبىر اللا عانا بىلەدى. ايىپقا بۇيىرماڭىز, وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, قولقا سالعىم كەلىپ تۇر. وسىنداعى ساربازدار مەرگەندىگىڭىزدى ءوز كوزىمىزبەن كورسەك, ارمان نە؟!» دەيدى. جاس جىگىتتى قولداي كەتكەن كوپشىلىك تە باتىردى قولقالاي باس­تايدى. كەيكى قارسىسىندا وتىرعان كامال باپامنىڭ بەردەڭكەسىن الا سالىپ, انادايدا ۇشىپ بارا جاتقان قۇستى كوزدەمەي-اق اتىپ تۇسىرگەن ەكەن. اكەم كەيدە «بۇل بەكەر بەردەڭكە ەمەس, بۇل كەيكى باتىر ۇستاعان مىلتىق», دەپ وتىرۋشى ەدى مارقۇم. ول كەزدە كەيكىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيمىز. قۇددى ەرتەگىنىڭ باتىرىنداي ەلەستەتۋشى ەدىك», دەيدى عالىم-ۇستاز.

ساعىنباي اعا ءۇيدىڭ كەنجەسى بولعان­دىق­تان, اكەسى بەتىنەن قاعىپ كورمەپتى. قان­دى قىرعىننان اۋپىرىمدەپ امان شىق­قان مايدانگەر اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ ءوز­ى الىپ قويعان مىلتىقتى بالاسىنا قاي­تارىپ بەرەدى.

«اكەم مايدانگەر بولعان سوڭ, جىلدا توعى­زىنشى مامىردا ءبىزدىڭ ۇيدە مىندەتتى تۇر­دە ءبىر قوي سويىلىپ, قوناقاسى بەرى­لە­تىن. بۇل كۇنى اكەم مارقۇم نە سۇراسام دا­ تاۋىپ اكەپ بەرەتىن. ەڭ العاشقى ۆەلو­سيپەدىمدى دە وسى كۇنى الىپ بەردى. سونداي مەرەكەنىڭ بىرىندە الگى اتۋعا جارا­ماي قالعان بەردەڭكەنى تاعى سۇراپ الدىم. سودان قولىمنان تاستامايتىن بولدىم. اۋىلدىڭ شەتىندە قالىڭ شاعىر وسەتىن, كۇزدە سول شاعىردىڭ ىشىنە جاسىرىنىپ ويناپ ءجۇرىپ, قالاي جوعالتىپ العا­نىم­دى­ بىلمەي قالدىم. بۇكىل بالا جابىلىپ ءارى ىزدەپ, بەرى ىزدەپ, اقىرى تابا ال­مادىق. كەيدە سول كەزدە بالالىقپەن جو­عال­تىپ الماعانىمدا, قازىر جەرگىلىكتى مۋزەي­لەردىڭ بىرىندە قۇندى جادىگەر بولىپ تۇرار ما ەدى دەپ وكىنەمىن», دەيدى پروفەسسور.

قوستاناي وبلىسى